Skip to main content

Full text of "Africa"

See other formats 


f^-^y. 


^w'" 


#^^^^f- 


^^^>::' 


■:^A 


v^;  t^  ^  ft  -^ 


.  1     -.-»    » 


'*^-^> 


851./ 
yP446a 


3    -1153    OOnS^bft    1 


F"i-  i 

J 

r" 

^!^ 

^-1 

I^ 

/  M 

V 

ii 

r^ 

£23 

r-v^— «^B 

Ster^ 

>    ^^W| 

R^ 


DE  POEMATE  F.  PETRARCH/E 


CUI    TITULUS    EST 


A  F  R  I  G  A  . 


F  .     P  E  T  R  A  R  C  H  ^ 

AFRICA 

QUAM   KliCliNSUIT, 
PR^FATIONE,    NOTIS     ET    AP^ENDICIBUS 


ILLUSTU.WIT 


L.    Pl  NGAU  D, 


SCHOL,.K      NOr-lMAHS      OLIM      ALUMNUS. 


PAlilSllS, 


A  l^  U  D     E  R  N  E  S  T     T  H  0  R  I  N  ,     E  IJ  1  T  0  R  l£  M 

VI\    DICTA    UE    MeOlClS. 
.ViDr.CCLXXIl. 


// 


DOCTISSIMO     HUMANISSIMOOUE     YIRO 

C.    BENOIT, 

FACULTATIS    LITTERARUM  IX  ACADEMIA   NANGEIENSI  HECANO, 

HCC   OPDSGDLnM    MEMOR    DICABAT 


L.    P. 


DE  POEMATE   PETRARCHyE 


CUI    TITUUIS    EST 


AFRI G A 


^zxsr 


QUOMODO  AFRICAM   PETRARCHA  GOMPOSUERIT. 

Ouis  ignoret  Petrarcham,  dum  viveret,  eamsum- 
mam  gloriam  esse  consecutum  quae  solis  mortuis 
contingere  solet  ?  Gui  nullus,  tum  ingenio,  tum  fama, 
par  videbatur;  et  quantum  spatium  vitse,  tantus 
illi  cursus  honorum  fuit.  Nempe  ex  temporibus  an- 
tiquis,  nondum  quisquam  exstiterat  tot  scriptis  doc- 
trina  excultis  et  elegantiam  stih  redolentibus  famae 
commendandus.  Hanc  autem  famam  ex  antiquo 
fonte  quodam  modo  ille  vir  hauserat;  veteres  scih- 

1 


—  "2  — 

cet  imitatus,  non  modo  sententias  eorum,  sed  verba 
et  voces'  quasi  ab  oblivione  expromebat,  tantorum- 
que  scriptorum  aemulus  ac  prope  superstes  apud 
suos  videbatur. 

Persuasum  igitur  ille  babebat  magnam  sibi  lau- 
dem  ex  heroico  carmine  lingua  latina  expresso  pro- 
venturam ,  quem  nihilominus  nobis  illustrem  fe- 
cerunt  teneri  quidam  versicuh  vulgari  hngua  exa- 
rati ;  quos  enim  non  dubitavit  vocare  « juvenihum 
laborum  meorum  cantica  (l),  »  quorum  jam  eum 
pudebat  et  poenitebat,  imo  «  ineptias  quas  omnibus 
et  mihi  quoque,  si  hceat,  ignotas  vehm  (2).  »  Quare, 
viribus  suis  fidens  et  quasi  praesumpta  jam  victo- 
ria,  epicum  poema,  Maronis  instar,  aggressus  est, 
ut  testatur  illud  imperfectum  carmen  cui  titulus 
inscribitur  Africa.  Duehum  ingens  inter  Garthagi- 
nem  et  Romam,  partamque  in  Libya  a  Scipione 
gioriam  versibus  heroicis  canere  instituit,  sibimet- 
ipsi  maximam  ab  incepto  gloriam  polhcitus,  Hsec 
sane  legerat  in  Horatio  : 

Non  incendia  Carthaginis  impiae 
Ejus  qui  domita  nonien  ab  Africa 
Lucratus  rediit,  clarius  indicant 
Laudes  quam  Calabrse  Pierides  (3).... 

Enniique    exemplo  ,    Florentinas   Pierides ,  juve- 


(1)  Epist.  de  Rebus  familiaribus,  viii,  3  (ed.  Fracassetli). 

(2)  Epist   Seniles,  xiii,  10. 

(3)  HORAT.,  Od.  IV,  8,  nd  Censorinum. 


—  3  - 

nis  adhuc ,  rudi  quidem  voce,  ad  se  vocavit  (i). 
Semel  et  sa^pius  ipse  retulit  Petrarclia  quemad- 
modum  carmen  istud  suscipere  consilium  inierit, 
postea  disposuerit,  quibus  etiam  variis  temporibus, 
impetu  quodam  animi,  scripserit.  Tum  quinque  et 
triginta  annos  natus  (a,  mcccxxxixj,  in  suo  solitario 
Vallis  Glausse  hospitiolo  latebat ;  neque  tamen  Lau- 
rse  immemor,  in  contemplatione  ruris  atque  in  studio 
veterum  versabatur,  quum  subito,  sextaferiamajoris 
hebdomadai,  dum  trans  montes  solus  vagaretur, 
hoc  consilium  nescio  quo  afllante  numine,  ccepit 
Scipionem  latino  poemate  celebrare.  Vixdamdomum 
reversus,  quum  opus  promptius  conceptum  impigre 
aggressus  est,  quippe  qui  jamdudum  incHnatione 
animi  in  Scipionem,  utpote  Romanorum  maximum 
ducem  honestissimumque  civem  propenderet.  Id- 
circo  tanto  ardore  primis  diebus  flagrabat,  tantoque 


(1j    Urget  amor  Musse,  quoniam  modo  littore  in  afro 
Sidereimi  juvenem,  genilumquc  ex  stirpe  deorum 
Fama  refert,  magnis  implentem  pascua  factis. 
Te,  Polypheme,  tuis  jam  constravisse  sub  «ntris 
Dicitur,  et  Libycos  silvis  pepulisse  leones, 
Lustraque  submissis  audax  incendere  flammis. 
Hunc  simul  Ilalidesque  nurus,  puerique,  senesque 
Attoniti  adverso  certalim  a  liltore  laudant. 
Carmine  fama  sacro  caret  hactenus  et  sua  virtus 
Praemia  deposcit ;  pavitans  ego  carmina  coepi 

Texere 

(F.  Petrarcu^  Ecloga  i,  in  line,  ed.  Rossetli.) 
Horum  allegoricorum  versuum,  qui  ad  Scipionem  spectant ,  arca- 
nam  aperit  significationem  Pelrarcha  ipse  in  Fain.  x,  4. 


—   4  — 

studio  incepto  operi  incurabebat,  ut  versus  veluti 
fonte  vivo  scatentes  neque  die  neque  fere  nocte  inter- 
mitteret.  NarraL  ipse  scilicet  sese,  post  aliquot  dies, 
labore  assiduo  defessum,  ab  amico  quodam  vehe- 
menter  objurgatum  esse  ;  passum  quidem  sibi  bi- 
bliothecce  claves  auferri,  brevi  pertsesum  esse,  dein 
concessi  pcenituisse  otii,  postremo  capitis  dolorem 
febremque  invasisse,  atque  unam  eamdemque  fuisse 
morbi  causam  et  salutis  {!).  Tum  de  semetipso  di- 
cere  poterat  quod  Livius  de  Scipione  :  «  Jam  Afri- 
cam  magnamque  Garthaginem  et  in  suum  decus 
nomenque  velut  consummatum  ejus  operis  gloriam 
spectabat  (2).  » 

Neque  diu  constitit  hic  febricitans  ardor,  et  quasi 
jam  omnis  illa  vis  et  flamraa  poetica  exstingueretur, 
inchoati  operis  Petrarcha  fere  obhtus  est.  Sese 
variis  distractura  esse  curis  sane  contendit.  Accedit 
eo  quod  raobili  erat  animo  atque  ita  se  habebat,  ut 
semper  hbens  hbrum  novum  inciperet,  neque  in- 
vitus  rehnqueret ;  raagistrum  illum,  quo  usus  erat, 
sane  imitatus,  cui  praeclare  inchoatum  opus  quod- 
vis  mox  in  tsedium  vertebatur ,  imperfectumque 
utique  manebat. 

Intereafamapercrebueratin  vulgus  brevi  exilurura 
poeraahaud  Miieidi  irapar,  et  expectatione  plenus 
erathtteratusquisque.  Itaque  quumjam  ipsePetrar- 


(1)  Fam.  XIII,  7. 

(2)  TiT.  Liv.,  HiM.  roin.,  xxviir,  17. 


—  5  — 

cha  primos  carminis  libros  factitaret,  eo  majores  de 
iilis  rumores  excitabat ,  quod  eos  consilio  forte 
oculis  omnium  averteret ;  ita  ut  carmen  illud,  quod 
nondum  editum  orant  mirati,  imperfectum  adhuc, 
ne  cognitum  quidem  sincera  flde  eruditi  viri  cele- 
brarent.  Ipse  autem  litteris  occulte  laborabat  ut 
sibi  poetica  laurea  contingeret.  Horatium  enim  et 
VirgiHum  ohm  laurea  donatos  esse  in  Capitoho  sine 
ullo  certo  auctore  quidem  credebat. 

Jam  quaeque  ad  se  trahere  hancPetrarchse  gloriam 
certabant  Gallia  et  Italia,  petitoriasque  litteras  eo- 
dem  die  accepit  ille  et  a  Senatu  Romano  et  ab  Uni- 
versitate  Parisiensi,  ut  ab  utroque  coronaretur  (1). 
Primum  quid  consihi  caperet  in  incerto  habuit,  et 
sese  ultro  Syphaci  conferebat,  qui  eodem  tempore 
Romse  et  Garthaginis  in  amicitiamvocaretur.  Postea, 
amicorum  auctoritate  usus ,  ad  Gapitolium ,  quo 
Scipio  ipse  victor  ascenderat,  oculos  flexit,  gavisus 
insuper,  quod  patriam  haberet  priscae  in  poetas 
admirationis  memorem  atque  imitatricem. 

Antequam  autem  triumphans  Urbem  iniret,  ad 
Robertum,  Neapolitanorum  regem,  cui,  litterarum 
scilicet  fautori  singularique  amico,  primos  Afrlcse  li- 
bros  recitaret,  pergere  statuit.  Benigne  acceptum  et 
effusis  laudibus  cumulatum  rex  vehementer  rogavit 
ut  in  ipsiusnomine  carmen  optatum  appareret.  Quo 
facto,  disceptationem  publicam  de  omni  re  scibili 

(1)  Fam.  IV,  4. 


-  6  — 

pcr  tres  dies  Petrarcha  exercere  voluit,  et  demum 
sese  haud  indignum  parato  triumpho  judicavit. 
Urbem  igitur  juvenihter  gioriabandus  petiit,  et 
poetica  corona  ornatus  est,  millesimo  trecentcsimo 
uno  et  quadragesimo  anno,  die  Pascha,  senatu  et 
populo  Romano  prolata  opera  simul  futuramque  e 
poemate  immortaUtatem  acclamantibus.  Hsec  fuit 
ejus  summa  gloritB  dies  quam  posterius,  Afrkx 
finem  scribons,  ultro  meminerat : 

Quantus  aget  laudum  sliiuulus !  seroque  triumpho 
Hictandcm  ascendet  Capitolia  vestra,  nec  ipsum 
Mundus  iners,  studiisquc  aliis  tunc  ebria  turba 
Terrebit.  Quin,  insigni  frondentia  lauro 
Tempora  descendens  referet,   comitante  senatu. 
Hic  mudo  lantus  amor,  tanta  est  reverentia  lauri ! 

IUa  (Roma)  quidem  quaB  jam  lustris  nil  tale  duceutis 
Viderit,  hunc  maguo  spectabit  la^ta  favore, 
L;uirea  dum  capiet,  dum  templis  serta  i-eiinquet, 
Primitiasqiu;  suas  sanctas  afiiget  ad  aras. 

Petrarchse  quidem  "perennis  laus  superest ;  illud 
contra,  quod  ipse  ohm  prascipuce  sibi  lau(U  fore 
crediderat,  memoria  carmen  excidit. 

Ipse  autem,  haud  secus  ac  si  futura  prospexisset, 
ab  incepto  labore  in  perpetuum  cessare  primum  vi- 
sus  est ;  postea  tamen,  quasi  jam  exoletum  car- 
men  indcsideriumvenisset,  seso  ad  pristinum  ardo- 
rem  revocavii,  ac  quadam  dic,  dum  in  silva  Plana, 
prope  Rhegium,  ambulabat,  versus  sponte  subito 
infudit,  neque  ex  eo  tempore  requievit  donec  Afri- 


—  7  — 

cam  prope  confecisset.  Hsec  ipse  ita  exposuit : «  Sus- 
»  cepti  memor  honoris,  sollicitusque  ne  indigno  col- 
»  latus  videretur,  cum  die  quodam  in  montana 
»  conscendens,  forte  trans  Entiam  amnem,  Rhe- 
»  ginis  in  finibus,  silvam  quae  Plana  dicitur  adiis- 
»  sem,  subita  loci  specie  percussus,  ad  intermissam 
))  Africmn  stilum  verti,  et  fervore  animi,  qui  sopi- 
))  tus  videbatur,  excitato,  scripsi  ahquantulum  die 
))  illo,  post  continuis  diebus  quotidie  ahquid,  donec 
))  Parmam  rediens  et  repostam  ac  tranquillam  nac- 

))  tus  domum tanto  ardore  opus  iUud,  non  ma- 

))  gno  in  tempore,  ad  exitum  deduxi,  ut  ipse  quoque 
))  nunc  stupeam  (i).  )) 

Gujus  tamen  venit  ad  nos  imperfectum  carmen. 
Atqui  curtus  pendet,  paulo  brevior  ahis,  quartus 
Africse  hber,  ita  ut  rerum  series  intermissa  videatur. 
Saltem  unus,  duo  aut  tres  forte  hbri  desunt. 

Primum  creditum  estpoematisjamperfecti  pagi- 
nas  quasdam  ab  ipso  auctore  fuisse  dilapsas,  sive 
plus  sequo  rigidior  versus  plane  luce  indignos  pa- 
rum  curaret,  sive  in  frequentibus  itineribus  negli- 

(I)  Epkt.  ad  posteros.  Cf.  Ep.  metr.  iii,  Barbato  Sulmonensi  (ed. 
Rosselti). 

Ripa  Padi,  laevumque  palris  lalus  Apennini 


Nunc  reducem  expcct.inl  Plduaeque  umbracula  silvae. 
Namque  ibi  Pierius  gelidum  me  conligit  ardor  ; 
Africa  nostra  mihi  longum  intermissa  jacebat : 
Excivit  locus  ingenium 

Et  post  fusam  mirificamque  silvae  Planaft  (iescriptionein  : 


—  8  — 

gentia  perdidisset.  Hunc  autem  memento  carmen 
absconditum  diligenter  servasse,  quasi  juvenilis  fa- 
mae  testimonium  ;  et  qui  brevi  veritus  est  ne  manus 
amicas  etiam  adirent  infecti  versus,  profecto  quin 
in  manus  alienas  fortuito  caderent,  maxime  fornii- 
dabat. 

Vix  est  etiam  credendum  integrum  carmen,  Pe- 
trarcha  mortuo,  solute  et  ex  parte  tantum  ab  amicis 
ejus  esse  transcriptum.  Oui  etenim  cupidiores  erant 
operis  legendi,  insuper  Petrarchianse  laudis  studio- 
siores,  quam  qui  ahquid  in  Africa  colhgenda  ne- 
glexissent.  Ipsi  jam  animadverterunt  in  exemplari 
ahqua  deesse  quse  nunquam  postea  reperta  sunt. 

Propius  est  fidem  a  poeta  quatuor  hbros  sine 
mora ,  impetu  quodam  ingenh,  esse  dehneatos ; 
dein,  duobus  interjectis  annis,  quinque  ahos  in 
silva  Plana  redactos  esse.  Partem  autem  mediam 
vates  in  ahud  tempus  peragendam  distuht,  et  mox 
opus  totum,  cujus  jam  iUum  tiedebat,  in  perpetuum 

Postquam  Rom.i  novuni  tulit  ad  Ciipitolia  vatem. 


Nescio  quid  lacila  insolilum  sub  niente  movebani. 
Obstupuit,  rediitque  vagte  vetus  Afiica  meiiti  : 
CiEtera  rejiciens,  operi  niea  dextra  relicto 
Reddilur  :  iiide  loco  lociis  bic  inihicarior  omni  : 
Hunc  revidere  velini  coepti  mihi  conscius  ahi, 
Extremamque  manum  longo  imposuisse  labori, 
Quem  Iraxil  P'orluiia  diii ;  si  dextra  favebunl 
Sidera,  tiim  taiideiii  iiicipiiH  sccnra  vagari 
Africa  per  Latium  studio  redimita  supremo, 
Scipiadesque  meus. 


-  0  — 

pro  derelicto  liabuit.  Tum  haud  secum  dissidebat, 
quum  modo  asseveraret  Africam  ad  exitum  esse 
deductam,  modo  contra  huic  manum  extremam 
se  non  adhibuisse  (i). 


(1)  Hanc  insolitam  Pauli  Vergerii  (V?7a  Petrarchae.)   opinionem  re- 
ferre  liceat  :  •  Hsec  (quae  desunt)  ratio  inducere  potuit,  cum  supre- 

mam  pugnam descripturus  esset,  quas  bello  finem   posuit,  ne 

simililudine  rerum  lectorem  offenderet;  sciens  volensque  hoecomnia 
praetermisit • 


IL 

Q\]JE    SIT   IN    AFUICA    RKUUM    UISTRIBUTK)  (^). 

Africa,  ea  saltem  quam  in  promptu  habemus, 
in  novem  libros  dividitur. 

I.  —  In  sua  Valle  Clausa  receptus,  Musas  primum 
quas  delectant  saltus  et  silvse  invocat  Petrarcha, 
eisque  Scipionem  proponit  celebrandum ;  deinde 
Jesum  Redemptorem  breviter,  longius  regem 
Roberlum  alloquitur,  ut  sibi  faveant  benigneque 
carmen  excipiant. 

Post  hffic,  bellorum  Puuicorum  causas,  id  est 
Roma;  et  Garthaginis  invidiam,  refert,  subitoque  in 
medias  res  lectorem  rapiens ,  Africano  Hispanise 
victori  visam  esse  patris  mortui  imaginem  fingit. 
Ha3C  est  fabulajuxta  quam  duo  primi  hbri  evolvun- 
tur.  Memorat  scihcet  pater  primi  belh  Punici  res 
summas,  exinde  suamet  acta  paululum  effusius,  vi- 


(1)  Vide  GiNGUENt,  Histoire  de  la  litlerature  ilalieiine,  l.  II,  p.  'i73- 
75  —  BbuceWhite,  Hisloiredes  lauguesrotnanes,  t.  UI,  p.  413-477. 


—  H   - 

tamque  simul  cum  fratre   amissam ,  iieque   iilud 
omittit  ambos  concordibus  animis  semper  junctos 

vixisse  : 

Una  domus,  victusque  idem ,  mens  una  duobus, 
Et  mors  una  fuit ;  locus  idem  corpora  servat. 

Postquam  liis  verbis  ille  filii,  patrf>m  ut[)ote  ui- 
turi,  ardorem  accendit,  de  vita  futura,  (juasi  })liilo- 
sophite  addictus,  disserit,  et  ex  ordine  monstrat 
recentis  belli  duces  qui  secum  istam  coelicolarum 
vitam  sint  adepti :  Marcellum  scilicet ,  P.  yEmilium 
et  Fabium  Maximum  ;  denique  flagitanti  nato  cce- 
lestes  pandit  regiones,  ubi  aeterna  fruitur  gloria 
regum  ducumque  Romanorum  acies.  Gujus  ante 
oculos  producuntur  primi  septem  Urbis  reges,  et 
illi  tres  Horatii  qui  sanguine  aut  virtute  Albae  rui- 
nam  perpetraverunt,  singuli  scilicet  ex  propriis 
gestis  a  P.  Scipione  designati. 

II.  — Similiter  in  secundo  libro  haud  agitur  res  in 
terris,  ct  somnii  auxilio  inter  patrem  et  filiumcoUo- 
quium  perducitur.  Porro  animo  futura  percipit  Sci- 
pio  ,  venturaque  tempora  nuntiantem  genitorem 
sollicitus  compellat;  adeo  quidem  incertum  belli 
exitum  Annibalisque  ingenium  formidat !  Longam 
statim  orationem  Publius  exorditur,  vaticiniis  simul 
et  adhortationibus  refertam;  semper  ab  Annibale 
cavendum  monet ;  certam  tamen  Romse  victoriam 
ultro  denuntiat.  Postea ,  futura  omnia  longe  in- 
tuens,  Poenum  ducem  fugacem,  exilio  mulctatum, 


—  12  — 

ad  mortern  voluntariam  redactum,  indo  reges  Asiae 
victos,  et  Syllam,  Marium,  Gsesarem,  civilibus  si- 
mul  et  externis  victoriis  insignes  ostendit.  Insu- 
per  Augustum  imperio  potitum  et  Titum  Judcfiis 
jura  ponentem  memorat.  Hic  est  finis  romanae 
magnitudinis.  Africanum  tandem  ruinae  totius  po- 
[)uli,  licet  romotic,  illacrymantem  solatur,  ethanc 
miram  Atlantidem  describit  ubi  errabundae  con- 
duntur  anima3  eorum  qui  laudem  aeternam  sibi 
rebus  gestis  pepererunt.  Disserit  etiam,  haud  scio 
an  copiosius,  de  ipsa  gioria,  et  filium  commonet  ne 
ahquando  civium  suorum  magnitudinem  miretur, 
ac  tandem,  lucejam  proxima, 

Atlonitum  subito  somnusque  paterque  reliquit. 

III.  —  Vix  experrectus  est  Africanus,  quum  que- 
ritur  non  amplius  colloquium  cum  patre  esse  per- 
ductum,  quippe  qui  multa  aha  cognoscere  cuperet. 
Ouaautem  curamox  solutus,  La^hum  arcessit,  quem 
sibi  amicum  simul  et  consihatorem  adscivit,  mit- 
titquo  apud  Syphacem,  Numidise  regem,  quo  uti 
veht,  ad  Africam  utpromptius  accedat;  locusnempe 
deest  ad  exponendum  exercitum  idoneus.  Exinde 
sequitur  palatii  regis  parum  pressa  et  redundans 
descriptio.  Neque  minus  ionga  oratio  Lcelii,  magni- 
tudinem  et  hdem  patripe  pra^dicantis,  regemque  ad 
foedus  certum  provocantis.  Respondet  Syphax  sese 
ultro  amicitia  tanti  viri  usurum,  neque  tamen  cum 
eo  foedus  inire  velle,  antequam  cum  eo  fucrit  con- 


—  13  — 

gressus.  Interdum  lautae  parantur  epulse ,  accum- 
bunt  ambo ,  atque  inter  mensas  quidam  assurgit 
vates  qui  labores  Herculis  in  Africa,  conditamque 
a  Didone  Garthaginem ,  a  Pliilcenis  fratribus  olim 
prolatatam,  recentius  ab  Annibale  auctam,  memo- 
rat.  Ecce  autem  surrexit  Scipio,  et  nuuc  : 

Finis  erit  quem  fata  dabimt,  sed  magua  parantur. 

Par  pari  refert  Lselius,  neque  dissimulata  rei  dif- 
ficultate,  ordine  narrat  sibi  regnumin  Italia  consti- 
tuentem  ^Enean,  positaque  moenia  Romse,  brevi- 
terque  enumeratis  eximiis  reipublicse  ducibus , 
quosdam  casus  diutius  evolvit,  Gurtium  Deciumque 
voluntaria  morte  salutem  patrife  nactos,  ac  tandem 
Lucretiam,  ob  vim  corpori  illatam,  sponte  e  vita 
exeuntem,  et  Brutum  ultorem  et  defensorem  patriaB 
fusius  ostendit,  omnes  quidem  variis  modis  Philoe- 
nis  semulos,  sanguinemque  et  vitam  liberandae  aut 
dilatandge  patrioe  impendentes.  Hic  est  finis  tertii 
Hbri. 

IV.  —  Totus  est  de  Africano  liber  quartus,  qui 
quidem  nobis,  teste  Lselio,  eminet  forma  et  habitu 
excellentissimus ,  et  quasi  multiplex  virtutibus. 
Quem  aiunt  ccelo  demissum  et  a  diis  oriundum  :  et 
vident  tam  pium  in  templis  quam  ferocem  in  acie 
Romani : 

Omnia  posse  potest  quse  vult,  quaicamque  putavit 
Posse,  potest. 

Juvenis  primum,  patrem  in  Ticinensi  prfelio  sau- 


—  14  — 

cium  et  jacentem  e  manibus  lioslium  servabat;  suos 
post  Gannas  nutantes  ac  desperatos  erexit ;  baec 
omnia  amice  laudat  Lrelius.  Dein  recentiora  facta 
aggreditur,  quomodoGarthaginem  novam  obsederit, 
quas  diis  grates  victor  exsolverit,  qua  prudenlia  ad 
concordiam  inter  milites  firmandam  usus  sit,  quam 
tandem  continentiam  post  victoriam  sit  professus 
Scipio,  multis  verbis  explicat. 

Inter  quartum  et  quintum  librum  nonnulla  pro- 
fecto  desiderantur,  nam  proxime  Lselium  res  gestas 
Africani  narrantem,  Scipionem  ipsum  vides  Girtha 
potitum. 

V.  —  Ineunte  igitur  quinto  libro,  victores  ad  re- 
giam  Girthifi  arcem  tendunt  Massinissa  et  Scipio. 
Paululum  a  rerum  ordine  decHnat  vates,  et  Sopho- 
nisbam,  Syphacis  uxorem,  specie  ac  pulchritudine 
insignem,  omnibus  artis  coloribus  pictam  et  politam 
exhibet ;  tunc  Laurae  profecto  meminerat  : 

Quid  non  frangit  anior?  Quis  fulminis  impelus  illi 
^quandus  ? 

Et  sane  ipse  vehementi  amore  clam  accensus  est 
Massinissa,  quum  reginam  vidiL  illacrymantem  et 
pedibus  suis  provolutam,  mortem  imo  cum  fleti- 
bus  deprecantem.  Improvisa  statim  celebrantur 
connubia.  Ecce  autem  dormienti  reginse  infaustum 
aliquid  somnia  portendunt.  Loetitia  simul  perfusus 
et  futura  quodam  modo  pra^metuens  Massinissa 
Scipionem  adiL,  (jui  euui  ud  virtutem  confirmat, 


—  4o  — 

allatum  sibi  detrimentum  ostentat,  rogatque  ins- 
tantius  ut  amorem  suum  reipublicce  remittat.  Sor- 
tem  iniquam  non  sine  planctu  et  irritis  querelis 
accipit  rex ,  uxorem  videlicet  fatis  adversis  per- 
missurus.  Interibit  igitur  Sophonisba,  venenumque 
mox  impavida  hauriet. 

VI.  —  De  regina  mortua  lis  est  inter  judices 
inferorum,  Minoem  et  iEacum  ;  quum  alter  scilicet 
po^nam  a  morte  voluntaria  sumere,  alter  amore 
absumptse  parcere  veht;  hujus  vincit  lenior  senten- 
tia.  Interdum,  curis  solutus,  Scipio  milites  congre- 
gat  alloquiturque,  concussos  et  pene  fractos  hos- 
tes,  magna  spirantem  Romam,  secundosque  deos 
ostendens  ;  et  dum  Syphax,  a  Lseho  in  navem 
adductus,  supremum  vale  fugientibus  palria;  litto- 
ribus  exhalat,  castra  vallat  et  Garthaginem  corona 
circumdare  incipit  Africanus.  Jamque  plebem  me- 
tus  ingens  incessit ;  confestim  mittuntur  legati,  ahi 
in  Itaham,  qui  Annibalem  patrise  labanti  auxiliatu- 
rum  reducant,  alii  ad  Scipionem,  qui  ducem  Roma- 
num  vana  spe  pacis  contineant.  Horumquidem  fle- 
bihbus  verbis  respondet  Scipio  : 

Non  pacis  tractator  ego,  sed  victor  et  ultor 
Sum  scelerum.... 

et  duras  conditiones  tertium  ante  diem  accipiendas 
proponit. 

Interea    Annibal,   suorum   precibus   victus,  ad 
littus  africum  quasi  invitus  contendebat,  et  secum 


—  IG  — 

e  celsa  puppi  inutiles  triumphos,  ingratis  civium 
suorum  animis,  volvebat ;  atque  una,  in  conspectu 
Siciliae,  veteres  tempore  llcgali  patria^.  clades  me- 
morabat.  Varii  deinde  belli  casus  brevius  indican- 
tur,  nec  quidquam,  in  Imjus  libri  line,  nisi  de  Ma- 
gone  mortuo  Annibalis  querelas,  novum  invenies. 

VII.  —  In  septimo  libro  magna  res  acta  est,  et 
cum  liistoria  sensim  congruit  poematis  fabiila. 
Annibalem  igitur  videmus  in  Libycum  littus  eva- 
dentem ,  vehementer  commotos  utrinque  animos, 
Poenos  quosdam  missos  speculatores  a  Romanis 
deprehensos,  trans  castra,  Scipione  jubente,  ductos 
atque  ultro  dimissos.  Interea  ipse  de  coUoquio 
postulat  Annibal  :  duces  congrediuntur  ambo,  et 
uterque  longam,  irritam  postremo,  habet  oratio- 
nem.  Golloquio  tandem  nihil  actum  est ;  haec  vide- 
rit  fortuna.  Frustra  in  concionem  deorum  veniunt 
Roma  et  Garthago,  suam  qusque  causam  dictura ; 
neutri  quidem  plane  assentitur  Jupiter,  fatique 
supremam  legem  palam  facere  renuit ;  quae  sciHcet 
in  Zamaensi  campo  hodie  patebit.  Res  etenim  ad 
certamen  venit,  et  post  acerrimam  pugnam  fugit 
Annibal  :  Carthagine  nihil  desperatius. 

VIII.  — Dum  alh  per  castra  Pcenorum  ingenti 
prseda  potiuntur,  aliique  paululum  vacant,  consilia 
inter  so  agitant  duces  de  Annibale  et  de  futura  belli 
fortuna  ;  tandem  Lcehus  Romam,  victoriam  nuntia- 
turus,  mittitur.  Necdum  omnia  vicit  Africanus ; 
non  enim  nescit  in  Asiam  Annibalem  clam  profu- 


—  17  — 

gisse,  nova  bella  regi  Antioclio  suasurum ;  Vermi- 
nam,  Syphacis  filium,  venire  Pcenis  auxilio  ,  quin 
etiam  jam  silji  successorem  Claudium  venturum. 
Igitur,  profligato  Vermina,  citius  Garthaginem  ten- 
dit,  suadetque  civibus  ut  legatos  de  pace  Romam 
mittant;  atque  hoc  demum  fehciter  evenit,  quod 
Glaudius,  vehementi  tempestate  actus,  littus  afri- 
cum  attingere  nequiverit.  Interdum  Romam  adiere 
legati  Garthaginienses  ;  quorum  princeps  Asdrubal 
hujusce  modi  verbis  usus  est,  ut  victores  misericor- 
dia  moveret,  patri;T3que  pacem  obtineret.  Deinde 
postquam  hinc  urbis  miranda  a^dificia  suspexe- 
runt,  hinc  Poenos  captivos  sibi  obvios  miserati  sunt 
ac  partim  redemerunt,  in  Africam  redeunt,  ubi 
statim  conditiones  pacis  servari  curat  Scipio.  Hic 
est  hnis  belh,  summaque  ducis  gloria. 

IX.  —  Cltimus  ille  hber  quasi  appendix  totius 
operis  sequitur.  De  ipso  Petrarcha  etenim  quaedam 
narratur  fabula ;  quem  scihcet  Scipionis  laudes 
pnEdicaturum  designat  Ennio  Homerus  in  som- 
niis,  Ennius  autem  Scipioni.  Celebrandus  igitur 
poetis ,  civium  plausibus  exceptus  ,  triumphans 
Urbem,  ante  currum  agens  spoha  et  captivos,  invehi- 
tur  Africanus.  Claudit  opus  vates,  vehementerque 
regi  Roberto  nuper  mortuo,  patrono  et  hujusce 
poematis  fautori,  ultimis  versibus  indolet  (0. 

(1)  Cf.  Fam.  IV,  2  ;  v,  1. 


III. 


OUIIJUS    EX    FONTIBUS    MATERIAM    AFRIC.E    IIAUSERIT 
PETRARCIIA. 


Hoc  sit  primum  Afrlcx  vitium  :  cuilibet  eam 
legcnti  non  potest  non  subinde  occurrere  memo- 
ria  clarorum  virorum,  qui  nomen  romanum  scrip- 
tis  illustraverunt,  tum  Virgilii,  tum  Ciceronis  aut 
Livii  :  ii  quidem  sunt  qui  totam  materiam  hujus 
plus  sequo  solertioris  operis  pra^buerint.  Petrar- 
cham  scihcet  Scipionis  admiratio  incesserat ,  ex 
historicis  et  poetis  Romanis  hausta;  cui  cumpra^te- 
rea  inventio  potius  deesset  quam  raemoria,  ahenis 
undique  fultus  auxilhs  decurrit. 

Quis  primum  magis  quam  noster  de  medio  subla- 
tos  esse  scriptores  qui  hujusce  modi  operamtenta- 
verant  desiderare  dcbuit  ?  Neque  enim  ihum  latebat 
muhos  jam  temporibus  antiquis  tale  opus  esse 
aggressos,  Oppium  scilicet,  Stiginumque  sermone 
quidem  pcdestri ,  Ennium  verij  carmino ;  hunc 
fere,  ihos  autem  oinnino  posteris  ignotos.  Ante 
omnes  vidcljatur  Ennius  ca  ipsa  qutii  decebant  de 


-  ly  — 

Scipione  scrinsisse  ;  quipps  qai  in  famiiiaritate  Sci- 
pionis  vixisset,  eiim  in  foro  loquentem  audiisset, 
in  Sardiniam  centurio  essot  secutus;  ita  ut  niliil  flc- 
tum  in  rebus,  niliil  fucatum  foret  in  verbis  :  sum- 
mus  pneterea  vates  a  Tullio  habitus,  «  ingenio  maxi- 
mus ,  arte  rudis  (i)  »  a  Nasone  dictus  est.  Insuper 
a  grammaticis  et  philosophissa^pissimecommemo- 
ratus,  pubhce  Hadriani  et  Antonini  temporibus  le- 
gebatur,  neque  sine  voluptate  quadam  versus  ejus 
audiere  recentiores  Roniani.  Ferunt  etiam  quae- 
dam  ejus  opera  centum  annis  ante  Petrarcham 
siiperesse.  Totus  autem  erat  mortuus  Ennius, 
quum  noster  vates  ejus  supplere  vices  et  monu- 
mentum  Africano  quondam  dicatum  reficere  nisus 
est;  eo  sedulius,  quod  eum  Homeri  semukuii  ex 
ahenis  testimoniisjudicaret.  Ac  fere  eo  venerationis 
processerat ,  ut  ipsum  dicas  credere ,  Ciceronis 
instar,  Grseci  et  Latini  vatis  animas  nescio  qua 
Pythagorica  transmigratione  in  unam  convenisse. 
Ambos  in  somniis  conversantes  finxit  ipse,  et  forte 
rebatur  sese  vice  et  ipsum  Ennii  animam  induisse. 
In  hoc  autem  maximo  ab  Ennio  discrepabat  Pe- 
trarcha,  quod  necesse  haberet  ahis  credere.  Itaque 
ex  scriptoribus  latinis  omnia  quge  de  Africano  tra- 
dobantur  cohigere  consueverat.  Delectum  tamen 
inter  ea  habuit,  ita  ut  quce  laudi  erant  memoraret, 


(i)  Tiist.,  II,  424..   —  Cl'.  LucRET.,  !)e  iialuia  rcrniii,    i,  1-25. 
HoRAT.  Epis!.,  lih.  II,  1,  50. 


—  20  — 

qua3  autem  dcdecori  omitleret.  Gellium  cnim  no- 
verat  Scipionis  conLinentiam,  aucloribus  Na3vio  et 
Valerio,  negavisse ;  tum  melius  quo  facilius  eam 
extolleret,  Livio  credidit,  Livii  autem  meminisse 
noluit  narrantis  Scipionem  Pleminio  lcgato  sacri- 
legse  licet  esse  patrocinatum  ;  Yalerii  Maximi  ctiam 
oblitus  ejusdem  simulatam  religionem  incusantis ; 
neque  contra  commisit  ut  Africanum  nocte  in  Ca- 
pitolio  cum  patribus  Diis  de  republica  consultan- 
tem,  aut  victorias  militibus  praedicentem  prffiter- 
mitteret. 

Gseterum  fidissimum  sibi  ducem  Livium  elegerat, 
et  ejus  Historia  Romana  fere  perpetuo  usus  est. 
Diu  nequidquam  hujus  operis  partes  omissas  repe- 
rirc  nisus  erat;  scriptorem  ipsum,  qucm  notum 
sibi  habucrat  a  quodamjurispcrito  Avenionensi,  ut 
veterum  temporum  testem,  magis  ac  magis  perse- 
qucbatur;  qucmfictaquadam  interrogationecompel- 
labat.  « In  his  tam  parvis  tuis  rcliquiis  exerceor  quo- 
w  ties  haec  loca ,  hsc  tempora  vel  hos  mores  obli- 
»  visci  volo....  Obhtum  saepe  prsesentium  malorum 
»  saecuhs  me  fehcioribus  inscris,  ut  inter  legendum 
»  saltem  cum  Gornehis,  Scipionibus  Africanis....  et 
»  non  cum  his  extremis  furibus ,  intcr  quos  ad- 
»  verso  sidere  natus  sum ,  mihi  vidcar  cetatem 
»  agere  (*)....  » 

Secundum  ordinem  a  Livio  acceptum  res  dispo- 

(1)  Fatn.  XXIV,  8. 


—  21  — 

suissePetrarcham  liquet;  quo  auctore,  Scipionem 
secutus  est  ab  Africa  in  Hispaniam  migrantem,  Sy- 
phacemque,  perLa^hum,  sibi  socium  adjungentem ; 
posterius,  rebus  mutatis,  Syphaci  ruinam,  Sopho- 
nisbae  vcnenum,  AnnibaU  fugam,  Carthaginiensi- 
bus  pacem  molientem  :  eumque,  ubicumque  non  a 
proposito,  ornate  dicendi  causa,  digressus  sit,  tam 
fldum  historise    interpretem    deprehendimus,    ut 
fere  hceat,  Livii  uno  auxilio,  ea  quae  inter  quartum 
et  quintum  hbrum   desiderantur   apte  supplere. 
Multa  quidem   a    Livio    in    hoc    intervallo    quse 
Petrarcha  memoria  digna  tamen  omisit ,  narran- 
tur  :  Syphacem  a  Romanis  discedentem,  suadente 
nova  conjuge  Sophonisba,  victumque  et  captum, 
Massinissam  contra  Scipioni  auxiho  venientem  am- 
bosque  Girtham  obsidentes  videmus ;  et  inde  con- 
jectare  hcet  duos  aut  tres  Afric3B  hbros  desiderari, 
ita  ut  ex  duodecim,  Mneidos  instar,  totum  consta- 

ret  poema. 

Nostrum  vatem  patet  nunquam  ab  ordine  histo- 
rico  rerum  abhorruisse,  neque  quidquam  suo  con- 
siho  ausum  esse ;  modo  tamen  quaedam  fuse  exph- 
cavit.  Unum  sit  exemplum.  Haec  tantum  de  Sopho- 
nisb«  habitu  Livius  :  «  Forma  erat  insignis  et 
florentissima  stas.  »  Quae  longius  per  triginta  ver- 
sus  circumduxit  Petrarcha. 

Quae  narrantur  leviter  ahquando  mutat.  Leehum 
pro  Scipione  ipso  coenavisse  apud  Syphacem  finxit, 
Lrehumque  pro  Asdrubale  Africano  laudes  tribuisse, 


Non  videtur  etiam  ingenium  fere  epicum  Livii 
usurpasse,  oaque  toties  ab  illo  li])enter  exprompla 
miracula  ad  suam  fabulam  accommodasse.  Hunc 
saltem  imilalus  csl,  frcquenlcr  oralorio  modo  uten- 
tem,  et  duces  quasi  in  scenam  suam  causam  utique 
dicenLes  induxit.  Eadem  argumenta  eodem  ordine 
disposita  exhibet,  sive  Annibalem  ingratas  patrise 
maledicentem,  sive  colloquentem  cum  Scipione  ante 
prtelium  fingit.  Similiter  ambo  ingrediuntur,  perse- 
quuntur,  concludunt.  Lucretiam  audias  in  Pelrar- 
cha  ante  necem  ad  parentes  : 

Nil  dulce  remansit 

PrtCrepfaque  pudicitia  hsec  periisse  fatenduui  esl. 
Heu !  niisere  stant  fceda  tuo,  vir  optime,  lecto 
Signa  aliena  viri.  Fuit  hoc  violabile  corpus, 
hiteger  est  animus  :  niors  testis.  Pergite  dextras 
El  pro:state  hdem  scelus  hoc  ne  turpis  ad  umbras 
Auferat  impuuis,  tumuloque  insultet  adulter. 

Et  in  Livio  : 

«  Quid  salvi  est  muheri  amissa  pudicitia?  Vesti- 
gia  viri  aheni,  CoUatine,  in  iecto  sunt  tuo.  Caiterum 
corpus  est  tantum  violatum,  animus  insons  ;  mors 
testis  erit.  Sed  date  dextras  hdemque  haud  impuuc 
aduUero  fore,  etc.  » 

Alterum  alteri  patet  igitur  seduhus  institissc; 
qucm  puduisset  imitari,  ferc  transcribere  Pctrarciia 
non  dubitat.  Ex  illo  prictcrca  loco  de  Lucretia  pers- 
picuum  est  hunc  ScCpe,  thgrediendi  gralia,  trans  ve- 
tcres  aut  recentiores  llomae  annales  migrasse.  lles 
quidcm  assiihia  Livii  lcctionc  coUectas  ])assim  dif- 


-  23  - 

fudit,  quasi  ab  omuibus  viris  (|lu  llouiam  illustra- 
verunt  Africani  imaginom  circumdari  voluisset. 

Quum  autem  septem  libri  ex  Livianis  historiis 
sumpti  sint,  duo  sunt  quos,  a  Gicerone  ductus,  pe- 
pigit  Petrarcha.  Plurimum  apudeum  auctoritate  va- 
luit  Gicero,  quem  jam  sibi  amicissimum  ducebat. 
Hujus  quemdam  codicem  quem ,  patre  mortuo, 
domi  invenerat ,  bonorum  partem  pretiosissimam 
habebat.  Alia  ejusdem  scriptoris  reperit  postea , 
tum  htteras  famihares ,  tum  de  Glorla  hbrum  , 
et  Senecse  instar,  in  eo  ingenium  illud  «  quod  so- 
lum  populus  Romanus  par  imperio  suo  habuit  » 
mirabatur  (l).  Ad  quem  duas  epistolas  scripsit,  in 
quibus  ejus  facuhatem  in  dicendo  potius  quam 
animi  constantiam  in  agendo  miratur ;  hunc 
«  summum  latini  eloquii  parentem  »  alias  vocat  (2); 
undique  scribens  sese  Giceronianis  fontibus  prorsus 
immersum  profltetur. 

Multa  quidem  ex  eo  sumpsit  in  pedestribus  opus- 
cuhs,  prsecipue  in  hbro  Dc  sui  ipsius  igmrantla. 
Prgeterea  ssepe  Scipioni]3us  aut  Lailiis  interpretibus 
usus  erat  Tulhus.  Nam  in  libro  quem  de  Republica 
composuit,  ^^milianum  videmus  a  Massinissa  rc- 
gio  apparatu  exceptum,  ut  in  Africa  Lcehum  a  Sy- 
phace,  et  in  somniis  cum  atavo  suo  ,  Afiicano 
priore,  cohoquentem.  Ambo  de  futuris  famiiia?  sua3 


(1)  Fam.  xviii,  14. 

(2)  Fnm.  xvi,  14. 


et  patrisB  fatis  disserunt.  Mirantem  docet  defunctus 
vir  laudis  humanse  vanitatom,  rcrum  univcrsitatem 
et  regionis  supersemortalibusliaclenusabdita  mys- 
teria.  Talia  quidem  non  omnino  vera  aflirmat  Tul- 
lius  :  «  Fit  enim  fere,  ait,  ut  cogitationes  sermo- 
nesque  nostri  pariant  aliquid  in  sommo  tale,  quale 
de  Homero  scribit  Ennius,  dc  quo  videlicet  sae- 
pissime  vigilans  solebat  cogitare  et  loqui  (l).  »  Hoc 
primum  Giceroni  Petrarcha  surripuit,  ut  somnium 
Ennii  in  fine  operis  fingeret;  deinde  ea  qua3  roma- 
nus  ille  philosophus  de  gloria  et  virorum  illustrium 
fortuna  dixerat  ipsesentiens  versibus  explicuit  : 

Tempora  diffugiunt,  ad  mortem  curritis  :  umbra, 
Umbra  eslis,  pulvisque  levis,  vel  in  selhere  fumiis 
Exiguus,  quem  ventus  agat.  Quo  sanguine  parta 
Gloria?  quo  tanti  muudo  fugiente  labores? 

Et  postquam  totum  orbem  omni  parte  sibi  conve- 

niontem,  exiguum  tamen  et  nulHus  momenti  des- 

cripsit : 

Vivite  sed  melius,  sed  certius,  ardua  coeli 
Scandite  fflices,  miserasque  relinquite  terras. 
Hic  V05  vita  maiiet  quam  sfficuUi  nulla  niovebunt. 

Corporis  atque  animi  sine  temporc  vivile;  nam  vos 
Et  magno  partum  delebunt  tenqiora  nomen, 
Transihimtque  cito  quse  vos  mansura  jMitatis. 
Una  maiiere  potest,  occasus  nescia  virtus  : 
lUa  viam  facit  ad  suporos,  liac  pergite  forles, 
Nec  defessa  gravi  succunilKiul  terga  labore  [2). 

(1)  Soinn.  ScijK,  v. 

(i)  Naliiia  cst  apml  ('.icc:'oiicni  roelcslc  illml  AfriiMiii  inui  ilictiim  ; 


—  2H  — 


Noii  tameii  ille,  utpote  Tullii  interprcs,  vcrbum 
verbo  reddere  curavit :  bis  ex  suo  sensu  deprompta 
quaedam  eruditum  sane  bominem  decentia  amplifi- 
cavit.  Videtur  primuni  ordinem  totius  orijis  mclius 
Cicerone  cognovisse,  neque  in  hac  materia  errori- 
bus  vcterum  inconsiderate  captum  esse.  Insuper, 
dum  alter  Africanum  JEmiliano  futuram  ipsius  for- 
tunam  tantum  detegentem  fingit,  alter  ante  oculos 
totam  Romse  liistoriam  expandit,  civiliaque  et  exte- 
riora  bella  inter  Carthaginis  et  Hierosolyma^  occa- 
sum,  breviter  etiam  totum  orbem,  imperio  Ro- 
mano  cadcnte ,  quassatum  ostendit  :  hominem 
quippe  decebat  in  rebus  antiquis  versatum  hic  per 
historiam  romanam  discursus,  et  ei  magis  erat 
propositum  res  gestas  magnorum  virorum  in  me- 
moriam  revocare  quam  de  philosophia  disserere. 

Tum  etiam  Maronismeminit,  quiTEnean,  duce  si- 
bylla,  in  inferos  duxerat,  et  ante  illum  romanae 
gentis  annales  evolverat ;  et  quemadmodum  Vir- 
gihus  versus  quosdam  ediderat,  qui  ad  suum  tem- 
pus  cadere  videbantur,  ut  Marcelli  mortem,  semet- 
ipsum  Petrarcha  in  scenam  inducit,  in  Capitolio 
triumphantem  et  ingenio  laudem  veterum  obscu- 
ratam  renovantem. 


omnibas  qui  patiiam  conservavcrint,  auxeriiit,  adjnvcrint,  ccrtuni  cssc 

in  coelo  derinilum  lociini,  ubi  beati  ffivo  sempiterno  fruantur [Fain. 

111,  12.) 


IV. 


CONFERUNTUn    AFIUCA    ET    SILII    ITALICI    PUNICA. 


Est  autcm  apud  Latinos  quoddam  aliud  carmen  , 
cujus  ad  speciem  rcsponderc  vidctur  Africa,  tum 
materia,  tum  auctoris  ingenio  ct  dicendi  genere,  id 
est  Silii  Italici  Punica.  Quis  enim  nescit  Silium  ad 
laudem  Romanorum  ab  integro  adversus  Carthagi- 
nienses  bellantium  suos  versus  pepigisse  ?  Quis 
cum,  si  legere  audeat,  neget  magis  historiae  quam 
Musis  natum  ?  Quis  tandem  dixerit  leges  quae  epos 
decent  plane  esse  consecutum  ? 

SiUus  etenim,  cui  priraum  animus  erat  ad  judicia 
se  conferre,  brevi  se  totum,  juvenis  adhuc,  litteris 
dediderat ;  ante  alios  autem  qui  tempore  Augusti 
vixerant  scriptores  assidue  legebat,  ct  imprimis 
Ciceronem  ct  Virgihum  ;  quos  tanquam  sibi  a^qua- 
les  et  fere  amicos  diligebat :  adeo  ut  alterius  Tuscu- 
lanamvillam,  alterius  sepulcrum  propo  Xca[)olim 
emeret  ;  (juasi  simul  amborum  ingcniuni  adipisci 
voluissct  !  Libros,  statuas,  rara  multa  libcnter  domi 
coUigebat.  H;pc  ferc  omnia  ad  Petrarclium,  primum 


27  

foro  paratum,  deincle  Tullii  vi  Maronis  studiosum 
lectorem,  investigatorem  sedulum  et  imitatorem 
pertinent. 

Silium  praeterea,  quum  Punka  scripsit,  patet  rcs 
prsecipue  a  Livio ,  quosdam  autem  dicendi  modos 
e  Yirgilio  excerpsisse ;  vera  potius  quam  magna  ac 
stupenda  curavisse  ;  atque  etiam  nos  nequaquam 
delectare,  satis  contra  proficientem  iis  qui  veteres 
Romse  annales  evolvere  student.  Sese  magis  erudi- 
tum  quam  mente  diviniore  afilatum  profitetur,  et 
suas  sententias  alieno  verborum  liabitu  vestire  amat; 
minime  scilicet  in  inveniendo  copiosus,  et  tamen 
variis  narrationiijiis,  modo  Africani  cum  patre  collo- 
quio,  modo  Lucretise  et  Reguli  nece  opus  distin- 
guens,  quse  animum  a  prcTcipua  fabula  siepius 
avertunt.  Haec  eadem  de  Petrarclia  nobis  sane 
nota  habemus. 

Ouapropter  qu;Bsitum  est  utrum  Florentinus  va- 
tes,  quum  carmen  suum  componeret,  Punica  Silii 
cognosceret  necne  ;  quidam  etiam  contenderunt 
vatem  nostrum  clam  domi  Punlcorum  exemplar  te- 
nuisse,  [)erlectumque  assidue,  Afrka  persoluta , 
combussisse ,  ne  unquam  fraus  pateret ;  produc- 
tum  est  imo  in  lucem  quidam  Silii  codex ,  Petrar- 
chac  notis  distinctus.  Falsfp,  quidem  habitse  sunt 
inspectai  notse.  QuiEautem  alia  facti  argumenta?  Qiii 
testes?Ouis  affirmet  Petrarcham  hbentcm  commi- 
sisse  ut  publice  accusari  furli  posset?  Quis  tandem, 
si  paululum,  tum  fata  Punicorum ,  tum  Petrarchne 


—  28  — 

indolem  meminerit,  nuUo  modo  fieri  potuisse  fur- 

tum  non  contendct  (^)  ? 

InLer  omnes  jamdudum  constat  nunquam  ,  nisi 
quam  brcvissime  a  Sidonio,  a  scriploriJjus  medii 
awi  noniinatum  esseSilium;  deindc  Punlca  ipsa  in 
sancti  Galli  monasterio,  quadraginta  circiter  annis 
post  Petrarcham  mortuum,  aPoggio  inventa  fuisse, 
una  cum  Lucretio,  Quintiliano  aliisque  poetis  et  ve- 
terum  rerum  auctoribus?  Narravit  ipse  Poggius  in 
quadam  epistola,  translatis  verbis  redundante,  quo- 
modo  vatem  illum,  multis  saiculis  oblitteratum, 
tineis  subjectum  et  quasi  pcnitus  sepultum,  ad  vitam 
revocaverit  et  sinu  foverit.  Hoc  uno  igitur  manifes- 
tum  est  bujus  pocma  a  Petrarcha,  planc  licet  erudito 
de  omnibus  quse  ad  antiquitatempertincnt,  omnino 
ignotum  remansisse.  Gujus  nomen  ne  inscribit  qui- 
dem  in  quolibct  opcrum  suorum  loco.Imo  ait:  «  De 
»  hoc  tam  laudato  juvene  (  Scipione)  nemo  canit ; 
))  quod  ideo  dictum  est,  quoniam,  etsi  omnis  histo- 
))  ria  laudibus  et  rebus  ejusplena  sit,  etEnnium  de 
))  co  multa  scripsissc  non  sit  dubium,  rudi  et  impo- 
))  hto,  ut  Valerius  ait,  stilo,  cultior  tamen  de  illius 
))  rebus  libcr  metricus  non  apparet.  De  hoc  igitur 
»  utcumque  cancre  institui,  quia  scilicct   de  eo 


(1)  Inter  eos  qiii  de  furto  Petrarcliam  absolvcruiit,  vide  LaIUstie, 
I\Ie/n.  (k  l'am.  Acnd.  des  inscriptioiis,  t.  XV,  p.  788  —  Vossius,  De 
Ilist.  Ldtinis,  lili.  i,  c;qi.  29. —  Annal.  lilteiar.  Gccttintj.,  uii.  1782, 
adelitaui,  p.  261-262,  —  0.  OcciONi,  C.  Silio  llalico  e  il  suo  poema, 
{[>adova,  1869.) 


—  29  — 
»  libermeus  est  qui  inscribitui' /l/)7r« ;  utinam  tam 
»  foiici  exitu  claudcndus  seni  quam  magno  animo 
»  cceptus  est  juveni  (').  » 

Gonstat  deinde  nunquam  mendaci  natura,  vel  in 
operibus  componendis,  Petrarcbam  fuisse.  Quo  sci- 
licet  ille  studiosius  priscis  scriptoribus  semulabatur, 
60  accuratius  ex  alienis  hortis,  furis  instar,  sumere 
nolebat ;  bonaque  fide ,  ne  nimiam  recentiorum 
scriptorum  imitationem  affectare  videretur,  time- 
bat  :  «  Verebar,  ait,  ne  si  bujus  (  Dantis  )  aut  alte- 

»  rius  dictis  imbuerer vel  invitus  ac  nesciens 

»  imitator  evaderem.  Quod,  ut  erat  animus  annis 
»  audentior ,  indignabar ,  tantumque  fiducia^  seu 
»  elationis  indueram,  ut  sine  cujusquam  mortabs 
»  auxilio,  in  eo  genere  ad  meum  et  proprium  quem- 
»  dam  modum  sulTecturum  mibi  ingenium  arbitra- 
))  rer....  Hoc  unum  non  dissimulo ,  quod  si  quid  in 
»  eo  sermone  a  me  dictum  ilHus  aut  alterius  cujus- 
»  quam  dicto  simile,  sive  idem  forte  cum  aliquo 
»  sit  inventum ,  non  id  furtim  aut  imitandi  pro- 

»  posito sed  vel  casu  fortuito    factum  esse , 

»  vel  simibtudine  ingeniorum(-).  »  Tantam  imo 
adbibero  in  eo  diligentiam  sobtus  erat,  ut  illud 
verbum  ab  ipso  scriptum:  Qukl  enim  non  carmlna 
possunt?  legerit  in  Ovidio  statimque  ita:  Qiold  enlm 
vlrn  earminls  sequct  corrigendum  curaverit  (3).  AHas 

(1)  Fam.  X,  4. 

(2)  Fam.  XXI,  15. 

(3)  Fam.  xxii,  2.  «    Vitam  mihi  alienis  diclis  ac  monitis  ornare, 


-  30  - 

indignatur  Maronem  furli  ;i  quibusdam  invidiosis 
iusimulatum  esse,  GMeterum,  quodad  Africam  spec- 
tat,  subito  quodam  impetu  animi  opus  concepisse 
ingenue  fatetur ;  eumque  sane  esse  mentitum  dice- 
rem,  qui  prius  Silium  in  manibus  habuisset  et  per- 
legisset. 

Tertium  nobis  acccdet  argumcntum,  si  utrumquo 
carmcn  conferas.  Frequentcm  inter  ea  similitudi- 
num  speciem,  dissimilia  plura  inveniemus;  quoties 
autem  hic  et  illic  qua^dam  congruentia  conferre  dabi- 
tur ,  non  crit  concludendum  alterum  alteri  aemula- 
tum  essc,  at  contra  ambos  uni  eidem  duci  animum 
studiumque  adjunxisse.  Praeterea  eadem  gesia  nullo 
apparatu  narrantibus  cadcm  ultro  occurrunt  verba. 
Post  SiHum  canentem: 

....  Ter  Marte  sinistro 
Juratumque  Jovi  fcedus.... 
Sidonii  fregere  duces,... 

Ait  Petrarcha  : 

Ter  gravibus  certatutn  odiis  et  sanguine  multo. 

At,primum  quod  admateriam  attinet,  orditurres 
Petrarcha  quas  ad  finem  propiores  Sihus  exposuit  ; 
Scipionem  altcr,  alter  romanam  gentem  Carthagini 
luctantem  celebrat.  Uterque  etiam  ab  altero  longe 


fateor.  est  aniimis,  non  stilus  ;  nisi  prolato  auctore  ,  vcl  mutalione 
insi;,'Mi,  ut,  nuitationc  apium  e  multis  et  viuiis  nori!m>,  niel  uiiuta 
nt...  .  .  (/(i.,  id.)Cf.  Fam.  xxrii,  19  ct  Scnil.  u,  i. 


—  ;ri  - 

discrepat  tiim  in  describendo  ,  tum  in  cxarando 

carmine.  Ostendunt  Silius  et  Petrarcha  Africanum 

cum  patre  in  somniis  colloquentem ;  hic  autem  Gice- 

ronem  tantum  imitari  studuit,  Virgihum  iUe  qui 

^Enean  in  inferos  a  sibylla  Autonoe  ductum  lingit. 

Hic  sponte  Romanas  annales  prorsus  evolvit,neque 

sententiis  de  gloria  et  de  supera  heroum  fehcitate 

parcit ;  ille  quinque  versus  de  Ccesare,  ne  unum 

quidem  de  Tito  emisit.  Prior  Lucretiae  mortcm  bre- 

vibus  vcrbis  complectitur ;  posterior  copiosius  ac  ve- 

luti  oblectationis  causa,  exposuit.  Alter  Lajhum  sine 

fere  intermissione  in  scenam  produxit,  alter  bis 

tantum,  quasi  forte  nominavit.  Silius  de  rebus  in 

Hispania  gestis  fere  tacet ;  rcgiam  Syphacis  descri- 

bendam  omittit,  neque  in  amoribus  Sophonisbaa 

immoratur ;  qu£e  omnia  fusius  Petrarcha  exphcuit. 

Ambo  ultimos  dies  et  mortem  Annibalis  prsedixere. 

Apud  hunc  legitur  : 

Vagabitur  exsul... 
Tandem....  urbique  metum  depellet  et  orbi. 

Apud  illum  : 

vagus  exsul  in  orbe 

Errabit  toto 

....  ac  tandeni  terras  formidine  solvet. 

Gredendum  est  autem  utrumque  sententias  e 
Livio  tantum  excerpsisse;  neque  solum  in  eo  loco, 
sed  in  hac  parte  ubi  de  morte  ReguH  fuerint  di- 
gressi  et  in  multis  aliis  e  fonte  communi  hausissc. 
Gcieterum  nihil  simile  intcr  eos  obversatur  in  pr;ielio 


Q-7  


Zamaensi,  nihil  in  Asdrubalis  oratione,  nihil  in  des- 
criptione  Herculis  laborum,  Etnae,  Alpium,  Aurorae 
etiam,  quse  tamen  fere  eadem  verba  semper  pos- 
cunt. 

Utrique  autem,  qnum  aliquid  novi  invenirc  con- 
tingat,  omnino  dissimiles  eorum  occurrere  viden- 
tur  sententiae.  Uterque  Publii  Scipionis  umbram 
filio  adesse,  prior  autem  in  Elysids  campis,  poste- 
rior  in  somniis  fingit;  hic  multa,  illc  perpauca  lo- 
quentem.  Uterque  Ennium  produxit ;  alter  vero 
hunc  fortem  centurionem  fingit  sese  prseho  miscen- 
tem  et  ab  ApoUine  ipso  servatum ,  qui  eum  dilec- 
tum  Musis  fore  et  Hesiodo  gemulum  prredicit;  alter 
Scipionis  tantum  amicum,  qui  somniis  quibusdam 
excitatus,  epicum  de  triumphah  viro  carmcn  moh- 
tur.  Uterque  etiam  Plomeri  ingentem  umbram  mo- 
vit,  Petrarcha  ante  oculos  somniantis  Ennii,  Sihus 
ante  Africanum  ipsum  in  inferis  ambulantem  ;  qu;T3 
etiam  in  Silio,  Alexandri  instar,  exclamat : 

Felix  yEacida,  qui  tali  conligit  or« 
Gentibus  ostendi!  Crevit  tua  carniine  virtus. 

Inter  eos  qui  Petrarcham  furti  insimulaverint 
gallicus  fuit  Sihi  quidam  interpres  Lcfebvre  de 
Villebrune.  Vulgavit  enim  in  sua  editionc  Puni- 
corurn  quamdam  Magonis  morientis  orationem  (^), 


(1)  li  Rurit  ipsi  versus  qiios  Rarbntus  Sulinonensis  sibi  commissos, 
Petrarcha  iiivilo,  vuigavit.  Vide  ca|).  vn. 


—  33  — 

qu9e  in  Afrlca  (lib.  vi,  in  fine)  legitur,  et  quam  a 
se  inventam  in  quodam  Silii  codice  mentiebatur.  Is 
enim  locus,  ex  recentiore  testimonio,  in  libello  quo- 
dam  Bibliothecse  vulgo  dictse  Richelieu,  qui  scrip- 
torum  Latinorum  multa  excerpta  continet,  tantum 
reperitur.  Imo  post  illud  fragmentum  legitur  :  in 
fine  lih.  VI  Africm.  Lefebvre  autem  conditum  hac- 
tenus  Sihi  fragmentum  in  lucem  se  produxisse  per- 
suasum  habebat;  et  gaudio  falso  deceptus,  hoc 
inscruit  in  quemdam  Pwnicorum  locum  (xvi,  28-61) 
ante  quem  nihil  de  vulnere  Magonis ,  post  quem 
vivus  ipse  Mago  censebatur.  Errorem  itaque  com- 
pertum  mox  vir  quisque  doctus  habuit  illusitque ; 
statimque,  ob  propriam  levitatem,  sibimet  iratus 
ipsi  alio  errore  ultro  deceptus  est  Lefebvre ;  quippe 
qui,  ne  delusus  esse  videretur,  hunc  locum  con- 
tenderit  a  Petrarcha  esse  transcriptum.  Sexaginta 
imo  affirmabat  loca  exstare  inter  utrumque  poetam 
similia;  ea  promiserat  in  quadam  dissertatione,  ne- 
quaquam  vulgata,  proferenda  esse ;  hunc  plane  er- 
ravisse  nunc  manifestum  est.  Neque  etiam  senserat 
in  oratione  Magonis  multa  verba ,  ut  aurea  alta 
palatia,  vicinia  mortis,  postquam  pcriturus  eram, 
modernus ,  veteri  lingua?  latinas  haud  consentire, 
Italiam  recentiorem  contra  rcdolere ;  magis  magis- 
que  ludibrio  fuit. 


V. 


Q\]JE   SINT   IN    AFRICA    REPREHENDENDA , 
QUiE   LAUDANDA. 

In  universum  aestimanti  difficile  quidem  videtur 
plenam  de  Africa  dicere  sententiam;  nobis  enim 
vera  manent  ea  verba  quse  Petrarclia  amicos  ad  pa- 
tientiam  hortandi  causa  adliibebat  :  «  Nedum  Sci- 
w  pio  meus  ad  summum  meo  perductus  est  car- 
))  mine,  et  Africa  diutius  mihi  possessa,  et  laboriosius 
»  exarata  quam  credidi,  nondum  tamen  supremo 
»  sarculo  culta  est,  nondum  glebas  inutiles  rastris 
))  attrivi,  nondum  superductis  cratibus  scabrioris 
))  agelh  cumulos  cosequavi ,  nondum  frondes  et 
))  luxuriantes  pampinos  et  hirsutam  sepem  falce 
»  compescui...  Uberrima,  fateor,  mundi  pars  est 
))  Africa  :  virorum  optimus  est  Scipio ,  sed  nulla 
))  tanti  viri  virtus,  nulla  telluris  tanta  fertihtas,  quse 
))  solhcito  cultore  non  egeat  (^)...  »  Necdum  mo- 


(1)  Fam.  xin,  11    Cf.  ea  verba: 

Milii  pancula  carmina  Pliocbi 

Solslitiaic  jubar  sub  tardu  crepusciila  sa;pe 


-  3fi  - 

riens  maniim  operi  admoverat;  itaque  imperfectum 
illud  tantum  pro  virili  parte  ex  bono  et  sequo  judi- 
care  licet.  Etiamsi  ad  nos  omnibus  partibus  absolu- 
tum  poema  pervenisset,  multis  aliis  abundare  vitiis 
istud  carmen  bic  videndum  est. 

Hoc  igitur  primum  jEneidi  conferre  liceat,  quse  a 
Marone  ipsa  infecta  in  exemplum  a  Petrarcha  pro- 
fecto  assumebatur  ;  cujus  tamen  nimiam  imitatio- 
nem  affectare  dubitabat,  ne,  Virgilii  instar,  debilior 
videretur  quam  qui  clavam  e  manibus  Herculis 
usurpasset.  Cseterum,  solet  in  jEneide  lector  quivis 
rebus  heroum  adjecta  miracula,  turbae  hominum 
immixtos  Deos,  totam  denique  naturam  poetae  inge- 
nio  animatam,  liinc  inieros,  ilUnc  Olympum,  sa3- 
pius  gratas  fabulas  veritati  austeriori  antepositas 
mirari.  Similiter  immensus  Africam  scribenti  pate- 
bat  campus,  et  quodam  modo  iter  a  Marone  incep- 
tum  ;  materiam  nempe  quam  oHm  erat  complexus 
Virgihus  ipse  sua  vice  aggrediebatur.  Ambo  etenim 
inter  Romam  et  Garthaginem  certamen  cecinere ; 
hic  Didonem  ab  ^Enea  derelictam,  ille  Didonis  ur- 
bem  ab  Africano  attritam,  ita  ut  omnes  versus  ad 
dilatandam  et  extoUendam  RomEe  famam  uterque 


Traducunt.  Sic  lota  dies  consunnilur;  atqui 
Posleritutis  hoiios  animum,  et  veiitura  nepotum 

Judicia  exagitant 

Sic  insita  menti 

Segnitiesque  mefusqtie  niora:  suril  caus.i 

lEji.  mclr.  III  (id  Heinntduni  Rullieiicnsem.) 


-  36  — 

convertcrit.  Videas  autem  quam  longe  dispares  sint, 
quum  rem  uterque  suam  explicet !  Alter  enim  istius 
bclli  causas  exponens,  Junonem  ipsam  loquentem 
inducit,  de  integro  iras  moventem,  atque  ita  ad  di- 
gnitatom  rerum  exiit  uberius  poetfe  ingenium  ;  sta- 
tim([uo  immensam  sentit  hanc  litcm  quae  omnes 
cceli  et  terrae  vires  commovit.  Alter  contra, 
carmcn  epicum  mentitus  ,  acta  potius  diurua  evol- 
vit,  qUcB  Scipionis  gesta  referunt,  et  morc  prorsus 
pedestri : 

iEmula  Carthago  surgenti  invido.rat  Urbi ; 
Sed  gravius  lulit  inde  pareni,  mox  viribus  auctani 
Vidit,  et  iniperio  dominai  parei^e  potentis...  . 
Edidicit  .... 

Et  ubique,  sive  Deos  inserere  fabulse  sure,  utpote 
christianus,  dubitat,  sive  traditarum  rerum  memi- 
nisse  quam  nova  fingere  animo  mavult,  vestigiis 
historicorum  fideliter  insistit ;  sic  autem  quodam 
modo  campum  sibi  patentem  delimitavit  et  con- 
traxit,  lectoremque  ita  monuit  sese  historicum  po- 
tius  quam  epicum  carmen  pangere.  Hoc  totum  sci- 
hcet  lustres  oculis  ;  nunquam  Deos  reipubhcffi  con- 
sulentcs  et  rebus  Scipionis  sese  immiscentes  vide- 
bis ;  adeo  Petrarcliam,  christianis  imbutum  doctrinis, 
pudebat  Olympum  conscendere !  Maktit  quidem 
has  rogioncs  superas  a  Tulho  jam  ohm  lustratas 
adire,  quasi  loca  ambigua,  scdes  omnium  a^tatum 
et  gentium  viris  patentcs;  palatia  veritatis,  «  in 
cxtrcmo  quidem    Occidcntis    summoquc   Allantis 


—  37  — 

vertice curiosa  quadam  elegantia  (l)  »  clescri- 

bere.  Hic  etiam  longius  a^quo  commoratur,  modo 
Africani,  modo  Ennii  somniantis  vestigia  insecu- 
tus  (2).  Semel  tantum  fabulis  istis  quibus  delecta- 
bantur  veteres  usus  est,  quumRomam  et  Carthagi- 
nem  in  femineam  formam  mutatas  ante  Jovem 
adduxerit.  Hic  est  fere  totius  poematis  locus,  ubi 
artes  illas  paganis  vatibus  maxime  notas  adhi- 
buerit. 

Ahas  ostendit  Sophonisbam  ad  inferos  immensae 
turbae  mediam  descendentem  et  ob  mortem  volun- 
tariam  a  Minoe  damnatam.  yEacus  autem  veluti  mi- 
seratione  quadam  commotus  assurgit,  et  hanc  regi- 
nam  jam  fortuna  duriore  conflictatam  in  aha  mittit 
loca.  ubi  jacent  qui  amoris  causa  pericre.  Hsec  est 
quidem  fabula  Maronis  : 

Proxima  deinde  tenent  nicesti  loca  qui  sibi  letuin 
Insontes  peperere  manu 

Et  uhra  : 

Hic  quos  durus  amor  crudeli  tabe  peredit 
Secreti  celant  calles  et  myrtea  circum 
Silva  tegit 

Imo  iisdem  fere  verbis  utitur  Petrarcha  : 

Hic  latis  eeterna  silentia  campis 

Myrteaque  umbriferos  vetus  ambit  silva  recessus. 

(1)  Dial.  De  coutemptu  mundi,  proBf. 

(2)  Cf.  Fam.  v,  7  :  Soniiiiis  fideni  habeo,  iion  m;igis  qiiain  Cicero 
ipso,  proplcr  unius  sui  somnii  fortiiitam  veritalem  ,  multorum  am- 
basibus  iinplicatur. 


—  .'{8  - 

Tardus  quidem  in  excogitando,  Virgilium  etiam 
minimo  imitatus,  res  gestas  Scipionis  exiliter  et  ge- 
lide  cxposuit  Petrarcha,  atque  ita  narravit  i^otius 
quam  cecinit.  Niliil  aliud  egit,  a  sexto  libro  imjjri- 
mis  us({ue  ad  fmem,  quam  ut  tradila  a  scriptoribus 
antiquisversibus  ederet,  modo  effusa  substringens, 
modo  breviter  dicta  copiosius  dilatans.  Fere  undi- 
que  revocantur  in  memoriam  potius  quam  ipsi  ad- 
mirationem  movent  pcrlecti  ab  oo  scriptores,  ita 
ut  quid  sui  sit  peculiaris  ingenii  raro  palam  fecerit. 
Aliquando  luculentus  traductor  praelium  Zamaense 
dcscribit,  aut  quomdam  casum  ab  alio  scriptore 
indicatum  pluribus  verbis  non  ineleganter  cxse- 
quitur,  tum  quum  Carthaginienses  legatos  concivi- 
bus  captivis  prope  Ilomfe  mffiuia occurreutes  fingit. 
Ideo  spiritu  caret  totum  carmen,  neque  unquam 
inexspecLata  quaevis  res  lectorem  juvat  et  tenet.  Si 
quis  enim  prius  Giccronom  aut  Livium  perlegerit, 
nihil  illi  jam  novi,  nihil  a[)ti  ad  delectationem  oc- 
curret. 

Yix  interdum  qua^dam  emergunt  loca,  in  quibus 
veterum  oblivisci  et  de  Petrarcha  recordari  liceat. 
Nempe  passim  ex  imo  corde  potius  quam  ox  eru- 
dito  animo  versus  suos  exprompsit  :  mehora  enim 
semper  carmina  qucC  animi  aifectus  redolent  con- 
didit.  Modo  concordiam  quae  inter  Publium  et 
Cneium  Scipionom  vigebat  fert  ad  ccelum  ;  modo 
Sophonisbam  illam  cui  conjugium  et  mortem  uno 
die  attnlit  Massinissa  quam  folicissime  depingit : 


-  39  - 

Ceesaries  spargenda  levi  pendebat  ab  aura 
Colla  super  recto  quae  sensim  lactea  tractu 
Surgebant,  humcrosque  agiles  effusa  regebat. 

Lumina  quid  referam  prfficlarfe  subdita  fronti 
Invidiam  motura  deis,  divina  quod  illis 
Vis  inerat,  radiansque  decor  qui  pectora  posset 
Flectere  quo  velit 

Illam  Sophonisbae  pulchritudinem  quum  sane  lu- 
culentius  describeret,  tum  Laura3,  cujus  nunquam 
nomen  latinis  in  operibus  scripsit ,  meminerat, 
quasi  amoris  sui  memoriam,  vel  in  erudito  labore, 
curavisset.  Heec  tota  deinde  narratio,  ubi  Afrae  re- 
ginee  casus  evolvuntur,  molli  quidem  et  remisso 
dicendi  genere  praestat.  Tales  et  ilhus  mores  pin- 
guntur,  quales  nunquam  Gatullus  Ovidiusve  des- 
cripsisset  (1). 

Idem  Capitohno  triumpho  elatus  Florentinus 
vates,  immaturaque  gloria  ovans,  haud  plane  Vir- 
gihanis  inventionibus  indigna  effingit,  ut  qui  narret 
in  Italiam  victorem  redire  Africanum ,  et  celsa  e 
puppi  eam  partem  coeli  spectare ,  unde  mox  pa- 
trium  emersurum  sit  littus ;  cui  proximus  meditatur 
Ennius  poeta  i%;  ad  colloquium  invitatus,  sese 


(t)  Talem  fuisse  Sophonisbam  reor,  dum  Massinissam  cepit  victa 
victorem,  quod  in  Africa  olim  gestum  nuiic  in  Africcs  noslriE  libris 
pathelicae  materios  fundamentum  est.  {Fam.  xvni,  7.) 

(2)    Jussit  (amicitia)  et  ut  nostro  rudis  Ennius  ille  placerel 
Scipiadae,  in  partem  lauri  venturus  opiinae, 
Et  vilae  mortisque  comes,  custosque  sepulcri. 

[Ep.  metr.  i  Gabrieli  Zamoreo  Parmemi.) 


-  40  — 

respondct  in  contemplatione  gloriai  et  virtutis  Sci- 
pionis  vcrsatum,  lia3c  nisi  rudi  ct  incompto  versu 
celebrare  posse.  Ergo,  quippe  qui  tantse  laudi  impar 
sit,  Scipionem  queritur  Ennius  adversam  in  hoc 
uno  fortunam  pati,  quod,  Alexandri  instar,  nullum 
nactus  sit  poetam,  qui  pra^claras  ipsius  rcs  gcstas 
convenienti  versu  celebret.  Hunc  tamen  una  conso- 
latio  sustentat : 

Currentibns  aunis 

Nascetur  forsan  digno  qui  carmine  coelo 
Efferat  emeritas  laudes  et  fortia  facta, 
Et  cui  mellifluo  melius  resonantia  plectro 
Calliope  det  fila  lyroe,  vocemque  sonoram. 

Unde  illa  spes  Ennio  ?  Narrat  scilicet  sibi  in  som- 
niis  visam  csse  imagincm  illius  Homcri,  qucm  sibi 
duccm  ct  magistrum  clegit.  Ncc  mora,  in  dicmpos- 
terum  victoriam  Africani  dcnuntiavit  Moeonius  va- 
tes;  videntique  confuse  juvenem  in  angusta  vallc 
sedentem,  ramis  tcmpora  rcdimitum,  hunc  Puni- 
corum  bcllorum  vatem  designat,  hujus  praecinit 
triumphum,  ubi  dcerunt  captivi  et  bcllica  tropaea, 
ubi  tamcn  Scipionis  nomen,  hactenus  ignoto  no- 
mini  sociatum,  resonabit.  Quibus  auditis,  gratum 
Ennii  dux  habet  augurium  futurumque  sua3  laudis 
praiconem  salutat  : 

IUum  equidem  jam  nuncjuvenemque  novumque  poetam 
Complector 

Fchcitcr  ita,  ut  quodam  modo  a  Scipionc  adopta- 


—  41   - 

retur,  interposito  utebatur  Petrarcha  Ennio,  quem 
legerat  statua  in  Scipionum  monumento  fuisse 
honoratum. 

AHas  autem  plus  sequo  doctior  idem  incedit, 
quippe  qui  magis  auctores  rerum  Scipionis  quam 
Scipionem  ipse  rccordetur.  Dignus  utique  factus  est, 
in  quem  hoc  de  SiHo  PHnii  junioris  judicium  confer- 
retur  :  «  Scribebat  carmina  majore  cura  quam  in- 
genio,  ))  aut  illud  Quintiliani  de  Lucano  :  «  Magis 
oratoribus  quam  poetis  adnumerandus.  » 

Sit  tamen  ut  pro  historico  poemate  Africa  habea- 
tur  :  tunc  videndum  est  an  poeta,  hujus  generis 
conditionibus  plane  acceptis,  opus  recte  disposuerit 
et  peregerit.  Hianti  porro  et  aspera  compositione 
usus  est,  et  vitiosum  rerum  ordinem  usurpavit,  qui 
tum  primum  Africanum  ad  Elysios  campos  rapuit , 
et  diutius  ipse  in  illa  regione  commoratus  est  :  at- 
que  eo  fit  ut  tantum  in  tertio  libro  exphcari  inci- 
piat  fabula.  Multa  deinde  legenti  supervacanea,  in 
primis  potissimum  hbris,  occurrunt,  narrationes 
crebrse  incidunt  :  qua3 ,  tsedio  insuper  plena ,  lon- 
gius  ab  incepto  Petrarcham  bona  gratia  trahunt. 
Modo  enim  Romae  vel  Carthaginis  primordia , 
modo  Deciorum  vel  Philoenorum  mortem  fusius 
ultro  laudat,  tam  lento  et  ancipiti  cursu  incedens 
ut  historiam  in  schola  docere  neque  unquam  mente 
diviniore  afl0.atus  esse  videatur. 

In  eo  autem  flt  intemperantior,  quod  frequenter 
Scipionem  et  ahos  inducit  loquentes.  Ahquando 


—  i2  — 

etiam  orationes  orationibus  mutantur;  has  inter 
paucissimi  clauduuLur  versus  qui  ad  contextum 
reddendffi  narrationis  lectorem  adducant.  Vcrbosam 
autem  et  secum  taedium  afferentem  vates  noster 
cloquentiam  diffundit;  supervacuam  maxime,  ium 
quLim  P.  Scipionem  fingit  hoslibus  tergum  cjus  pre- 
mentibus,  in  extremo  tuniuliu  pugnaj  suos  multis 
verbis  adhortantem. 

Longas  orationes  longae  descriptiones  sequuntur, 
et  circa  res  tenuissimas  moratur  Petrarcha.  Quem 
enimvero,  lector,  audias  Syphacis  regiam  descri- 
bentem :  nulli  communi  loco  ille  desinet,  ne  minima 
quidem  praeteribit.  Inde  fii  ut  saepe  addubitet  quo- 
modo,  consumpta  quadam  materia,  ad  aham  tran- 
siturus  sit.  Operose  prioribus  res  posteriores  nar- 
ratasjungitcursumqueinsequalem  poragit,  torrentis 
instar,  qui  modo  ruentibus  et  lutulentis  redundat 
aquis,  modo  ad  minimum  deductus  incredibih  leni- 
taie  fluit. 

Ouod  si  autem  ad  vitia  sermonis  spectaveris , 
mendosum  eiiam  carmen  invenies,  ei  non  paucas 
maculas  mirabere.  In  summum  quidem  verborum 
aliquando  gravitatem  et  copiam,  soepius  obscurita- 
tem  animadvertere  hcet.  In  quadrum  numerumque 
redactcB,  tarda  et  inerti  structura,  incerto  sensu 
producuntur  sententia);  simihter  etiam  eodempacto 
continuata  et  conclusa  videniur.  Plerumque  obso- 
letse  ad  comparandum  eliguniur  figura),  aliquando 
tamen  nov»  :  exempli  gratia  Annibal  fugiens  ser- 


-  a:^  — 
penti  sub  mpo  obtrito  confertur.  Raro  variantur  in 
modulando  numeri,  frustraijue  has  incisiones  sim- 
plicesque  verborum  conformationes ,  qua?  Virgiiio 
placent,  desiderabis;  ac  fere  dicas  Arretinum  va- 
tem  potius  Lucano  ct  Statio  quam  Maroni  esse  de- 
ditum.  Rara  caeterum  loca  subeunt,  in  quibus  Maro- 
nem  palam  assequi  videtur.  Aliquas  ex  eo  dicendi 
formas  excerpsit ,  quse  verborum  quorumdam  me- 
morem  potius  testantur,  quam  Virgiliano  ingenio 
imbutum. 

Poterat  quidem,  Lucretiae  mortem  referens,  cum 
magno  poeta  contendere,  Ovidio  scilicet,  qui  in  se- 
cundo  Fastorum  libro,  hunc  casum,  longius  autem 
Petrarcha,  fabulatus  erat.  Qui  onimGabias  obsessas, 
Brutum  terrpe  tanquam  matri  osculantem,  Gollati- 
num  et  Sextum  Tarquinium  Lucretiam  subito  invi- 
sentes,  plura  denique  non  sine  flamma  et  salibus 
orditur.  Quge  neglexit  ita  Petrarcha  ut  neminem 
etiam  nomine  designet;  Livium  imitari  maluit, 
Ovidium  tamen  semper  habot  ante  oculos,  ne  forte 
imitetur;  cui  autom  sa^po  invitus  impar  ost,  quum 
intor  se  certant  uter  mehus  vostigiis  Livii  sit  in- 
grossurus. 

Totum  donique  pedestro  dicendi  genus  ost ,  in 
narrando  imprimis.  Sormoni  propiores  sunt  vorsus, 
et  porsuasum  tamen  habuit  auctor  sose  totum 
pooma  poetico  colore  induisso,  qui  passim  aut  vi- 
rum  luctantem  leoni  furioso  aut  gentom  victam  di- 
roptae  ovi  contulorit;  noque  multum  variis  utitur 


ita  translatis  similitudine  verbis.  Solaecismos  deni- 
quo  liaud  omnino  vitavit;  inter  qua?  tamen  plera?- 
que  sunt  macuke  iis  qui  primis  carmen  typis  man- 
darunt  addicendse.  Quod  ad  prosodise  vitia  attinet, 
sunt  dimidiati  versus  quos,  Virgilii  instar,  imper- 
fectos  reliquit;  sunt  et  qua^dam  male  mensuratae 
syllabjE,  quas  ad  marginem  plerasque  notavisse, 
neque  tamen  corrcxisse  dicitur.  At  non  id,  puto, 
ssepius  sua  culpa;  qua3  merito  in  scribas  posteriores 
transferetur. 

Ex  iis  apparet  nulla  in  isto  poemate  nisi  loca 
qucedam  csse  probanda  :  «  Sed  tamen  est  tale  ut  de 
eo  gioriari  juvenis  debeat,  et  pudere  senem  non 
possit  (1).  ))  Auctorom  enim  adolescentulum  dicas 
scholaribus  imbutum  studiis,  qui  scriptoribus  sibi 
notis  et  dilectis  gemulari  flagret,  inceptoquc  opcri 
adhuc  impar,  ea  omnia  quse  legerit  in  rudem  quam- 
dam  et  indigestam  molem  congerat.  Ea  de  sc  di- 
cere  potuerit  Petrarcha,  quge,  Ennio  accommodata, 
ipsa  in  Africa  emisit  : 

Nostra  pcritia  fandi 

Nondum  propositam  valuit  contingere  metam 
Nuper  ab  exiguis  radicibus  orta 

Tnm  igitur,  ubi  desint  dives  ingenium,  maturata 
compositio,  etiam  in  dicendo  suavitas,  juro  deerit 
posterorum  memoria. 

(1)  Vergehius,  Vila  Petrarclup. 


VII. 


QIIID  NOS  AFRICA  DE  INGENIO   ET  NATURA  PETRARCII/E 
DOCEAT. 

Verumtamen  bene  est  Afrlcam,  tffidio  plenam  li- 
cet  et  vitiis  abundantem,  ad  nos  pervenisse ; 
Petrarcham  scilicet,  nisi  ingenio  clariorem ,  saltem 
magis  notum  ostondit.  Etsi  liaud  magni  pretii  ipsa 
a3st!mata  ost,  materia  tamen  fit  digna  ad  quam 
litterati   respiciant,    ipsius    cognoscendi   auctons 

cupidi. 

IUud  primum  admirari  satis  non  potui  adeo  di- 
lectum  carmen  adeo  ab  ipso  poeta  osse  neglectum. 
Sed  multa  liceat  circumspicere,  et  quid  de  Africa, 
quid  simul  de  ingenio  et  natura  Petrarcha^.  censen- 
dum  plane  inteUiges.  Quod  imperfectura  et  inane 
evasit,  e  magno  consiho  opus  ortum  erat ;  totum 
enim  antiquitatisstudium,  totumpatriseamoremspi- 
rat ;  et  illud  pectore  toto  noster  sane  conceperat, 
quasi  omnes  in  illo  animfe  affectus  complecti,  nobi- 
libusque  studiis  obsequi  vohiisset. 

Tum  primum  meminerimus  hunc  a  pueritia  voto- 


—  40  — 

rum  amore  vel  potius  superstitione  captum  esse,  ut 
qui  modo  litteras  et  artes  in  Italia  renovari,  modo 
rem  Romanam  ipsam  in  mclius  crescere  semper 
cupierit.  Illi  a  primo  magistro  Gonvennolio  hic 
araor  venerat ;  postea,  qui  Montem  Pessulanum  et 
Bononiam  sese  ad  jus  civile  applicaturus  a  patre 
missus  erat,  omnemoperam,  contra  invito  quidem 
primum  parenle,  in  latinis  legendis  scriptoribus 
ac  prsecipue  Cicerone  et  Virgilio  consumebat.  Hos 
sibi  comites,  dum  solus  percampos  ambulabat,  ad- 
junxerat ;  iis,  etiam  in  vigiliis,  convivebat,  et  eo- 
rum  exemplaria  diurna  nocturnaque  manu  versa- 
bat.  Leges  autem,  licet  Romauce  antiquitatis  plenas, 
parvi  faciebat ;  patrociniumque  aversatus,  poctame- 
diocris  quam  rabula  dici  maluit.  Latinas  igitur  lit- 
teras,  jamdudum  sencscentes  ac  fere  perditas,  assi- 
due  excoluit,  et  longe  lateque  vulgatas  in  melius 
reparavit ;  denuo  mox  nemini,  paulo  modo  huma- 
niori,  ignotus  fuit. 

Ipse  sciUcet,  veluti  in  umbrosis  Heliconis  salti- 
bus  latens,  dum  fcrvebant  bclla  undique,  ad  noti- 
tiam  vetustatis  unice  incubueratll).  Veterum  libros, 
passim  dilapsos  ac  prope  suppressos,  omni  opera  et 
studio,  tum  per  litteras,  tum  ipse  in  itineribus,  per 
totam  Europam,  trans  mare  etiam,  in  Oriente  per- 
quircndos  curabat;  de  quibus  ipse  dicere  solebat  : 
ft  Una  inexplebihs  cupiditas  tenet...  Libris  satiari 

(!)  h'i>.  ad  jiusl. 


-  47  — 

))  nequeo...  Libri  meduUitus  delectant,  colloquun- 
w  tur,  consulunt,  et  viva  quadam  nobis  atque  ar- 
))  guta  familiaritatejunguntur  (1).  ))  Quse  quum  ita 
forent,  in  ejus  bibliothecam,  velut  in  inviolatum 
sacrarium,  convenere  tum  Horatius,  Maro,  Teren- 
tius,  Ovidius,  tum  Plinius,  Cicero,  Gellius,  Seneca, 
Macrobius.  Quosdam  etiam  alios,  nunc  sublatos, 
legerat  aut  saltem  viderat.  Manu  propria  Tullii 
epistolas,  quce  ei  prgesto  erant,  transcripserat,  tan- 
toque  ardore  Virgilio  studuerat,  ut  ab  Innocente 
papa  et  presbyteris  quibusdam  cardinalibus  magi- 
carum  artium  artifex  dictus  fuerit  (2).  Quibus  fultus 
auxiliis,  profitebatur  sese  prsesentium  malorum 
oblitum,  steculis  felicioribus  immisceri ;  ac  pos- 
tremo,  quasi  diis  bene  juvantibus,  in  studio  amicis- 
simorum  librorum  vita  defecit,  iisque  recumbens 
dulcem  animam  exhalavit. 

Quare  togatus ,  ut  ita  dicam ,  veterum  opera 
perscrutabatur,  et  ut  eos  non  solum  percalleret , 
sed  etiam  imitaretur,  assidue  laborabat ;  ideoque 
videas  primum,  modo  M.  TuUii  vestigiis  insisten- 
tem,  quum  philosopliise  tractatus  aut  familiares  lit- 
teras  diligentissime  conscriberet ,  modo  Livianse 
laudi  semulatum,  quum  hbrum  historiarum  a 
rege  Romulo  in  TitumCsesarem,  «  opusimmensum 
et  laboris   capacissimum,    ))  aggrederetur ;  modo 


(1)  Fam.  III,  18. 

mSenil.  I,  S. 


—  48  - 

etiam  qufe  vera,  quae  falsaessent  in  originibus  ur- 
bis  pensantem  et  seligentem.  Cui  tum  sola  Virgilii 
laus  deerat.  ; 

Quidam  tunc  florebant  poetsc,  Bonattinus  Ber- 
gamensis  ,  Albertinus  Mussato  ,  Convennolius  de 
Prato,  Coluccius  SalutaLi,  qui  Maronem  e  longinquo 
imitari  studebant,  qui  a  multis  quidem  plausu  exci- 
piebantur,  triumphoque  etiam  donabantur.  Ferunt 
etiam  Dantem,  quum  Divinam  Comcediam  medita- 
retur,  ipsum  dubitasse  an  vulgari  ac  patrio  sermone 
utcretur;  nam  qui  Virgilium  sibi  ducem  per  inferos 
elegerat,  Virgilianum  melos  in  canendo  se  decerc 
forte  arbitrabatur.  Quis  idcirco  miretur  Petrarchani 
ex  illa  lauro  qna  adumbratur  Mantuani  vatis  sopul- 
crum  ramum  fronti  admovisse?  Quemadmodum 
igitur  a^qualem  veterum  sese  ultro  fingebat,  monu- 
mentum  ipse  ahquod  exigere,  quod  eorum  laudi 
haud  impar  foret,  utique  statuit,  ac  tum  materiam 
ex  annaUbus  popuU  Romani  excerptam  sibi  propo- 
nere,  imo  Romanorum  hngua  uti  vokiit. 

Insuper  quserenti  ei  quanam  re  posset  quam  plu- 
rimis  prodesse,  nulla  major  occurrit,  quam  si 
exempla  avorum  in  memoriam  civium  suorum  re- 
vocaret :  «  Qui  enim,  aicbat,  liodie  magis  ignari 
))  rerum  Romanarum  sunt  quam  Romani  cives?  In- 
))  vitus  dico  :  nunquam  Roma  minus  cognoscitur 
))  quam  Romae  (1).  »  Ipse  saltem  jamdudum  in  iis 

(1)  Fam.  VI,  2. 


-  49  - 

versabatur  auctoribus,  quibuscum  de  magnitudine 
Romana  quotidie  colloquebatur ;  quam  scilicct  col- 
lapsam  lugebat,  cupiebatque  vehementer  ut  recrea- 
retur.  Ruinas  urbis  sicpius  invisit,  columnas  et 
sepulcra,  templaque  et  arcus,  omnes  reliquias  jam- 
pridem  pra^teriti  temporis,  non  sine  planctu  vide- 
licet  miratus  a  tanto  casu  renovandam  esse  Romam 
reclamitabat  (1).  Illam  enim,  utpote  summi  pontifi- 
cis  et  germanici  imperatoris  necessariam  sedem  , 
caput  orbis  feternum  habebat.  Quamobrem  utrum- 
que  supplicibus  verbis  vel  orationibus  precatus  est, 
ut  suam  quisque  domum  relinqueret,  Romai  man- 
surus.  Qua  re  quidem  non  impetrata,  regem  Nea- 
politanum  Robertum,  quem  omnes  in  Italia  pacis 
arbitrum,  litterati  vero  novum  Salomonem  habe- 
bant,  assidue  coluit.  Venetos  et  Genuenses,  tum  bello 
divisos,  ut  sese  in  pristinam  concordiam  reducerent 
hortatus  est.  Dein  virum  egregium  quemdam,  no- 
mine  Nicolaum  Rienzi,  qui  rempublicam  Romanam 
restituere  tentaverat,  rerum  potitum  consiliis  fovit, 
victum  defendit,  et  semper  Romuli  et  CamilH  remu- 
lum,  novum  Urbis  conditorem,  ab  ingenti  Scipionis 
umbra  protectum  omnibus  denuntiavit ;  et  quan- 
quam  rem  secus  procedere  viderat,  infracto  tamen 
animo  et  spei  penitus  quidem  recondit;T3  tenax  pers- 
titit. 
Quod  autem  spectaculum,  melius  ac  felicius  quam 

(1)  Ftmi    II,  U. 


-  50  - 
secundi  belli  Punici  finis  lassatas  mentes  recreasset? 
Quo  tempore  majorem  illa  invicta  gens  se  prastitit, 
cujus  nc  in  istis  quidem  angustiis  vires  nunquam 
effctse,  nunquam  animi  defecerant?  Qua3  alia  purior, 
laudeque  dignior  quam  Africani  prioris  imago  ? 
Undique  in  Gicerone,  quocum  lectione  assidua  col- 
loquebatur,  eumdem  laudatum  videbat  Petrarcha, 
ct  modo  perfectissimum ,  modo  divinum  vocatum. 
Quid  ultra  tanto  viro  deerat,  nisi  ut  dignus  scriptor 
inveniretur,  qui  eum  more  historico  aut  epico  cele- 
braret  ? 

Ergo,  si  nostri  naturam,  indolem  animique  afi^ec- 
tus  respexeris,  haud  certe  miraberis  ab  illo  Scipio- 
nem,  utpote  Romanum,  et  virtute  prsecellentem 
virum,  non  solum  ad  astra  sublatum ,  sed  etiam 
quasi  sodalem  dilectum  esse.  Atqui  carmen  suum 
eo  majore  studio  persecutus  est,  quod  una  sibi 
patrios  mores  et  eximium  quemdam  civem  cele- 
brare  hceret  (l). 

Scipio  enim  vixerat  in  hac  aetate  Romae ,  quum 
nondum  corruens  in  pejus  labaret  respubhca,  fere- 
que  intactam  priscorum  dierum  virtutem  servaret, 
quum  artes  Gnieciae  Hbenter  excipere  quidam  cives 
inciperent,  et  ad  patrios  mores  etiam  a  GrsEcis  ad- 
ventitias  doctrinas  adhiberent.  Hsec  fuit  amborum, 


(1)  De  eodein  stiiluer.tt,  iisdem  tcmporibus  ,  agcre  Zanoiiius  de 
Strada  :  cognito  autem  incepto  Pelrarclue,  deslitit.  TiiiAUOsriii,  Slo- 
rin  della  lellercil.  ituL,  lib.  iii.) 


-  Hl   - 

qui  cognomen  Africani  usurpavemnt ,  fortuna ,  et 
ipse  Petrarcha  adeo  ignorabat  utrum  utri  anteferret, 
ut  eos  «  tam  junctos  et  tam  pares  (^)  »  quasi  in 
unum  confunderet.  Priorem  tamen  Africanum,  alte- 
rius  scilicet  exemplar,  sibi  majorem  elegit,  ita  ut 
illum  quibusdam  meritis,  quce  ad  ^milianum  spec- 
tant,  quasi  non  fictis  coloribus  ornaverit.  Ouse  quum 
ita  sint,  illum  in  animo  semper  habuit  non  solum 
bellico  ingenio,  sed  etiam  omnibus  quae  civem  exi- 
mium  decent  virtutibus  commendare. 

Quem  enim  fortem  in  pugna  et  rei  mihtaris  peri- 
tum  experti  erant  Pu3ni,  tum  sub  moenibus  Gartha- 
ginis  novse,  tum  in  Libycis  campis ,  victoremque 
segre  senserant ;  at  ille  sese  imitandum  Romanis 
posterisque  ultro  prasbuerat,  qui  pietatem  erga  pa- 
rentes,  constantiam  in  adversis,  abstinentiam  in  se- 
cundis,  continentiam,  et  reverentiam  erga  Deos  pa- 
lam  et  undique  erat  professus.  His  autem  virtutibus 
ahas  jungebat,  quibus  Petrarcha  tanto  mehus  de- 
lectabatur,  quanto  ipse  ad  eas  propensior.  Scipio 
etenim  eximios  quosdam  cives  in  amicitiam  con- 
traxerat,  atque  omnis  oflicn  diligentissimus,  beni- 
gnum  erga  suos  animum  sumpserat ;  felicitatem 
summam  in  amicitia  posuerat.  Ilh  nullus  Lcelio  ca- 
rior,  nullus  dignior,  qui  suum  contubernium  exer- 
ceret ;  amboque  in  bello,  ambo  post  pacem  animo 
concordes  vixerant.  Tanta  ea  inter  eos  fuerat  amo- 

(1)  Dc   Vil.  solil.,  lib.  :i,  scct.  9,  c.  5. 


ris  societas,  tantaque  postea  ^miliani  et  posterioris 
Lselii,  iit  eorum  nomina  Tullius  in  libro  De  Amicitia 
inscripserit ,  utpote  quibus  maxime  extolleretur  et 
nobilitareturamicitia.  Hiec  ipsePotrarcha  jure  scrip- 
sit:  «  Gonvivere...  cum  amicis  adco  jucundum,  ut 
eorum  superventu  nil  gratius  habuerim,  nec  un- 
quam  volens  sine  socio  cibum  sunqjserim...  Ami- 
citiarum  appetentissimus  honestarum  et  fidehssi- 
mus  cultor  fui....  Principum  et  regum  famiharita- 
tibus  et  nobihum  amicitiis  usque  ad  invidiam  for- 
tunatus  fui  (^)...  )>  Dilectus  scilicet  ctipse  vixitquam 
plurimis,  benigne  exceptus  ab  Avenionensibus  pa- 
pis,  regi  Roberto  Neapolitano  et  principibus  muhis 
carissimus  ;  nihilominus  natos  obscuriori  ioco  ami- 
cos  quam  ardentissime  diligebat,  ac  passim  habi- 
tantes  ssepe  invisebat.  Multorum  supersunt  nomina, 
quos  frequentibus  juvit  epistohs ,  aut  quibus  quod- 
dam  opusculum  dedicavit.  Semetipsum  profitebatur 
natura  magis  amicitia)  deditum  quam  ahi  cuilibct 
rei ;  in  qua  amicitiam  ipsam  quaerere  solebat.  Nullum 
fere  scriptum  reliquit,  in  quo  non  suam  animam 
aliarum  consortium  animarum  studiosam  quasi 
plane  nudaverit. 

Neque  illum  prseterea  fugiebat  Africanum ,  laudis 
avidissimum  coque  propiorem  invidia^,  omnia  fere 
ad  augendum  nominis  sui  splendorcm  adhibuisse; 
adeo  ut  aliquando  legum  patria^,  oblivisci  visus  sit, 

(1)  Ep.  adpost. 


—  53  - 

nc  aliquid  damni  suse  gloria?  afferrct.  Elatius  sem- 
pcr  prosperis  rebus  se  gesserat.  Famam  et  ardenti 
studio  Petrarclia  persequehatur ;  qua  nil  optabilius, 
nil  dulcius,  Africani  instar,  profecto  et  ipse  cense- 
bat,  ut  testatur  quoddam  ejus  vulgari  sermone  can- 
ticum,  multaque  aba  loca  passim  in  operibus  ejus 
dispersa.  Tullii  librum  De  Glorm,  tunc  ab  illo  reper- 
tum  posteaquo  rursus  abolifcum  assidue  legerat  ; 
seque  ad  fastigium  honoris  ascendisse  ipse  ratus 
est,  quum  per  hanc  viam  GapitoHnam,  qua  Scipio 
quondam  processerat,  ipse  triumphans  invectus  est. 

Alia  etiam  de  Africano  referuntur,  quse  Petrar- 
cham  delectabant ;  htteris  enim  utique  deditus,prout 
hominem  hberahbus  artibus  a  pueritia  imbutum  de- 
cebat,  poetarum  contubernio  laetabatur,  eisque  sem- 
per  se  muniflcum  praebebat.  Sese  postquam  tandem 
a  tumultu  belli  et  coetu  hominum  ultro  receperat, 
neque  tamen  civium  suorum  obhtus ,  neque  ilhs 
obhviscendus,  in  Liternensi  villa,  tanquam  in  portu, 
ultimos  annos  transegerat ;  ideoque  a  Petrarcha  lau- 
datus,  qui  ipse  in  Valle  Glausa,  juvenis  admodum, 
sohtudini  vacabat,  quique  senex  prope  Mediolanum 
idem  villam,  ubi  ahquando  habitavit,  Linternum 
nominabat :  hic  et  ilhc  Africanum  imitatus ,  quem 
solitum  dicere  aiunt  nunquam  se  minus  otiosum 
esse,  quam  quum  otiosus,  nec  minus  solum,  quam 
quum  solus  esset. 

Scipionem  igitur  admirabatur,  eximias  videlicet 
virtutes  summo  ingenio  jangentem;  quem  inter 


-    Di    — 

mortuos  omnibus  antcponebat,  et  viventibus,  quan- 
tura  poterat,  libens  conferebat ;  cujus  meminerat 
fere  unius ,  quum  Romam  inviseret ;  eaque  est 
maxima  laus,  quam  Laurs  defunctae  tribuii  :  ani- 
mam  quidem  ejus,  ut  dc  Africano  ait  Seneca,  in 
coelum,  unde  erat,  rediisse  mihi  persuadeo. 

Totus  igitur  apparet  in  isto  poemato  vir  ille,  qui 
pcr  millo  opuscula ,  vulgaria  latinave ,  exquisitum 
diffudit  ingenium.  Quum  enim  Afrlcam  condeTQl , 
omnes  animo  insitas  virtutes,  quasi  ex  intimo,  aliis 
attribuendas,  expromebat.  Eruditum  sane  ac  vetc- 
rum  fautorem  judicare  licet,  qui  sibi  materiam  ex 
clarissimis  rebus  antiquis  finxit;  Romanorum  deinde 
et  Gornelia3  praesertim  gentis,  qui  Scipionem  Cartha- 
ginis  victorem  in  mcmoriam  nostram  revocaro  stu- 
duit ;  philosophorum  et  pootarum  postremo ,  qui 
vicem  explere  Ennii ,  et  Giceronis  doctrinas  evol- 
vere  conatus  est.  Ea  sunt  quae  ad  scriptorem  atti- 
nent ;  si  autem  hominem  ipsum  spectaveris,  hunc 
conspicuum  in  quaque  pagina,  ut  ita  dicam,  videbis. 
Undique  scihcet  patet  hic  kiudis  amor,  quo  Petrar- 
cha  semper  tanquam  adamanlina  catena  captus  cst : 
tum  etiam  studium  ilhus  urbis  RomaB  quam  sibi 
patriam  elcgerat,  et  in  pejus  labantcm  miserabatur, 
cui  dcmum  ingcntia  avorum  proponebat  exempla. 
Arcanos  etiam  animi  sui  motus  exhibet,  quum  So- 
phonisba3  miram  pulchritudinem,  repentinos  amo- 
res  et  infehccm  casum  blandissimis  coloribus  ornat ; 
quum  amicitise  ipse  cuUor,  Africanum  extoUit,  qui 


—  55  — 

cum  Laelio  summa  et  per  ccvum  insigni  familiari- 
tate  usus  est, 

Proderit  igitur,  de  vate  ipso  nova  aperiens  docu- 
menta,  quivis  de  Africa  labor.  Gui  etenim  modo 
Scipionis  virtus ,  modo  Virgilii  ingenium  incredibili 
splendore  refulserant.  Altera  quidem  concivibus 
suis,  alterum  ei  deerat ;  utrumque  imo  corde  exop- 
tavit.  Vanse  autem  spes  ejus  evaserunt ;  eumque 
testatur  illud  carmen  animos  suorum  frustra  cona- 
tum  erigere,  frustra  simul  veteribus  esse  a^mula- 
tum.  Quos  assidue  legerat,  pedetentim  secutus  imi- 
tari  nesciit ;  quos  ad  virtutem  erigere  cupiebat,  ii 
incerta  voce  canentem  non  audiere.  Ergo,  qufe  ne- 
que  Scipioni  neque  recentioribus  Romanis  profuit, 
saltem  Petrarcham  magis  notum  fecit  Africa,  osten- 
ditque  sciptorum  latinorum  docilem  discipulum  et 
avitse  laudis  studiosum,  qui  traditam  ab  antiquis 
Romge  religionem  servavit  et  in  melius  reparatam 
posteris  reliquit. 


VII. 


QIJOMODO    CUM    POSTERIS    PETRARCHA    IPSE    IN    UNLM 
DE   AFRICA   JUDICIUM    CONYENERIT. 

Oii.T-  olim  Petrarchre,  dum  viveret,  maximam 
laudcm  attulit,  liodie  prorsus  abjecta  jacet  Africa. 
Idcirco  pulverulentum  opus  resolventi  hujus  mu- 
tatii!  in  tempus  fortunae  causas  indagare  in  extremo 
hbet :  ac  duo  sane  nobis  auxiho  erunt  judicia,  Pe- 
Lrarcha3  [)rimum,  posterorum  deinde,  amJjo  scihcet 
inter  se  consentanea. 

Postquam  primas  operis  hneas  ,  ut  ila  dicam  , 
nosLer  daxisset,  [)rimum  plcnissimis  velis  ad  glo- 
riam  ultro  vehebatur,  et  persuasum  habelmt  suum 
carmen  ab  injuria  obhvionis  esse  asserendum.  II- 
hidque  scribens  bis  sibimet  ipsi  futura  fata  denun- 
tiavit. 

Jamque  in  secundo  libro  ha3c  P.  Scipio  pnedicta 
filh  fortuna  addebat  : 

Cernere  jam  viileor  genituni,  per  sfccnla  multa 
Finibus  Etruscis  juveneni,  qui  gesta  renarret, 
Nate,  tua,  et  nobis  vfuiat  veliit  Ennius  alter 


—  57  — 

Talia  fusius  in  ultimo  libro  evolvit  Petrarcha,  Ho- 
merique  ore  loquens,  Gra3corum  et  llomanorum 
successorem  sese  posteris  denuntiat : 

Hunc  tibi  Tusca  dabit  latis  Florentia  muris..  .. 
Ille  diu  profugas  revocabit  carmine  Musas...  . 
Francisco  cui  nomen  erit,  qui  grandia  facta 
Vidisti  qu:B  cuncta  oculis  ceu  corpus  in  unuui 
Stringet,  et  Hispanas  acies  Libya?que  laborcs 
Scipiadaraque  taum^  titulusque  poematis  illi 

Africa 

Hic  quoque  magnorum  laudes  studiosus  avorum 
Digeret,  extrema  relegens  ab  origine  sortes 
Romulidas,  vestrumque  genus  sermone  solulo 
Historicos  titulosque  viris  et  nomina  reddet. 
In  medio  effulgens  nec  corpore  parvus  eodem 
Magnus  erit  Scipio,  seque  ipse  fatebitiu'  ultro 
Plus  nuUi  debei^e  viro..... 

Eo  quidem  magis  Afrlcam  fore  celebrem  existi- 

mabat  Petrarclia,  quod  gloriam  ex  opero  licet  iu- 

fecto  undique  captavisset.  Neque  primum^  quamdiu 

vixit  Neapolitanorum  rex  Robertus ,  spem  perfi- 

ciendi  operis  abjecit : 

Sub  uomine  crescit 

Africa  nostra  suo,  tenuis  nisi  gloria  sordet, 
Parva  quidem,  at  grandi  studio  longoque  labore 
Invigilanda  mihi,  jamque  ipsa  superbior  ardet 
Ad  sacros  properare  pedes  (1) 

Tum  quoque  episcopo  Lomberiensi,  amico  suo, 
et  lauream  in  Gapitolio  decerptam  et  nova  Africa^ 
sua3  fundamenta,   «   duo  parva  quidem  sed  de- 

(1)  Ep.  metr.  i  ad  Joanncm  Ilarrilem. 


—  5«  — 

vota  munuscula  (1)  ,  »  vonerabundus  offercbal. 
Scribens  demum  ad  Guillelmum  Veronenscm  (2), 
sese  dicebat  Parma;  duplici  opere  perfungi  ,  et 
Africam  simul  domumque  exstruere.  Adde  illud, 
quod  opus  utrumque  sine  proposito  consilio  molire- 
tur,  adeo  ut  quod  de  domo  ad  carmen  fere  trans- 
ferre  iiceat : 

Ergo  opus  insislens  celero ;  tanien  omnia  discors 
Mens  variat :  nunc  recta  placent  angusta  Catonis, 

nunc  .Tmula  ccelo 

Mffinia  Romulidura  tacturaque  culmina  nimbos 
Urbe  Semiramia  meditor.  Modus  omnis  agelli 
Sordet,  et  immensis  vaga  mens  anfractibus  errat. 

Redit  inde  modesti 

Miratrix,  luxusque  odio  tlammata  superbi. 
Jugiter  ista  mihi  de  me  certamina  surgunt  (3). 

Similiter  carmen,  modo  monumentum  aere  pe- 
rennius,  modo  exiguam  et  jam  caducam  aedem  ha- 
bebat;  futuraque  ejus  fata  ancipiti  animo  formida- 
bat.  Qui  primum  sese  Maroni  aemulatum  esse  cre- 
debat,  deinde  ne  Lucanum  quidem  attigisse  forte 
animo  prccsumpsit  (^).  Haec  lege  in  dialogis  Do  Coii- 

(1)  Fain.  IV,  13. 

(2)  Qua3  prsemia  in  pectore?  Cura 

Africa.  Quod  stiulium  vehomeiis,  quis  fruclus  ?  Inanis 
Gloria. 

(3)  Ep.  rnelr.  i  Guillelmo  Veronensi. 

(4)  Te  multi  historiiB  seriem  servare  canendo 
Lucani  de  more  putant. 

(Metra  Col.  Salutaii  ad  Petrarcham  incilatoria.  Append.  ii.) 
Multa  enimvero  qua'  Pharsaliam  dcformanl  vitia  in  .1/rka  invonies. 


-  5!)  — 

temptu  mundi,  qui  composili  antc  annos  jiccgxliii 
dicuntur.  Sesc  enim  fingit  a  S.  Augustino  increpi- 
tum  :  «  Famam  inter  posteros  concepisti ,  ideoque 
manum  ad  majora  jam  porrigens ,  librum  historia- 
rum....  aggressus  es ,  eoque  nondum  ad  exitum 
producto,  tantis  gioriai  stimulis  urgebaris,  ad  Afri- 
cam  poetico  quodam  navigio  transmisisti ,  et  nunc 
in  praifatos  Africae  libros  sic  diligenter  incumbis,  ut 
alios  non  relinquas.... 

Mox  niet  et  bustum,  titulusque  ia  marinore  sectus 
Occidet ;  hinc  mortea!  palieris,  nate  secuudaai..  ..  (1), 

»  Abjice  ingentes  historiarum  sarcinas....  Dimitte 
Africam ,  possessoribus  suis  hnque ;  nec  Scipioni 
tuo  nec  tibi  gioriam  cumulabis;  ille  altius  nequit 
extoUi,  tu  post  eum  obliquo  calle  niteris  (2).  « 

Jamque  etiam  versus  clausos  custodiebat  et  mi- 
nime  sinebat  enotescere.  Quum  Barbatum  Sulmo- 
nensem  adeo  fidum  habuisset,  ut  adhibitis  ab  eo- 
dem  intercessoribus  cederet,  et  triginta  quatuor 
rudes  adhuc  versiculos,  nunquam  sane  pubhcandos 
committeret,  hos  brevi  animadvertit  in  vulgus 
exiisse.  «  Sic  ex  illo  vix  bibliothecam  htterati  ho- 
»  minis  introire  mihi  contigit,  ubi  non  eos  versus, 
»  quasi  epigramma  illud  Apolhnei  tripodis  templum 
»  subeuntibus,  obvium  in  limine  videri,  quorum 


(i)  Hi  versus  cx  ipsa  Africa  (lib.  n)  exrerpiintur. 

(2)  Dial.  ni.  De  covlemjitu  muruli.—  Ed.  Bas.,  p.  305,  367,  3(;8. 


—  00  — 

))  nativo  horrori  scriptorum  quoque  error  accesse- 
))  rat  ('•).  ))  Tum  primum  iratus  ;rgre  viro  culpse  ve- 
niam  dedisset,  nisi  semper  amicis  quasi  invitus  ac 
bona  indole  ignoscere  solitus  esset. 

Roberto  quidem  rege  iisdem  temporibus  (mcccxliii) 
defuncto,  poema  totum,  quasi  veterno  correptus, 
fastidire  coepit.  Sua  eum  prima  Zoilo  epistola 
testatur  spes  glorise  in  principe  illo  cui  Africam 
infectam  legerat,  posterius  dodicaverat,  posuisse, 
eodemque  mortuo,  brevi  reliquisse. 

Tanto  dignatus  honore  est  (Robertus) 

Ut  procerum  priniis  sub  regia  tecta  vocatis 
Plurima  nostrarum  caneret  praeconia  laudum , 
Vera  utinam  !  Quam  vera  tamen  rex  viderit  ipse ; 
Quin  etiam,  magno  pro  munere,  parva  petita  est 

Africa  nostra  sibi 

Pectus  calamumque  pudenter 

Excuso,  fragilesque  humeros  sub  pondere  tanto. 
Instat  ab  adverso ;  dubio  lis  fine  resedit, 
Concessisse  sibi  ut  videar,  mihi  prima  negasse. 
Proxima  dona  libeus  tribuo  :  cui  dignius  aulai 
Scipiade  mitteudus  eras  ?  At  pertida  et  altis 
Invida  principiis  illum  Fortuna  repente 
Sustulit  interea.  Nunc,  tanquam  lumine  rapto, 
Nescius  in  tenebris  liber  est  quo  tlectere  cursuui 
Cogitet,  et  toto  nuUum  videt  tcquore  portum  (2). 

Quoties  ipsum  deinde  operis  incepti  poenituit, 
compositi  puduit,  inconsiderate  laudati  treduit,  ab- 
solvcndi  piguit !  Ardorem  llaccescere,  dein  exstin- 


(i)  Senil.  n,  1. 

(2)  £;).  metr.  \  Zoilo. 


—  Gl   - 

gui  invitus  sensit.  Tum  primum  non  omnino  oculos 
ab  opero  perficiendo  avertit :  lia^c  scilicet  Olympio 
scribit :  «  Illic  (in  Glausa  Valle)  Africam  meam  ccepi 
»  tanto  impetu  nisuque  animi,  ut  nunc  limam  per 
))  eadem  referens  vestigia ,  ipse  meam  audaciam 
))  et  magna  operis  fundamenta  quodam  modo  per- 
))  horrescam  (^).  ))  Ea  deinde  Barbato  Sulmonensi : 
«  Quod  ipsum  petitioni  tui3e  responsum  sit,  ut  scias, 
))  me  de  Africa  nostra,  quam  jure  tuo  postulas,  non 
))  mutasse  consilium  :  si  enim  unquam  in  lucem 
))  veniet,  noli  de  fide  promissi  dubitare  :  tuum 
))  ante  omnia  limen  petet.  Verum  illa  et  morositate 
))  hospitis  et  innumeris  fortuna3  repaguhs  detinetur. 
))  Quoe  si  cuncta  cessarent,  tum  satius  visum  est , 
))  iham  domi  manere  et  cum  setate  concoqui  et 
))  maturescere,  ne,  si  ante  tempus  exisset,  pomo- 
))  rum  more  quse  immatura  ramis  decerpuntur, 
))  asperior  evaderet,  nec  ferret  aetatem,  prsesertim 
))  cum  nec  reditus  esset  semel  in  publicum  egressse, 
))  et  ingenii  mei  incredibihs  mutatio  in  dies  fieret. 
))  Dehincforte  ahud  conshio  capiam,  incumbamque 
))  hma  ultima  (2).  » 

Sed  jam,  Gonvennohi  magistri  sui  morc,  ad  aha 
opera  phantasiam  instabilem  transtulerat.  Frustra 
ab  amicis  admonebatur  ut  fictos  ex  tempore  versus 


(1)  Fam.  VIII,  3. 

(2)  Fam.  xii,  7.  —  Afiicaj  opus....  quod  inter  manus  meas  diiilius 
jam  pependit,  et  quod  unum,  si  qua  spes  salutis  est,  anlieli  sitim 
pectoris  puto  vel  lcniet  vel  exstiiiguet.  {Fa7n.  xiii,  7.) 


—  62  — 
perpoliret  et  in  publicum  ederet  (i).  Bruno  Floren- 
tino,  lioc  optimum  latinarum  Musarum  opus  le- 
gendi  cupidincm  confitcnti  respondebat  Musas, 
peste  SiPviente,  obmutescere,  et  ancipiti  semper 
vocabulo  utens  : 

Siccis  sitil  Afi-ica  glebis 

Nostra,  fatigato  longum  deserla  colono, 
Castalii  nec  fontis  opem,  ncc  fronJis  odorem 
Sentit  Apollineae,  sed  robora  dira,  cupressos, 
Funcroosque  rogos  lacrvmarum  prohiit  imbre  (2) 

fnterdum  gravi  ipse  morbo  Parma3  correptus,  et 
nibil  in  eo  statu  sentiens  molestius  quam  quod 
Africam  semiexpUcitam  linquebat,  alienam  insuper 
dedignatus  Hmam,  flammis  eam  abolere  decreverat. 
Itaquc  multi  rcbantur  poema  modo  natum  inte- 
riisse;  sunt  etiam  qui  putant  tum  concremata  fuisse 
ea  qujE  inter  quartum  et  quintum  librum  dcside- 
rantur ,  factumque  ita  posteris  plane  indignum 
poema  (3).  Forte  clam  gaudebat  noster,  quod  sibi 
bccret  Maroni  vEneidem  flammis  injicienti  haud 


(1)  AfricSD  me;o  nomen  siispirare  vel  invilum  compulit  (tiia  cpis- 
tola).  [Fam.  vii,  18.) 

Te,  ut  vidco  ,  sic  affectus  es,  ut  totus  in  Scipionis  mei  ac  solius 
Africaj  conquiescas ,  virliitis  cullor,  iivitlissimus  liUeiarum.  [Fain. 
xni,  11.; 

(2)  Ep.  melr.  ad  Drunuin  Florenlinum. 

(3)  Parum  abfuit  quiu  Africa  ,  praiter  vicini  solis  ardorcs  ,  quibus 
acternum  subjacct ,  ac  prater  Romanoruni  faccs  quibus  ler  olim 
longe  lateque  perusta,  meis  etiam  flammis  arderet. 

{Dc  contemptu  mundi,  Dial.  ni ,  ed.  llas.,  p.  3G5.^ 


-  63  — 

absolutam  ffimulari ;  memincratque  una  Maronem 
amicis  carmen  suum  comburendum  commisisse, 
reipsa  autem  vulgandum  rcliquisse  (1). 

Qua3ret  forsan  aliquis  cur  operi  modo  ignem  ut- 
pote  inani  et  plane  derelicto  admoveret,  idem  modo 
tam  diligenter  servaret.  Cujus  in  mentem  sane 
multa  in  utramque  partem  veniebant;  est  in  natura 
rerum  ut  carmen  ab  oculis  omnium  infectum  sci- 
licet  avertcret,  neque  minus  sedulo  in  arca  tuere- 
tur  pro  testimonio  ac  pignore  priscae  laudis  et  Gapi- 
tolini  triumplii. 

Credendum  est  autem  hunc  in  senectute  spcm 
poematis  ad  exitum  deducendi  tandem  posuisse. 
De  quo  in  Senllibus  fere  undique  tacet :  haec  quasi 
invitus  Boccatio  scribit :  «  Africa  mea,  qua3  tunc 
»  juvenis  notior  jam  famosiorque  quam  vellem, 
»  curis  postea  multis  ac  gravibus  pressa  conso- 

(1)  Cum  semel  Veronaj  esset,  ct  cum   ad  videndum   ipsum  mulli 

processissent  viri carmina  suoe  Africa3  cantare  coeperunt  ;  proti- 

mus  cum  audivit  lacrymas  emisit ,  ro^ans  ne  ulterius  procederent. 
Cum  percunctaretur,  quarc  id  faceret ,  respondit  :  Utinam  datum 
esset,  ut  istud  opus  abolere  possem  ;  profecto  nulla  res  magisgrala, 
neque  jucunda  foret,  quam  illud  propriis  manibus  comburcndum. 
(Squarzafichi  VUa  PetrarrhcB.) 

In  ea  {Ep.  ad  postcr.)  siquidem  ad  marginem  (nam  dudum  illius 
manum  notissimam  habeo)  ita  scribit.  Raro  unquam  paler  aliquis 
tam  moestus  filium  unicum  in  rogum  misit,  quanto  id  fecerim  dolore 
et  omnes  labores  meos  eo  in  opere  perditos  acriter  tecum  volvas, 
vix  ipse  lacrymas  continens.  Hoc  autem  (ut  ita  dixerinius)  testamen- 
tum  anno  antc  conscripsit  quam  moriretur,  quod  quidcm  ut  milii 
videtur  non  facile,  quam  de  Afiica  intelligi  licet,  factum  enim  jaiii 
dicit  quod  facere  doslinavcrat.  (I>.  Vrrger;!  Vita  Pclrarchre.) 


—  04  - 

))  nnit  (•)....  ))  Cui  etiam  aliqnando  animo  subiit 
consilium  vulgaribus  studiis  totum  tempus  dandi, 
quod  Latinus  stilus  «  eo  usque  priscis  ingeniis 
))  cultns  esset ,  ut  pcne  jam  nihil  nostra  ope,  vel 
))  cujuslibet  addi  posset  (2).  ))  Posterius  querebatur 
sil)i  immerito  poeticam  laurum ,  Africx  inchoata? 
munus,  contigisse  sibique  «  nil  scientia^,  nil  elo- 
quentiae,  invidise  autem  infinitum  ))  attuhsse  (3). 

Laudibus  attamen ,  quamdiu  vixit  noster,  cumu- 
h^tum  est  plus  sequo  cahdioribus  illud  poema,  di- 
hgentor  scilicet  in  arca  servatum;  illud  et  divinre 
/Eneidi  haud  impar  fore  eo  pervicacius  omnes  judi- 
cabant ,  quod  iEneidis  quoquo  diu  a  Marone  a])s- 
conditiE  fortunam  meminissent. 


(1)  Senil.   II,  1. 

(2)  Senil.  v,  3. 

(3)  Senil.  xvi,  2. 


VIII. 

QU/E    FUERIT,    PETRARCHA   MORTUO, 
AFRIG.E    FORTUNA    (^). 

Nondum  in  vulgus  percrebuerat,  quum  repen- 
tino  Petrarcha  mortuus  est  (xx  jul.  mccclxxiv), 
Africa ;  ac  tum  aliquandiu  prseclarior  evasit  inter 
amicos  poematis  hujus  existimatio. 

Itaque,  vix  ille  diem  obierat,  quum  Franciscolo 
deBrossano,  ejus  genero,  scripsit  Boccatius,  et  de 
carmine  tanto  anxie  percontatus  est.  Metuebat 
enim  ne  in  manus  ultra  modum  obedientes,  com- 
burenda  scilicet,  incideret  Africa;  hanc  etiam  jam 
combustam  esse  suspicabatur.  Quam  et  posteris 
servandam,  teste  ejusdem  quadam  metrica  epis- 
tola  (v.  Appendicem  i),  tum  magnopere  cupie- 
bat.  Quare  vehementer  intercessit  ut  indagaretur 
sibi  committendum  Petrarchiana  manu  scriptum 
exemplar.  Quibus  demum  commonitus,  omnia  in- 

(1)  Omnes,  qua3  infra  expromuntur,  epislolfe,  tum  ex  uno  codicc 
Bibliothecaj  Laurentianae  ( Serie  di  Codici  Gaddiaiii,  Plut.  90,  sup. 
no  41, 30),  tum  6  C.  Salutati  epistolis  Floreniite  (1741)  editis,  excerpta; 
sunt. 

5 


—  G6  — 

tentissime  scrutatus  est  Brossano ,  ac  tandem 
pdginas  quasdam  quas  transcribendas  primum, 
Boccatio  dein  tradendasjussit. 

Interea  quoque  Africam  aucupaljatur  quidam 
alius  vir,  qui  maximum  per  hsec  tempora  laborcm 
in  inquirendis  vulgandisque  libris  adhibuit,  Conu- 
tius  Salutati,  eamquejamcrematam  vol  male  emen- 
datam  perhorrescebat.  Ipse  olim,  vivo  Petrarcha, 
incitatorios  quosdam  versus  ad  eruendam  illam 
texere  inceperat  (v.  Appendicem  ii),  eaque  (Apr. 
MCGCLXXv)  Benvenuto  de  Imola  scribebat  :  «  In- 
»  dignor  tamen  Africae  fatale  ut  dicitur  incendium 
))  imminere ;  sed  vincet  spero  fortuna  Scipionis, 
))  cujas  virtutes  revocari  coelum  volet.  ¥A  quo  te 
))  laitiorem  faciam,  Franciscolus  illam  sub  certis 
))  conditionibus  se  ad  Boccatium  nostrum  transmis- 
))  surus  litteris  suis  pollicitus  est.  Qui  scripserit 
))  quasvis  leges,  si  ille  in  jura  nostra  pervenerit 
))  manus  injiciam,  et  perpetuam  reddere  conabor 
))  divinam  Scipiadem(l)...  ))  eaque  posterius  (Nov. 
MGCCLXxv)  Gaspari  de  Broaspini  :  «  Africam...  nisi 
))  per  manus  tuas  videre  n-on  spero ;  quod  quam 
))  ardenter  cupiam  non  facile  dixerim(2).  )> 

Boccatio  interdum  mortuo  (xxi  Dec.  mggclxxv), 
in  spem  eo  certiorem  venit  Collutius  absconditum 
opus  sibi  impetrandi,  ac  jam  triduo  post  Francis- 


(1)  C.  Salulnli  cpislolce,  part.  li,  p.  35. 

(2)  Cod.  Laurent.,  p.  23. 


—  07  — 

colum  his  verbis  circumibat  :  «  Et  quoniam  scio  te 
»  divinam  Africam  fecisse  transcribi,  ut  illam  ad 
»  Joannem  Boccatium  destinares,  cujus  promiserat 
))  me  futurum  esse  participem,  quamvis  id  grande 
))  sit,  nec  tanti  me  faciam,  aut  tali  me  digner  ho- 
))  nore,  ut  ille  ait,  peto  tamen,  ut  illam  receptis 
))  pecuniis,  quas  scriptor  et  chartaa  voluerunt,  mihi 
))  transmittas,  et  me  tanto  munere  ornes,  nec  erit 
))  arbitror  ingiorium  famse  nominique  Petrarclia^ 
))  illam  in  patriam  suam,  et  in  manus  meas  ventu- 
))  ram  (l).  »  Eique  simul  suum  jampridem  suscep- 
tum  incitatorium  carmen  ,  completum  tandem, 
eum  exorabihorem  deprehendendi  causa ,  tra- 
debat. 

Exstant  et  ejus  plures  epistolce  quae  illum  Africse 
obtinendae  iterum  et  cupidius  instantem,  diu  re- 
pulsum ,  nihilo  sperantem  secius  testantur.  Hgec 
revera  lege  insigni  viro  Lombardo,  Patavino,  quo 
legato  apud  Franciscolum  utebatur  :  «  Sensus  mei 
))  sunt  ingenti  gaudio  dehbuti,  quia  tu,  ut  mihi 
))  concedatur  divina  Africa  tam  efficaciter  instes, 
))  de  quo  caritati  tuse  ubertim  regratians  obtestor 
))  et  rogo,  quatenus  inceptum  non  deseras.  Impelle 
))  dubium,  confirma  labantem,  sit  ante  oculos  tuos 
))  fama  divi  Petrarchse,  cui  consultum  mihi  confido, 
))  si  liber  ille  in  manus  meas  venerit.  Non  inficier 
))  hoc  mihi  accessurum  ad  gioriam,  si  me  dignuni 

(1)  C.  Salutati  epistolce,  part.  ii,  p.  49. 


—  08  — 

»  duxeris,  quod  tanto  munerc  doner.  »  (Die  iv  Jun. 
McccLxxYi)  (1).  Et  post  septennium,  spem  et  simul 
metum  credenti  Benvenuto  de  Imola  ea  responde- 
bat  :  «  Ab  eo  quod  tua  auspicatur  epistola  incipiam. 
»  Verebar  quorsumillorumjudicum  forent  evasura 
»  consilia,  quos  videbam  in  editione  Africas  titubare, 
))  et  adhuc  non  sum  omni  timore  vacuus,  quin  du- 
»  bitem  ipsossacrilegas  manus  in  sacrum  opus  illud, 
»  ut  aliquid  subtrahant,  injecisse,  et  corrigendi  stu- 
»  dio  corrupturos.  Scio  enim  te  non  ignorare  poe- 
))  tarum  quam  altissimi  sensus  sint ;  et  si  quis  un- 
))  quam  Musarum  sacra  coluit,  qui  abdito  de  fonte 
))  Pegaseo  biberit,  hic  noster  Petrarcha,  non  semi- 
))  paganus  labra  fonte  proluit  GabaUino,  sedPanige- 
))  ros  de  peritissimo  lacu,  quidquid  humanum  per- 
))  tingere   potest  ingenium,  hausit.  Nec  dubito, 
»  quod  si  quem  tanta  amentia  invaserit,  ut  audeat 
»  opera  sacra  sua  lacerando  corrigere;  quanquam 
»  forte  sibi  videatur  corticem  Isevigasse,  omnium 
»  consensu,  sensus  pervertet,  et  comptum  ordi- 
» nem  comarum    calamistro    inuret ;   sed  faciant 
»  quidquid  eorum  cordibus  sederit,  sive  integram, 
»  sive   laceram  Africam  promant  ,    quod    facturi 
»  sunt,  cito  absolvant,  et  nos  hac  spe  et  metu  hbe- 
»  rent.  Tanta  enim  me  ilhus  hbri  et  servandi  et 
»  videndi  cupido  succendit,  quod  ipsum  nisi  quum 
»  extra  manusjudicum  sensero,  non  absque  for- 

(1)  Cod.  Laurent.,  p.  27. 


—  G9  — 

w  midine  sum  futurus.  Secl  quidquid  consulant, 
»  spero  quod  vincet  fortuna  Scipionis ,  et  quoe 
))  ipsum  in  mari  liostilis  classis  frequentissime 
»  parvo  navigio  tutum  ad  barbaros  flnes  vexit, 
))  hospitioque  vario  et  ancipiti,  sanctum  et  inviola- 
))  bilem  fecit,  hostique  Poeno  et  Numidico  parem, 
))  imo  superiorem  reddidit,  hoc  denique  sua3  gio- 
))  rise  munus  adjiciet,  ut  laudum  suarum  hber  ille 
))  feracissimus,  insidias  aemulorum  evadet,  et  cla- 
))  rior,  ut  optamus,  emerget...  ))  (xi  Kal.  Jun.  — 

MCGCLXXVI?)  (i). 

Totusjam  abierat  annus,  necdum  optatum  codi- 
cem  nactus  erat  GoUutius ;  ahum  etenim  Patavinum 
civem,  x\lbertum  de  Ah^izis,  posterius  adhibebat  : 
«  Scripsisti  tandem,  quo  nihil  acceptius  meis  sensi- 
))  bus  fieri  potest,  te,  ut  per  manus  meas  et  ilhus 
))  divini  prorsus  viri  Benvenuti  mei  de  Imola  Africa 
))  celeberrimi  nostri  Petrarchse  singularis  labor,  et 
))  auguror,  singulare  perpetuandfe  sucB  fama3  prse- 
))  sidium,  pubhcetur,  obnixius  procurare,  de  quo 
»  tibi  sohdas  gratias  refero ,  orans,  obsecrans, 
»  exorans  et  obtestans,  quatenus  tam  honestum 
))  inceptum  urgeas,  nec  defatigeris  ut  patrise  tuae 
))  splendori  tanti  operis  lumen  accedat,  ut  famse 
))  ilhus  ccelestis  memoria^  viri,  cujus  claritate  a?tas 
■>>  nostra  est  admirabihs  in  posteros  transitura,  con- 
))  sulatur,  et  mihi  ipsi    ingentis  gioriae    cumulis 

(1)  C.  SalulaiiepuL,  part.  li,  p.  41. 


—  70  — 

)>  tanto  honore,  quantam  milii  procuras,  adhae- 
»  rescat.  Incitarem  ad  hoc  Bcnvenutum,  nisi  quod 
w  Ser  Antonius  suggessit  forsan  hoc  totum,  quic- 
»  quid  fuerit  oneris  et  honoris,  ut  arbitratur,  mihi 
»  sokim  infalhbiHtcr  tribuendum.  Quo  hcet  me 
»  indignum  sentiam,  placet  tamen  in  hac  re  ultra 
))  meritorum  vires  ambire ;  quod  si  successerit, 
»  non  Varro,  non  Tucca  |)er  ^Eneida  famae  seterni- 
))  tatem  per  cuncta  tempora  meruerunt,  quam  ego 
»  per  Africam.  ))  (ivld.  Jan.  mccclxxvii)  (0. 

Yotis  tandem  CoUutii  annuit  Brossano,  efflagi- 
tatumque  exemplar,  corrigendum  scilicet,  in  arca 
tamen  servandum ,  tradidit.  ^gre  impetratum 
gaudio  incredibih  ille  excepit  :  «  Venit  tandem, 
»  aiebat,  Africa  dulcis,  et  vicit  iter  durum  pietas, 
»  ut  ille  idem  vates  ait ;  venit  tandem,  et  per  fide- 
»  hssimum  nobilemque  meritis  et  sanguine  virum 
»  mihi  prsesentatam,  et  avide  et  reverenter  accepi, 
»  vixque  prse  gaudio  continui  lacrymas....  Legi 
»  quidem  admirabundus  elegantiam  carminis, 
)■  majestatemque  sermonis,  gravitatem  sententia- 
»  rum,  et  ipsum  totius  ordinem  et  contextum  , 
»  fateorque  me  nihil  unquam  gravius,  nihil  flori- 
»  dius,  nihilque  denique  gratius  perlegisse  (2).  » 
Statuerat  primum  cuique  libro  indicem  inscriberc 


(1)  Cod.  Laurent.,  p.  28. 

{'J)  C.  Saluldti  epist.,   part.  ii,  p.  79-83.   Hanc   epistolam  ,  quae 
Muiyui  moineiili  ad  leni  pcrlinet,  totarn  in  Appendicc  iv  inseruimiis. 


—  71   - 

«  sicut  Naso  fiiixit  iii  vEneida  »,  ct  quoedam  emen- 
data  exemplaria  ad  Bononiensc  gymnasium,  dein 
Lutetiam  et  usque  in  Angliam,  postea  in  civitatem 
Florentinam  mittere.  Ne  illud  fieret,  quadam  Pctrar- 
chianse  glori;E  revcrentia,  Brossano  interccssit. 
Ambo  enini  animadvcrterunt  duos  saltem  libros  in 
carmine  desse  : 

«  Forsan  illos,  ait  Gollutius,  correctissimos  Fran- 
»  ciscus  ct  per  neminem  tangendos  dimisit.  For- 

))  sitan  cxcmplantis  errore  dimissi   sunt,  aut 

))  fortc  ipse  idcm  aliquid  mutaturus  in  chartulis  pri- 
))  mis  consulto  rehquit....  Quocirca,  frater  oplime, 
))  nisi  hoc  quod  deficit,  invcniatur,  jam  ego  de 
))  Africa  nostra,  hei  mihi !  liorreo  dicens,  actum 
))  judico,  ut  corrigenda  sit  potius  Vulcano  tradenda, 
))  quam  cdcnda  (1)....  )) 

Ha3c  omnia  ab  cdendo  poemate  utrumque  de- 
terruerunt.  Jamque  inceperat  GoUutius  hbrum  revi- 
dere  et  ehmare,  ut  testatur  codex  ille  Mcdiceus 
sclioliis  Cjus  illustratus  (vid.  Appendiccm  v) ;  ab 
opcre  autem  mox  destitit,  eidemque  exemplari 
notas  ahi  posterius  adhibuere.  Ahi  etiam  occuUa- 
tum  carmen,  quasi  furtim,  amica  nilhlo  neghgenti 
minus  manu  transcripserunt. 

Multie  igiturin  hos  singulos  codices  paucis  notos. 


(1)  lis  jiini  lemporibus  enoluerat  quaedam  ad  Collutium  ,  quod 
Africa  nou  erat  edita  vivente  Pelrarcha  ,  refragatoria  epistola.  (Vide 
Appendicem  iu.) 


-  72  - 

a  paucioribus  lectos  irrepserunt  maculae;  eosque 
perlegenti  hsec  ipsius  Petrarcha?  vera  occurrunt : 
«  Quisquis  itaque  pingere  ahquid  in  membranis , 
))  manuque  calamum  versaredidicerit,  scriptorha- 
))  bebitur,  doctrinse  omnis  ignarus,  expers  ingenii, 
))  artis  egens.  Non  qua?ro  jam,  nec  queror  ortho- 
))  graphiam ,  quse  pridem  interiit ,  quahtercumque 
))  utinam  scriberent,  quod  jubentur,  appareret 
»  scriptoris  infantia,  rerum  substantia  lateret,  Nunc 
))  confusis  exemplaribus ,  et  exemphs  unum  scri- 
))  bere  poUiciti,  sic  ahud  scribunt,  ut  quod  ipse  dic- 
))  taveris,  non  agnoscas  (' ).  »  A luce igitur  remota,  ne 
saeculum  quidem  posterius  atligit  Africa,  et  sensim 
in  obhvionem  diuturnitate  adducta  est,  imprimis 
postquam  exorta  est  in  Itaha  htterarum  et  artium 
renovatio.  Tum  scihcet  latina  apparuere  carmina, 
pleraque  de  rebus  antiquis  et  antiquitatem  plane 
redolentia,  elegantiori  autem  stilo  pohta  facihusque 
et  jucundius  a  vulgo  legenda.  Sexies  edita  in  ope- 
ribus  latinis  Petrarchse,  gratissimum  omnibus  erro- 
rem  demit  Africa.  Quam  enim  mox  constitit,  ut  ab 
homine  erudito  compositam,  haud  uno  impetu 
productam  esse,  sed  contra,  quasi  improviso  incep- 
tam,  dein  breviori  temporis  spatio  crescentem,  ne- 
que  unquam  completam,  diversis  pannis  undique 
decisis  quodam  modo  esse  vestitam,  ita  ut  scribens 
Petrarcha  quie  legerat  tantum  reputasse  animo  et 

(1)  De  Reniediis  utiinsque  forlunce,  lib.  i,  Dial.  43. 


—  73  — 

quasi  exercilationc  scliolari  iu  uumerum  trauslu- 
lisse  videretur.  Hanc  caeterum  male  habuere  typo- 
grapliicse  oflQ.cinae;  pejoribus  semper  typis  manda- 
tam  haud  plaue  immeritus  pulvis  adumbravit. 
Mutata  aut  deformata  verba ,  versus  aliquando 
sublatos ,  locos  etiam  omissos  annumerare  vix 
hcet. 

Minime  igitur  miror  si  a  posteris  neglecta  sit, 
utpote  rudis,  impolita,  vitiis  potius  referta  quam 
ornamentis  Africa.  Duo  tantum  poetse  in  Italicam 
hnguam  totum  poema  transferre  tentaverunt :  unus 
autem  in  primo  hbro,  alter  in  tertio  restitit  (').  Quod 
nuUus  commentariis  exphcandum  curavit,  multi 
contra  Petrarchae  vulgaria  cantica  ultro  sunt  inter- 
pretati.  Itaque  paulatim  evanuit,  ceu  fumus  in  aere, 
ingens  ohm  de  Afrlca  rumor.  Nostrum  hoc  sit  re- 
cens  judicium  :  «  Cest  un  monument  precieux  de 
cette  epoque  de  renaissance ,  bon  a  garder  comme 
ces  tableaux  et  ces  statues,  productions  de  Tenfance 
de  Tart,  qui  n'en  augmientent  ni  la  gloire  ni  les 
jouissances,  mais  que  ron  n'examine  pas  sans  fruit, 
quand  on  en  veut  etudier  Tliistoire  {-).  » 

Apud  suos  igitur  saue  pluris  exemplo  quam  in- 
genio  valuit  Petrarcha,  ut  qui  vestigia  tantorum 
scriptorum  fere  oblitterata  ingressus,  eos  memoria^ 


(1)  Qiionim  nomina  s\uit :  Fabio  Marretti  [Venezia,  1370),  Egle 
EuGANEA  {Podova,  1776). 

(2)  r.INGUENE. 


-  74   - 

ot  kiudibus  toLius  generis  huniani  reslituerit;  qui 
in  [lulvere  jacentes  collegerit,  ut  ita  dicam,  sinu 
foverit,  et  lectitandos  suis  oljtulerit ;  qui  nisi  viros 
Scipionis  aimulos,  poetas  saltem  suscitaverit  eo 
ipso  forte  digniores  qui  laurum  Yirgilianum  decer- 
perent.  Sic  noster  fuerit  ille,  cujus  in  vicem  felicius 
(piidem  in  Italia  vates  multi  pcr  s;cculum  decimura 
sextum  successerunt ;  eos  omnes  quasi  dux  et  ma- 
gister  anteiverat.  Ha:'c  fucrit  una  Petrarcha3  pro 
Afiica  composita  merces. 


Vidi  ac  perlcgi. 
Lulelire  Parisiorum  iii  Sorbonu,  a.  d.  ui.   noii.  april. 
arin.  MDCCCLXXII. 

Facullalis  Utlerarum  in  Academia 
Parisiensi  Decanus, 

PATIN. 

Typis  inandelur. 

Academice  Purixiensis  teclor, 
A.  MOUUIEr.. 


F.  PETRARCHtE 


AF  RI G  A 


EGREGIO     PETRARCII/E     INTERPRETI 
A.     MEZIERES 

AFRIC^ 

HANC      EMENDATAM      KDITIONEM 

D.   D. 

L.     PINGAUD, 


INDEX 


CODICUM      IN       QUIBUS      EXSTAT 


AFIIIGA 


Huic  instaurandfp.  editioni  Africce  profuere  scripti  codices 
sex  : 

1.  Firenze.  —  Biblioteca  Laurenziana.  —  Serie  Medicea, 
Pluteo  xxxiif,  n"35.  (Ita  signific.  ms.  A.) 

2.  Firenze.  —  Biblioteca  Laurenziana.  —  Serie  di  Codici  di 
Santa  Croce,  segnato  xxvi,  sinistro  (pluteo)  n''4.  (Ila  signific. 
ms.  B.) 

3.  Firenze.  —  Biblioteca  Laurenziana.  —  Serie  di  Codici 
Gaddiani,  xci  superiore,  n°  39.  (Ita  signific.  nis.  C.) 

4.  Firenze.  —  Biblioteca  Laurenziana.  —  Serie  Medicea, 
Pluteo  Lxxviii,  n°  1.  (Ita  signiiic.  ms.  D.) 

5.  Paris.—  Bibliotheque  natioiiale.— Ancien  fonds,  u°8'124. 
(Ita  signific.  ms.  E.) 

6.  Paris.— Bibliotheque  nationale. —  Ancien  fonds,  n°  8367. 
(Ita  signific.  ms.  F.) 

Ex  his  nullum,  prseter  consuetudinem,  perscripsimus  ;  cre- 
bris  etenim  omnes  mendis  plus  minus  vitiantur.  Unum  tamen 
(ms.  A),  utpote  aliis  vetustiorem  et  Petrarchiano  exemplari 
propiorem  visum,  nostruna  scepissime  fecimus. 

Sexies  in  operibus  latinis  Petrarchffi  editam  fuisse  Africam 


—  80  - 

constat.  (Vide  Rossetti  ,  Poesie  minori  del  Vetrarca ,  discorso 
preliminarc.) 


Venetiis, 

1501. 

Id., 

1S03. 

Basileae, 

4541. 

Id., 

ir>33. 

Id., 

1uS8. 

Id.,         1581. 
Ex  iis  excusis  exemplaribus  duo ,  quibus  major  adhibetur 
iides,  inspeximus :  altcrum  typis  mandatum  Venetiis  1503 
(ita  signiilc.  ed.  Venet.) ,  alterum  Basileai   1581  {ila  signific. 
ed.  Bas.). 


FRANGISGI      PETRARGH^ 

AFRICiE 

LIBER    PRIMUS. 


ARGUMENTUM    i'). 

Quse  tantis  sit  causa  malis,  quisve  error  utrinque 
Impulerit  Romana  iterum  concurrere  Poenis 
Arma  armis,  dubioque  iterum  decernere  Marte 
Quaeritur  in  primo.  Post  alto  membra  sopore 
Scipio  compressus  cceli  conscendit  ad  arces. 
Hic  patris  et  patrui  crudeli  morte  ruinam 
Accipit,  ct  claris  qua;  sit  post  funera  discit 
Yita  viris,  multo  quos  cernit  honore  beatos 
Ante  diem  vetitus  mortali  excedere  vita. 

Ut  mihi  conspicuum  meritis  belloque  tremendum 

Musa  virum  referes,  Italis  cui  fracta  sub  armis 

Nobilis  leternum  prius  attulit  Africa  nomen. 

Hunc,  precor,  exhausto  liceat  mihi  sugere  fontem 

Ex  Helicone  sacrum,  dnlcis  mea  cura,  sorores,  5 

(I)  Ea,  qnro  omnibus  Africa;  libris  inscriitsifse  fertur  CoIIulius  Sa- 
lutati,  argumeiita,  ex  ms.  A  sumuntur  ;  desuut  in  omnibus  csetcris 
codicibus  et  in  ed.  Bas. 

4.  Nunc  pro  hunc  in  ms.  E. 

5.  Duhes  in  ed.  Bas.,  dulcls  in  omnibus  ms. 

G 


-  82  - 

Si  vobis  miranda  cano.  Jam  ruris  amici, 

Prata  qnidem  et  fontcs,  vacuisquc  silentia  campis, 

Fluminaquc  ct  coUes,  et  apricis  otia  silvis 

Restituit  lortuna  mihi ;  vos  carmina  vati 

Reddite  vos  animos.  Tuque,  o  certissima  mundi  10 

Spes,  superumque  decus,  quera  sacula  nostra  Ueorum 

Victorem  atque  Herebi  memorant,  quera  quina  videmus 

Larga  per  innocuura  retegentem  vulnera  corpus, 

Auxilium  fer,  summe  parens.  Tibi  nmlta  revertens 

Vertice  Parnassi  referara  pia  carmina ;  si  te  15 

Carmina  delectant,  vel  si  minus  illa  placebunt, 

Forte  etiam  lacrymas,  quas  (sic  mens  fallitur)  olira 

Fundeudas  longo  demens  tibi  tempore  sorvo. 

Te  quoque,  Trinacrii  moderator  maxime  regni, 

Hesperiseque  decus  atque  aevi  gloria  nostri,  20 

Judice  quo  merui  vatumque  in  sede  sedere, 

Optatasque  diu  lauros,  titulumque  Poetae, 

Te  precor  oblatum  tranquillo  pectore  munus 

Hospitio  dignare  tuo  :  nam  cuncta  legenti 

Forsitan  occurret  vacuas  quod  raulceat  aures,  25 

Poeniteatque  minus  suscepti  in  fine  laboris. 

Pra;terea  in  cunctos  pronum  sibi  feceris  annos 

Prosperitatis  iter  ;  quis  enim  damnare  sit  ausus 

Quod  videat  placuisse  tibi  ?  Fidentius  ista 

Arguit  experlus,  nutu  quera  simplice  dignura  30 


16.  Deleclenl  in  ed.  Bas.,  deleclant  iii  omnibus  nis. 

17.  Si  in  cd.  P.as  ,  sic  in  omnibus  ms. 
19.  Tu  \n  ed.  Bas.,  te  in  omiiibus  ms. 

21.  Indice  in  ed.  Bi\s. ,  jiidice  in  omnibus  ms. 
25.  Accnrret  in  cd.  Bas.,  occurrct  in  omnibus  ms. 
28.  Posferilalis  \n  cd.  Ras.,  prospcritntis  in  ms.  A. 


-~  83  ~ 

Effecisse  potes,  quod  noa  crat.  Aspico  templis 

Dona  sacris  affixa  pavens  ut  vulgus  adoret : 

Exime,  despiciet.  Quantum  tua  clara  favori 

Fama  meo  conferre  potest,  modo  mitis  in  umbra 

Nominis  ista  tui  durum  spretura  venenum  35 

Invidia?,  latuisse  velis  ubi  nulla  vetustas 

Interea,  et  nulli  rodent  mea  nomina  vermes. 

Suscipe,  jamque  precor,  regum  inclyte,  suscipe  tandem, 

Atque  pias  extende  manus  et  lumina  flecte  : 

Ipse  tuos  actus  meritis  ad  sidera  tollam  AO 

Laudibus,  atque  alio  fortassis  carmine  quondam. 

Mors  modo  me  paulum  exspectet,  non  longa  petuntur. 

Nomen  et  alta  canara  Siculi  miracula  regis 

Non  audita  procul,  sed  quje  modo  vidimus  omnes 

Omnia :  nanique  solent  similis  quos  cura  fatigat  4-5 

Longius  esse  retro  ;  tenet  hos  millesimus  annus 

SoUicitos,  pudet  hac  ahos  consistere  meta. 

Nulkis  ad  aetatem  propriam  respexit,  ut  erret 

Musa  parum  notos  nuUo  prohibente  per  annos 

Liberior;  Trojamque  ideo  canit  ille  ruentem,  50 

iUe  refert  Thebas,  juvenemque  occultat  Achillem, 

nie  autem  Emathiam  romanis  ossibus  implet. 

Ipse  ego  non  nostri  refcram  modo  teraporis  acta, 

Marte  sed  Ausonio  sceleratos  funditus  Afros 

Eruere  est  animus,  nimiasque  retundere  vires.  55 

32.  Arma  pro  dotia  in  ms.  B,  C,  D. 

34.  Mea  in  ed.  Bas.,  meo  iri  omnibus  ms. 

35.  Dirum  in  ed.  Bas.,  durum  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
43.  Juval  pro  solent  in  ms.  E. 

46.  Isse  pro  esse  in  ms.  B,  E,  F. 

52.  Elinm  pro  autem  in  ms.  B,  C,  D. 

53.  Noslris  in  ed.  Bas.,  nostri  in  omnibns  ms. 


—  84  — 

At  semper  te  corde  gerens  properansque  reverti, 

Rex,  iter  hoc  ingressus  agam,  tua  maxima  facla 

Non  ausus  tetigisse  prius ;  magis  illa  trahcbant ; 

Sed  tremui  me  lequc  videus  atque  omnia  librans. 

Ingcnium  tentare  hbet,  si  forte  secundis  60 

r.esserit  auspiciis  :  sohdis  tunc  viribus  alta 

Aggrediar,  namque  ipse  aderis,  mequc  ampla  videbit 

Inclyta  Parthenope  redeuntem  ad  moenia  rursus 

Et  Romana  iterum  referentem  serta  Poetam. 

Nunc  teneras  frondes  humih  de  stipite  vulsi,  65 

Scipiade  egregio  primos  comitante  paratus  ; 

Tunc  vahdos  carpam  ramos ;  tu  nempe  juvabis 

Materia,  generose,  tua,  calamumque  labniitem 

Firmabis,  meritumque  decus  continget  amanti 

Ahera  temporibus  pulcherrima  laurea  nostris.  70 

Quse  tantis  sit  causa  mahs,  quse  cladis  origo 
Qua^ritur,  unde  animi,  quis  tot  tolerare  coegit 
Dura  pererrato  vahdas  furor  iequore  gentes, 
Europamque  dedit  Libyae,  Libyamque  rebellem 
Europa3,  aherno  vastandas  turbine  terras.  75 

At  mihi  causa  quidem  studii  non  indiga  longi 
Occurrit  radix  cunctorum  infecta  malorum 
Invidia,  unde  oriens  extrema  ab  origine  raors  est : 
Atque  ahena  videns  tristi  dolor  omuia  viihu 
Prospcra  non  potuit  ilorentem  cernere  Romam.  80 

yEmula  Carthago  surgenti  inviderat  urbi  ; 
Sed  gravius  tuht  inde  parem,  mox  viribus  auctam 

61.  SoiiduH  in  ed.  Bas.,  wlidis  iii  uninibus  iiis. 

62.  Iitgrediar  iii  ed.  Bas.,  agfjredKn  iii  oiiinibus  nis. 
67.  Ut  in  cd.  Bas.,  tu  iii  omnibus  ins. 


—  8S  — 

Vidit,  ct  imperio  domina3  parerc  potentis, 

Ac  leges  aiidire  novas,  et  ferre  tributum 

Edidicit,  tacilis  intus  sed  plena  querelis,  85 

Plenaminis ;  frenum  funesta  superbia  tandem 

Compulit  excutere,  et  clades  geminare  receptas. 

Angebant  dolor  atque  pudor  servilia  passos 

Multa  viros,  animisque  incesserat  addita  duris 

Tristis  avaritia,  et  nunquam  satiabile  votum.  90 

Permixlffi  spes  amborum,  optatumque  duobus 

Imperium  populis,  dignus  sibi  quisque  videri 

Omnia  cui  subsint,  totus  cui  pareat  orbis  : 

Praiterea  damnumque  recens,  injuriaque  atrox 

Insula  Sardini^e  amissa,  et  Trinacria  rapta  95 

Atque  Hispana  nimis  populo  confinis  utrique, 

Omnibus  exposita  insidiis,  aptissima  praedae 

Terra,  tot  infandos  longum  passura  labores. 

Haud  aliter  quam  quum  medio  deprensa  luporum 

Piuguis  ovis,  nunc  huc  pedibus,  nunc  dentibus  illuc  100 

Volvitur,  inque  tremens  partes  discerpitur  omnes, 

Bellantum  proprioque  madens  resupina  cruore. 

Accessit  situs  ipse  loci ;  natura  locavit 

Se  procul  adverso  spectantes  littore  gentes, 

Adversosque  animos,  adversas  moribus  urbes,  405 

Adversosque  Deos,  odiosaque  numina  utrinque, 

83.  Imperia  in  ed.  Bas.,  imperio  in  omnibus  ms. 
88.  Angebat  in  ed.  Bas.,  angebant  in  omnibus  ms. 
93.  Totius  in  ed.  Bas.,  lotus  in  ms.  A,  C,  D,  E. 
96.  Urique  in  ed.  Bas.,  utrique  iii  omnibus  ms. 
100.  Rapidus  pro  pedibus  legitur  in  ms.  A,  B,  C,  D ;  quod  sane  in- 
telligi  non  potest.  Rapidis  in  ms.  E,  F. 

105.  Deos  pro  animos  in  ms.  A. 

106.  Animos  pro  Deos  in  ms.  A. 


—  Sfi  — 

Pacatiqiie  nihil,  ventos  elementaque  prorsus 

Obvia,  et  infesto  luctantes  ;uquore  fluctus, 

Ter  gravibus  certatum  odiis  et  sanguine  niuUo  ; 

At  coeptum  primo  profligatumque  secundo  HO 

Est  bellum,  si  vera  noles;  nam  tertia  nudus 

Prajlia  finis  habet,  modico  confecta  labore. 

IMaxima  nos  rerum  hic  sequimur,  mediosque  tumultus  , 

Eximiosque  duces  et  inenarrabile  bellum. 

Ultima  sidereumjuvenem  lassata  procellis  145 

Hesperia,  excussamque  gravi  cervice  catenam, 

Ausoniumque  jugum  Romanaque  senserat  arma. 

Jam  fuga  praecipites  longe  trans  «quora  Poenos 

Egerat;  horruerant  animos,  dextramquc  tonantis 

Fuhnineam,  moresque  ducis,  famamquc  geuiisquc,     120 

Armorumque  novas  artes  atque  orsacruentis 

Nobihtata  mahs.  Vix  tandem  littore  Mauro 

Perfidus  ingentem  respectans  Hasdrubal  hostem 

Tutiis  erat  :  sic  venantum  perterritus  acrem 

Respicit  atque  canum  cerviis  post  terga  tumultum.      125 

Montis  anhcla  procal  de  vcrtice  coUa  reflectens 

Constitit  Oceano  domitor  telluris  lber;c 

Qua  labor  ambiguus  vatum,  pelagiquc  coUuunas 

Verbenit  Herculeas,  ubi  fessus  mergitur  aUo 

Phoibus,  et  a3Stivo  detergit  pulverc  currum.  130 

Hic  ubi  non  visuUa  manu  mortahs,  at  ipsa 


H3.  [lic  omissum  in  ms.  A.  Medicos  iii  ed.  Bas.,  medios  iii  om- 
iiibus  iiis. 

H9.  Uorruerantque  pro  horrucrant  iii  ms.  B,  C,  D. 
120.  Decusiiue  pro  yeuusque  in  ms.A. 
•123.  Urijeulein  pro  iuijcnlvm  in  ins.  E,  F  et  cd.  Bas. 
148.  Pelugis   iii  cil.  Bas.,/)t'/fif/i  in  omnibus  ms. 


—  87  — 

Omnipotens  adversa  aditum  natiira  negabat. 

Constitit,  atque  avidis  prjereptum  faucibus  hostem 

Indoluit  vicisse  parum  :  jam  blandior  aigrum 

Non  mulcet  fortuna  animum  ;  Garthagine  recta  135 

Gloria  gestarum  sordebat  fulgida  rerum. 

Nempe  videbat  adhuc  profugum  longinqua  tuentem 

Lentaque  semineci  vibrantem  spicula  dextra. 

Turbida  quin  etiam  rumoribus  omnia  miscens, 

Fama  procul  nostro  veniens  crescebat  ab  orbe  140 

Arcibus  instantem  Ausoniis  volitare  sub  armis 

Hannibalem,  patriaique  faces  sub  moenia  ferri ; 

Illustres  cecidisse  duces,  ardere  nefandis 

Ignibus  Hesperiam,  atque  undantia  ca^dibus  arva. 

Urgebat  vindicta  patris,  pietasque  monebat  145 

Ut  coeptum  sequeretur  opus  :  nam  sanguine  saivo 

Ceesorum  cineresque  sacros  umbrasque  parentum 

Placari,  atque  Itala  detergi  fronte  pudorem. 

Hic  amor  assiduum  pulsabat  pectora  clari 

Scipiadae,  in  frontem  eUciens  oculosque  juventa  150 

Fulgentes  calido  generosas  corde  favillas. 

Anxia  nox,  operosa  dies,  vix  uUa  quietis 

Hora  duci :  tanta  indomito  sub  pectore  virtus. 

Has  inter  curas,  ubi  sensim  amplexibus  atris 
Nox  udara  laxabat  humum,  Tithonia  quamvis  155 

Uxor  adhuc  gelidumque  senem  complexa  foveret, 


137.  Tenentem  in  ed.  Bas.,  tuenlem  in  omnibus  ms. 
141.  Astantem  pro  instantem  in  ms.  E. 
145.  Movebat  in  ed.  Bas.,  riwnebat  in  omnibus  ms. 
148.  Detergit  in  ed.  Bas.,  detergi  in  ms.  C,  E. 
155.  Laxavit  pro  laxabat  in  ms.  B,  C,  D. 


-  88  — 

Necdumpurpureo  nitidas  a  cardine  valvas 

Vellere,  seu  roseas  aus»  rescrare  fencstras 

Excireut  dorainani  farauke  qua?  saecula  volvunt, 

Fessus  et  ipse  caput  posuit.  Tuni  luinina  dulcis  iGO 

Victa  sopor  clausit,  coeloque  emissa  silenti 

Unibra  ingens,  faciesque  patris  per  nubila  raptini 

Adstitit,  ostendens  caro  pra^cordia  nato, 

Et  latus,  et  multa  transfixura  cuspide  pectus. 

Diriguit  totos  juvenis  fortissiraus  artus,  165 

Arrectaeque  horrore  comse.  Tunc  ille  pavcntem 

Gorripit,  et  noto  pcrnmlcens  incipit  ore  : 

«  0  decus  EBternum,  generisque  araplissima  nostri 

Gloria,  et  o  patria3  tandem  spes  una  labanti, 

Sistc  raetum  memorique  aninio  raea  dicta  recoude.     170 

Optiraus  ecce  brevera,  sed  quje,  nisi  despicis,  horam 

Multa  ferat  placitura  dedit  moderator  Olympi. 

llle  meis  victus  precibus  stellantia  coeli 

Limiua,  perrarum  raunus,  patefecit,  el  arabos 

Viventem  penetrare  polos  permisit,  ut  astra  175 

Me  duce  et  obliquos  calles,  patriteque  labores 

Atque  tuos,  etadhuc  terris  ignota  sororum 

Stamina,  tum  rigido  contortum  pollice  fatura 

Aspicias.  Hucflecte  animura.  Viden  illa  sub  austro 

Moenia,  et  infami  peritura  pakitia  monte  180 

Femineis  fundata  dolis?  Viden  ampla  furentum 

Concilia,  et  tepido  stillantera  sanguine  turbam  ? 


162.  Rapti  \n  ed.  lias.,  raplim  in  nis.  A,B,  C,  D,  E. 

165.  TotHS,  actus,  in  ed.  Bas.,  lolos,  artufi,  in  oiiuiibiis  ms. 

169.  Lubantis  pro  labauti  in  ms.  E. 

1  4.  Terrurum  \n  cd.  I?as,  perrarum  in  onmibus  ms. 

178    Tui/i  in  ed.  lias.,  tu  ia  nis.  A,  ciim  in  ms.  E. 


—  80  — 

Heul  niraium  nostris  urbs  insiguita  ruinis  ! 

Heu!  nuribus,  tvux  terra,  Italis  iteriim  arma  retentas 

Fracta  semel,  vacuisquo  iterum  struis  agmiuabustis?  185 

Sic  Tibrim  indomitum,  segnissime  Bagrada,  temnis? 

Sic  modo,  Byrsa  ferox,  Capitolia  despicis  alta? 

Experiereiterum,  et  dominam  per  verbera  nosces. 

Is  tibi,  nate,  labor  superest,  ea  gloria  justo 

Marte  parem  factura  Deis.  Ha3c  vulnera  juro  190 

Sacra  mihi  merito  patri;e  quibus  omne  rependi 

Quod  dederat,  quibus  ad  Superos  Mavortia  virtus 

Fecit  iter,  non  ulla  meos  fodientibus  artus 

Hostibus.  atque  abeunte  anima  mihi  multa  dolenti 

Occurrisse  prius  tauti  solamina  casus,  195 

Quam  quod  magnanimum  post  fuuera  nostra  videbam 

Ultorera  superesse  dorai ;  spes  ista  levabat 

lude  metus  alios.  )>  Hiuc  sensum  mortis  airi:i:;r 

Talia  narrantem  percurrit,  et  impia  moestis 

Vulnera  lurainibus,  totumque  a  vertice  corpus  200 

Lustrat  adusquepedes ;  at  raens  piaproniinet  extra  : 

Ubertiraque  iluunt  lacrymae,  nec  plura  parantera 

Sustinuit,  mediisque  irrumpens  vocibus  orsus  : 

«  Heu,  heu  !  quid  video?  Quisnam  mihi  pectora  duro 

Gonfixit  mucrone  parens?  Qu»  dextra  verendam         205 

Gentibus  immerito  violavit  sanguine  frontem  ? 

Dic,  genitor,  nil  ante  queas  comraittere  nostris 

Auribus.  »  H;ec  dicens,  alto  radiantia  flexu 

184.  Mitibus  in  ed.  Bas.,  nurihus  in  omnibus  ms. 
191.  Rependi  in  ms.  A  et  F,  refudi  in  aliis. 

203.  Erumpens  in  ed.  Bas.,  irrumpens  in  omnibus  ms. 

204.  Quisnum  hcvc  milii  in  ms.  B,  C,  D,  E,  et  in  ed.  Bas. 

207.  Velis  pro  queas  in  nis.  E. 

208.  Flexu  pro  fletu  quod,  licet  in  omnibus  ms.,  sensu  carct. 


—  '.10  — 

Sidera  visus  erat  sedesque  implesse  quietas, 

Infima  si  liceat  summis  .Tquarc,  marina  210 

Piscis  aqua  proiugus  fluvioquc  repostus  amocno 

Non  aliter  stupeat  si  jam  dulcedine  captum 

Vis  salis  insoliti  et  subitus  circumstet  amaror, 

Quam  sacer  ille  chorus  stupuit,  namque  hactenus  irai 

Et  dolor,  etgemitus,  et  mens  incerta  futuri,  215 

Atque  metus  mortis,  mundique  miserrima  nostri 

Milha  curarum  rapidae  quibus  optima  vit;e 

Tempora  et  in  tenebris  mehores  ducimus  annos. 

lUic  pura  dies,  quam  lux  aeterna  serenat, 

Quam  nec  luctus  edax  nec  tristia  murmura  turbant ;  220 

Non  odia  incendunt  nova  res  auremque  deorum 

hisuetus  pulsare  fragor  pietate  recessus 

Lucis  inacessae  tacitumque  impleverat  axem. 

At  pater  amplexu  cupido  precibusque  modestis 

Occupat,  et  gravibus  cohibet  suspiria  dictis  :  225 

«  Parce,  precor,  gemitu,  non  hunc  tempusque  iocusque 

Exposcunt ;  sed  visa  animum  si  vulnera  tangunt, 

Usque  adeo  juvat  et  patrios  cognoscere  casus, 

Accipe,  nam  paucis  perstringam  plurima  verbis. 

Sexta  per  Hesperios  penitus  victricia  campos  230 

Nostraque  signa  simul  Romanaque  viderat  eestas  ; 

Cummihijam  belhque  moras  curasque  peroso 


213.  Amator  iii  ed.  Bas.,  amaror  in  omnibus  ms. 
216.  Miseria  in  ed.  Bas.,  miserrirna  in  omnibus  nis. 
223.  Tacitum  in  ed.  Bas.,  tacitumque  in  omnibus  m?. 
226.  //oc  pro  fiunc  in  ms.  E. 

228.  Patrios  in   ms.  A,  E,  F,  proprios  in  ms.  B,  C,  D,  prinios  in 
cd.  Bas.,  agnoscere  in  ed.  Bas.,  coijnoscere  in  ms.  A. 
232.  Jam,  in  oninibus  nis.,  oniiltitur  in  ed.  Bas. 


—  01  — 

Consilium  teste  eventu,  fortuna,  dedisti 

Magnificum  infelix  fido,  ut  cum  fratre  viritim 

Sollicitum  partirer  onus,  geminumque  moranti  235 

Incuterem  bello  calcar.  Sic  alite  Iseva 

Distrahimur  tandem,  et  scissis  legionibus  ambo 

Insequimurlate  sparsis  regionibus  hostem. 

Nonduni  plena  colis  jani  stamina  nostra  sorores 

Destituunt  fessae,  jam  mors  sua  signa  relinquit.  240 

llicet  imparibus  veriti  concurrere  fatis 

Fraudis  openi  dubio  poscunt  in  tempore  Poeni. 

Ars  ea  certa  viris  et  nostro  cognita  damno, 

Celtiberumque  animos  quibus  auxiharibus  arma 

Fratris  ad  id  steterant  pretio  corrumpere  adorti.       245 

Persuasere  fugam  nostrorum  exempla  per  a3vum. 

Ante  oculos  gestanda  ducum,  ne,  roborefreti, 

Externo  proprio  non  plus  in  niihte  fidant. 

Objicit  ihe  Deos,  jus,  fas,  etinania  verba  : 

Raptim  abeunt  tacitoque  vale.  Vis  quanta  metaUo  est !  250 

Di,  pudor,  alma  fides,  uni  succumbitis  auro  ! 

Prresidio  nudata  acies  fraterna  retrorsum 

Avia  constituit  notosque  recurrere  montes. 

Haec  visa  est  spes  una  duci ;  premit  hostis  acerbus, 

Doctus  ad  extremum  cedenti  insistere  tergo.  255 

Me  quoque  jam  magno  distantem  Punica  tractu 

236.  Injicerem  pro  inctiterem  in  ms.  B,  C,  D. 
240.  Reliquil  pro  relinquit  in  nis.  F. 

243.  Nostra  incognita  in  ed.  Bas.,  nostro  cognita  in  omnibus  nis. 

244.  Celtiberumque  in  ed.  Bas.,  et  jure  (vide  TiT.  Liv.,  xxv ,  33) 
Celtarwnque  in  ms.  A,  B,  G,  D,  F. 

248.  Extremo  in  ed.  Bas.,  externo  in  omnibus  ms. 
255.  Cedenti  in   ms.  E  et  in  ed.  Vcnet.,    caedenli   in  ed.  l?as    et 
in  aliis  nis.;  ab  extremo  pro  ad  exlremum  m  ms.  E. 


—  92  — 

Agmina  cingebant,  qua)  clara  novus  auxerat  hostis 

Improbus  insultans  :  visum  et  milii  ccdere  fato 

Nequidquam  vetitum  caro  me  jungere  fratri. 

luferior  numero  multum  tribus  undique  castris  260 

Vallabar,  multumque  locis  urgebar  iniquis. 

Ferrum  aderat ;  spes  nulla  fugae  :  quod  fata  sinebant 

Tempore  in  angusto,  durissima  pectora  ferro 

Pandimus,  et  vafras  Erebo  detrudimus  umbras. 

Ira  dolorque  dabant  animos  ;  ars  bellica  nusquam       265 

Consibique  nibii.  Geu  dum  velamina  pastor 

Fida  gerens  apibus  bellum  movet  improbus  ahnis  : 

Nocte  sub  obscura  trepidant,  mox  dulcia  mcestai 

Excedunt  inopi  substracta  cubilia  cera. 

Inde  ruunt  caecaeque  fremunt,  caecoque  volatu  270 

Importuno  instant  capili :  stat  cahidus  hostis 

Inceptique  tenax  (postquam  irrita  vulnera  victor 

Eruit )  extirpatque  piae  cunabula  gentis  : 

Sic  ( ea )  sola  salus  miseris  et  summa  voluptas. 

hivisam  jacuhs  gladioque  uhore  cohortem  275 

Tundimus  et  rapidas  in  vuhiere  hnquimus  iras. 

Uh  ex  composito  stabant,  ceu  flantibus  austris 

Aerius  constitit  Eryx,  atque  astriger  Atlas. 

Quid  moror?  incauti  armorum  subnube  virumque 

Obruiraur ;  fortuna  suum  tenet  iuvida  morem  280 

Adversata  pios.  Gehdus  mihi  pectore  sanguis 

Haeserat;  agnosco  insidias  mortemquepropinquam  : 

Necmihi  sed  patria3  metuens,  protempore  raptim 

Ingredior  diclis  cuneos  firmare  labantes  : 

268.  Flentes  m  ed.  Bas  ,  moRStcB  in  omnibus  ms. 

269.  Subtracta  in  uno  ms.  E,  substrala  in  aliis. 
280.  Invidia  in  ed.  Bas.,  invida  in  omnibus  ms. 


—  93  - 
c(  Hac  via  praeclari ,  miles,  patet  ardua  leti.  285 

I  duce  me,  quem  s.-ppe  alias  majore  profecto  es 
Fortuna,  nunquam  fama  meliore,  secutus. 
Nonacies  ferri,  facies  non  obvia  mortis 
Terreat;  exiguo  decus  ingens  sanguine  Mavors 
Objicit,  et  caros  illustrat  c?Bde  nepotes.  290 

Nosce  genus,  patriamque  libens  amplectere  sortem. 
Ignavum  fortemque  mori,  ne  tangere  damno 
Naturailex  unajubet,  breve  tempus  utrique. 
Jam  licet  et  terrffi  pelagique  pericula  cessent ; 
Ultro  aderit  suspecta  dies.  Hoc  fortibus  unum  295 

Contigit  ut  Iffiti  morereutur ;  ca^tera  flendo 
Turba  perit,  lacrymasque  metu  diffundit  inertes  : 
Hora  brevis  longs.  testis  venit  ultima  vitffi. 
Ergo  age  :  si  Latio  quisquam  de  sanguine  restat 
Morte  palam  facito  ;  nam  dum  fortuna  sinebat  300 

Vicimus,  et  nostris  exibant  funera  dextris. 
At  modo  corporibus  (cedunt  quando  omnia  retro) 
Sit  satis  obstruxisse  viam.  Per  pectora  nostra, 
Perque  truces  oculos  vultusque  in  morte  tremendos 
Transccndaut  :  talem  libet  bis  opponere  montem.      305 
His  claustris  vallare  aditus  ;  sciat  horrida  veros 
Barbaries  cecidisse  viros,  et  pallida  quanquam 


285.  Hcrc  in  ed.  Bas.,  hac  \n  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

292.  Me  in  cd.  Bas.,  ne  in  oninibus  ms. 

293.  Lux  in  ed.  Bas.,  lex  in  omnibus  ms. 

293   Suspectu  in  cd.  Bas.,  siispecta  in  omnibus  ms. 
296.  Conlinyit  in  ed.  Bas.,  contigit  in  omnibus  ms. 
305.  Mortem  in  ed.  Bas.,  montem  in   omnibus  ms.   Componere 
pro  opponere  in  ms.  A. 

307.  Teligisse  pro  cecidisse  in  ms.  B,  C.  D. 


—  94  - 

Haud  spernenda  tamen  Romana  cadavera  calcet. 
Accelera,  bene  nata  cohors ;  in  limine  mors  est 
Invidiosa  bonis,  Romanas  semper  adaras  310 

Gum  lacrymis  recolenda  piis  et  thure  perenni.  » 
TaUbus  accensi  cocimt,  ct  grandinis  instar 
Scissa  nube  ruunt  in  tela  micantia  :  primus 
Et  circumfusos  feror  irrediturus  in  hostes. 
Gonsequitur  devota  neci  fortissima  pubes.  315 

Sternimuset  morimur  :  paucis  tot  milha  contra 
Quid  rehquum?  Sedfatapu  nunc  ultima  fratris 
.  Exspectas;  neque  enim  Hesperia  fehcior  ora. 
nie  quidem  extremo  fati  de  turbine  frustra 
Surgere  conatus,  magncC  sub  mole  ruince  320 

OppressLisque  itidem,  nec  mors  magis  ulla  decebat 
Ahera  quam  fratris  :  fuerat  concordia  vita^ 
Mira  vel  exiguis  nunquam  interrupta  querehs. 
Una  domus,  victusque  idem;  mens  uua  duobus 
Et  mors  una  fiiil ;  locus  idem  corpora  servat  325 

Araborum  ac  ciueres.  Huc  tempus  ferme  sub  unum 
Venimus,  hic  nobis  nulla  est  jam  ciira  vctusti 
Garceris ;  ex  alto  sparsos  contemnimus  artus, 
Odimus  et  laqueos  et  vincula  nota  timemus, 
Libertatisonus;quodnunc  sumus,  ihud  amamus.  »    330 
nie  autem  ihacrymans  :  «  Tua  me,  tua,  care,  profundo 
Gorde  premit  pietas,  genitor ;  sed  mohis  inersque 
Uhio  verborum  seraper  fuit  optiraa  reruni. 
Dic  tamen,  o  sancte  parens,  au  vivere  fratrem 

308.  Speranda  in  ed.  Bas.,  spernenda  in  omniljus  ms. 
31-2.  Incensi  pro  accensi  in  ms.  A. 
321.  Dicebat  in  ed.  Bas.,  decebal  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
326.  El  in  ed.  Bas.,  ac  in  omiiibus  ins. 


-  9b  - 

Teque  putem,  atque  alios  quos  pridem  Roma  sepultos  335 

Defunctosque  vocat?  »  Lente  pater  ipse  loquentem 

Risit,  et :  «  0  quanta  miseri  sub  nube  jacetis, 

Humanumque  genus  quanta  caligine  veri 

Volvitur!  haec,  inquit,  sola  est  certissima  vita. 

Vestra  aulem  mors  est  quam  vitam  dicitis  :  at  tu       34.0 

Aspice  germanum,  viden  ut  contemptor  acerbae 

Mortis  erat  ?  Viden  iudomitum  sub  pectore  robur  ? 

Et  vivum  dccus  et  flammantia  luminafronti? 

Quin  etiam  a  tergo  generosum  respicis  agraen? 

Hos  mibi  defunctos  audebit  dicere  quisquam  ?  3-45 

Et  tarnen  egregios  humani  sorte  tributi 

Efflavere  animos  ac  debita  corpora  terrse 

Liquerunt.  Cernis  nitido  venientia  contra 

Per  purum  radiare  diem  lecta  agmina  vultu  ? 

—  Imo,  ait,  eximie,  nec  quidquam  dulcius  unquam   350 

Hos  vidisse  oculos  memini,  sed  nomina  nosse 

Est  animus  ;  tibi  ne,  genitor,  contraria  mens  sit  ? 

Per  Superos,  ipsumque  Jovem,  solemque  videntem 

Omnia,  per  Phrygios,  si  qua  est  ea  cura,  Penates, 

Per  siquid  patriai  venit  huc  dulcedinis,  oro.  355 

Aut  ego  fallor  enim,  aut  quosdam  hoc  ex  agmine  novi 

Et  mores  habitusque  virum  faciesque  gradusque  : 


337.  Mifter  in  ed.  Bas.,  miseri  in  omnibus  nis, 

341.  Erat  pro  eat  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

346.  Sorti  in  ed.  Bas.,  sorle  in  omnibus  ms. 

349.  Lceta  pro  lecla  in  ms.  E,  F. 

350.  Jamque  pro  imo  in  ms.  A. 

352.  Nec  in  ed.  Bas.,  ne  in  omnibus  ms. 
354.  Plirygias  iii  ed.  Bas.,  Phnjgios  iii  omnibus  ms. 
357.  Gressumque  manmque  in   ed.   Bas,,  faciesque  gradusque  in 
omnibus  ms. 


-  96  — 

Insolitiiin  licel  ora  micent,  tamen  ipse  recordor. 

Vidi  etenim  et  patria  nuper  conviximus  urbe. 

— Vera  quidem  memoras.  Fraus  hunc  modo  rebus  ademit  360 

Punicaterrenis  ;  periit  congressus  iniquo 

Crednlus  state  heu !  nimium  Marcellus  in  illa. 

Iste  memor  finis  lateri  latus  admovet  ultro 

Nobiscumve  libens  coelo  spatiatur  in  amplo. 

Crispinuslongc  sequitur,  quemperfidus  uno  365 

Absumpsisse  die  tentaverat  hostis ;  atillum 

Languida  dilatae  tribuerunt  vulnera  morti. 

Alter  ibi  cecidit  moriens  ubi  furta  latebant, 

Inde  levis  recte  penetrans  huc  spiritus  :  ilHc 

Frigida  carnifici  dimisit  membra  cruento.  370 

En  Fabium  coelo  raajestas  maxima  tanti 

Nominis  ac  rerum  jubet  {illd)  habitare  sereno. 

Cerne  ducem  quantum,  hcet  hic  cunctator  ab  omni 

Dictus  erat  populo !  Tamen  ingens  gloria  tardis 

Debita  consiliis  viget.  Hunc  non  flamma  nec  ensis      37.5 

Eripuit  Latio,  sed  dum  raagis  armaprcmebant 

Punica,  tranquilhmi  tuUt  huc  annosa  scnectus. 

Sed  raagis  ardentemque  animis  pugnasque  frementem 

Cerne  per  insidias  indigno  funere  Gracchum 

Corpore  sechisura  vahdo,  et  pollentibus  arrais  380 

Prieterea  /Emilio  niraium  fors  invida  Paulo. 

Aspice  magnaniraura  terebrant  quot  vulnera  pectus  ! 


358.  Micant  in  ed.  Bas.,  tnicenl  in  omnibus  ms. 

371-377.  Hi  seplem  versus,  qui  hunc  locum  in  omnibus  ms.  occu- 
pant,  alias  in  ed.  Bas.,  mutato  ieviter  sensu,  leguutur.  Vide  v.  500. 
In  versu  375  nec  ensis  pro  non  ensis,  quod  undiquc  iegilur. 

381.  Sors  in  ed.  Bas.,  fors  in  ms.  A,  B,  D,  E,  F  el  in  ed.  Venet. 

382.  Terrebant  in  ed.  Bas.,  lerebranl  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 


-  97  - 

Cannensi  Romana  die  defleta  supremiim 

Fata  putans  renuit  cladi  superesse,  sed  ultro 

Oblatum  contempsit  equura,  multumque  rogantem    385 

Reppulit  et  nimium  respondit  :  «  Viximus,  at  tu 

Macte  animi  virtute  puer,  discede,  tuumque 

Victururaabde  caput,  teque  ad  meliora  reserva. 

Dic  patribus  muniant  urbem,  dic  moenia  firment ; 

Condiscaut  extrema  pati,  namque  improba  sa^.vas       390 

Ingeminat  fortuna  minas,  hostisque  cruentus 

Victor  adest :  Fabio  mea  verba  novissima  perfer ; 

Dic  me  jussorum  meraorem  vixisse  suorum ; 

Dic  memorem  te  teste  mori ;  sed  fata  feroxque 

Collega  ingenti  turbarunt  cuncta  tumultu.  395 

Nuda  loco  caruit  virtus,  tulit  impetus  illam  : 

Effuge  dum  morior,  ne  forsan  plura  loquendo 

Sim  tibi  causa  necis.  »  Dicentem  talia  ferro 

Circumstant,  volat  ille  levis,  timor  allevat  artus, 

Et  plumas  adjungit  equo  et  calcaria  plantis.  400 

Anxia  ceu  volucris  ubi  niduui  callidus  anguis 

Obsidet;  hinc  visffi  sese  subducere  morti 

Optat,  et  hinc  dubitat  sua  dulcia  viscera  iinquens. 

Infehx  pietas  tandem  formidine  victa 

Cedit,  et  incussis  serum  sibi  consulit  ahs  ;  405 

Vicinaque  tremens  respectat  ab  arbore  fatum 

Natorum  rabiemque  ferae,  et  plangoribus  omne 

Implet  anhela  nemus,  strepituque  accurrit  amico. 

388.  Adde  in  ed.  Bas.,  abde  in  omnibus  ms. 
29i..Profer  p ro  per/er  in  ms.  A. 

401.  In  ms.  E  et  F  legitur  genitrix  pro  volucris,  obscmius  quiden^ 
verbum,  quod  unam  saltem  prosodite  culpam  tollil. 
404.  Vila  in  ed.  Bas  ,  victa  in  omnibus  ms. 
408.  Occurrit  in  ed.  Bas.,  accurril  in  omnibus  ms. 

7 


—  98  - 

Sic  ibat  juvenis  raemorandiis  siepe  retrorsnm 

Liimina  ma'sta  ferens.  Videt  ingeus  surgere  campis   410 

Naufragiura,  videt  imraitem  post  publica  Pcenum 

Funera  sacra  ducis  fodientem  pectora  duris 

Ictibus,  et  coelum  gemitu  pulsabat  inani. 

Quidmoror?  innumeram  licet  internoscere  turbara 

Caesorum  bocbello  juvenum  patria-que  cadenlum       415 

Scibcet  immenso  studio,  dum  hedere  quffirit 

Civibus,  atque  inopem  spoliat  dum  fortibus  urbem, 

Complevitcoelum  nostrisferus  Hannibal  umbris.  » 

TaUa  dum  genitor  memorat,  suspiria  natus 

Alta  trabens  :  «  Licuit,  fateor,  cognoscere  quidquid    420 

Optabam  magis  etvultus  spectare  meorum. 

Csetera  ni  prohibes  (nihil  est  sermone  secundi 

Patris  amabilius),  quin  tu  modo  cominus,  inquit, 

Ailoquere  atque  aures  quam  primum  invade  paratas,  » 

His  dictis  tuht  ante  gradum  frontemque  modestam    425 

Demisit,  patruumque  tenens,  sic  incipit  ore: 

«  0  venerande  mihi  vcro  nunquamque  parentc 

Care  minus,  si  vestra  Deus  dedit  ora  videre 

IMortalesoculos,  alti  silimina  nuindi 

Indignoque  raihi  claruni  reseravitOlympum,  430 

Da  precor  exiguam  nostris  affatibus  horam ; 

Nam  brcve  tempus  adest,  moneorque  in  castra  reverti 

Oceani  subuixa  vadis,  ubi  maxima  Galpes 

linpcnd('l  polaio  rodumque  cacumine  pulsat. 


418.  Con-.pliitiiit  iii  ed.  Bas.,  cumplcvil  in  ms.  X,  B,  C,  I). 
427.  Venerandii  iii  cil.  Bas.,  venernnde  in  omiiihus  ms. 
4^8.  Clare...  i,usira  in  eil.  Bas.,  care...  vestra  iii  omiiibus  ms. 
4-29.  Luinina  in  ed.  BdS.,  liniinu  in  omnilnis  ms. 
430.  Scrvavil  in  ed.  Bas.,  reseravil  in  omnihns  ms. 


—  99  - 

Illic  me  Roinana  manent  modo  signa,  ducemque        435 

Exspectant  rapidum  ;  hoc  tandem  stat  limite  bellum.  » 

Suscipitamplexu  juvenem  placidissimus  heros, 

Atque  ita  :  «  Si  jussu  Superum  mortalia  coelo 

Membravehis,  nec  enimtam  magni  muneris  auclor 

Alter  erit,  summum  hoc  equidem  tibi  contigit  uni    -440 

Eximiumque  decus,  quam  de  tecoucipiam  spem, 

Dictu  difficile  est,  cui  tantam  numina  vivo 

Coucessere  viam;  nam  ni  divinus  inesset 

Spiritus,  hoc  homini  nunquam  fortuna  dedisset 

Quffi  faciles  dispensat  opes.  Arcana  videre  445 

Goehca,  venturos  longe  prtenoscere  casus, 

Et  fatum  pra^scire  suum,  speclare  beatas 

Has  animas,  subterque  pedes  radiantia  sohs 

Lumina  et  adversos  tam  vastis  tractibus  axes, 

Haec  nunquani  fortuna  dabit,  quia  cuncta  potenti       450 

Sunt  servata  Deo  :  qui  si  te  hmiine  tanto 

llhistrat,  quonam  te  ahi  diguentur  honore? 

Non  ergo  immerito  fractos  passimque  jacentes 

Hesperiae  campis  totiens  despeximus  hostes  : 

Vidimus  et  nostrae  vindictam  mortis.  Ab  iila  455 

Egregiae  pietatis  habes  per  saBCula  famam. 

—  Quidhbet  hinc  aude,  mecum  nam  protinus  aurem 

Invenis  atque  animum  vacuum  ;  quin  ocius  ergo 

Ingredimur,  fandoque  brevem  cousumimus  horam. 

Dic,  ait  is,  si  vita  manet  post  busta,  quid  almus         UM) 


4i0.  Hic  versus  deest  ia  ed.  Bas.;  legilur  aulem,  alifiiiando  de- 
fonnalus,  in  omnibus  ms. 

44i.  floc  lioinini  nnnquam  ut  in  ms.  E,  alias  legilnr  :  fKind  qun- 
quam  hoc  honiini. 

4-52.  Alio  iliqnelur  in  ed.  Bas.,  olii  diijnenlur  in  oninilnis  ms. 


—  m  — 

Testatur  genitor  ?  Sique  haec  est  vita  perennis, 

Nostra  autem  morti  similis,  quid  deraoror  ultra 

In  terris?  Quin  huc  potius  quacumque  hcebit 

Evolat  assurgens  animus  teUure  rehcta  ? 

—  Non  bene  sentis,  ait ;  Deus  hoc  naturaque  sanxit  465 

Legibus  ;eternis  hominem  statione  manere 

Corporis,  edicto  donecrevocetur  aperto. 

Non  igitur  properare  decet,  sed  ferre  modeste 

Qiiantulacumque  brevis  siiperant  incommoda  vitse, 

Ne  jiissum  sprevisse  Dei  videare,  quod  ista  4.70 

Sunt  geniti  sub  loge  homines,  ut  regna  tenerent 

Infima ;  namque  ilHs  custodia  credita  terrae 

Et  rerum  quas  terra  vehit,  pelagusque  profundum. 

Ergo  tibi  cunctisque  bonis  servandus  in  ista  est 

Carne  animus  propriamque  vetandus  hnquere  sedem  475 

Nobihbus  curisstudioque  amore  videndi, 

Promineat  ni  forte  foras  corpusque  relinquat 

Ac  longe  fugiat  sensus  sequc  ingerat  astris. 

Hic  decet  egregios  animos,  hic  exitus  est  quem 

Divini  fecere  viri  meliora  sequentes.  480 

Sed  dum  memljra  vigeut,  brevis  est  mora,  suscipe  nostri 

Consilii  quid  summa  velit.  Tu  sacra  fidemque 

Justitiamque  cole;  pictas  sitpectoris  hospes 

Sanctatui,  morumqne  comes ,  quae  debitavirtus 


461.  Vila  legiUir  l.inUuu  ia  ms.  A,  vera  in  aliis. 
463.  Non  sic,  care  nepos;  Deiis  in  ms.  E.  Ccrlissiine  pro  nalura- 
que  in  ms.  A. 

474.  Cunclis  in  ed.  I5as.,  cunctisqiie  in  omnibus  ms. 
473.  Velarnur  in  cd.  Ras.,  velandus  in  omnil)us  ms. 
477.  Foras  omissum  in  ed.  Bas. 
483.  JusHliam  \n  ed    lids.,juslitiamque  in  ms.  D,  E,  F. 


—  101  — 

Magna  patri,  patrise  major,  sed  maxima  summo         485 

Ac  perfecta  Deo ;  quibus  exornata  profecto 

Vita  via  in  cceluni  est,  qusi  vos  huc  tramite  recto 

Tunc  revehat,  cum  summa  dies  exemerit  istud 

Garnis  onus,  puraeque  animam  transmiserit  aurae. 

Hoc  etiam  raeminisse  velim  :  nil  gratius  illi  490 

Qui  coelum  terrasque  regit,  dominoque  patrique, 

Actibus  ex  vestris,  quam  justis  legibus  urbes 

Conciliumque  hominum  sociatum  nexibus  sequis. 

Quisquis  enim  ingenio  patriam  seu  viribus  alte 

Sustulerit,  sumptisque  oppressam  juverit  armis,         495 

Hic  certum  sine  fine  locum  in  regione  serena 

Expectet  vereeque  petat  sibi  prsemia  vitae, 

Justitia  statuente  Dei ;  quee  nec  quid  inultum 

Nec  premio  caruisse  sinit.  »  Sic  fatus,  amoris 

Admovitque  faces  avido  stimulosque  nepoti.  500 

Ecce  autem  interea  venientum  turba,  nec  uUi 

Nota  fuit  facies  :  habitus  tamen  omnihus  unus, 

Sidereoque  levis  fulgebat  kmiine  amictus. 

Augusta  pauci  procul  omnes  fronte  prffiibant, 

Jam  senioque  graves  et  majestate  verendi.  505 

485.  Magni  in  ed.  Bas.,  niagna  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
488.  Illud  pro  istud  in  ms.  A. 

490.  Monuisse  pro  meminisse  in  ms.  E,  F  et  ed.  Bas. 

491.  Terramque  pro  terrasque  in  ms.  B,  C,  D. 

492.  Nostris  in  ed.  Bas.,  vestris  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
495.  Adjuveril  pro  juverit  in  ms.  F. 

499.  Pretio  in  ed.  Bas.,  pre^nio  in  omnibus  ms. 

500.  Hic  interjecere  editores  Basilienses  septem  versus  ante  cons- 
criptos  (v.  371-377),  quorum  non  est  liic  locus;  ideoque  verba  ali- 
quot  mutaverunt,  unum  versum  addiderunt,  ita  ut  quidam  foret  in 
sententiis  continuus  ordo.  Heec  igitur  in  ed.  Bas.  leguntur  inter 
V.  500  et  501  : 


-   102  — 

Hfec  acies  regnm  estquos  tempora  prima  tulerunt. 
((  Urbis,  ait,  nostree  frons  arguit  inclyta  reges, 
Romuli  ecce  prior  famosi  nominis  auctor  : 
Publicus  ille  parens.  Cernis,  dulcissime,  quantus 
Ardor  iuest  animo  ;  talem  ventura  petebaut  510 

Regna  virum.  Veuit  incessu  moderatior  alter 
Relligione  nova  populum  qui  temperet  acrem. 
Hic  virtute  prius  patriae  Curibusque  Sabinis 
Insignis,  nostramque  ideo  transveclus  in  arcem  est. 
Aspicc  sollicitum,  monitu  ceu  conjugis  almas  515 

Inslituat  ieges  et  euntem  dividat  annum. 
Extulit  liunc  naturasenem,  primoque  sub  ;evo 
Hauc  babuit  frontem,  sic  tempora  cana  genasque. 
Tertius  ille  sequens,  qua  tu  nunc  uteris,  omnem 
Militia3  expressit  regura  fortissimus  artem  ;  520 

Fulmiueus  visu,  victus  quoque  fulmine  solo. 
nuartus  arat  muros  et  Tibridis  ostia  fuudat, 
Prsesagus  quas  totus  opes  huc  convehat  orbis, 


Accensoquc  diici  simiil  ha3C  placidissimus  addit : 
Kn  Fabiuni  ccelo  niujestas  maxinui  tanli 
Nominis  ac  virtiis  ct  Ju|ipiter  ipsc  rcserval  : 
Cerne  ducem  fjuantiim,  iicct  hunc  cunclator  ab  omni 
Oictus  erat  populo  ;  tainen  ingens  gloria  tardis 
Deitita  consiliis  vig;el.  Huric  non  flamma,  nec  ensis 
Kripict  Latio,  sed  dum  magis  arma  tonabunt 
l'unica,  tranfjuilla  feret  hoc  annosa  vetustas. 
506.  Acies  in  ed.  Bas  ,  facies  in  ms.  A. 

512.  Temperat  \n  ed.  Bas.,  tempeiel  in  omnibusms. 

513.  Currilius  in  ed.  Bas.,  Curibus  in  ms.  B,  C,  D,  nuribus  in  ms.  A. 

514.  Nuslraque  in  ed.  Bas.,  noslramque  in  omnibus  ms. 
516.  Instilnit  in  cd.  Bas.,  instituat  in  omnibus  ms. 
519.  Ille  quiilem  pro  ille  sequens  in  ms.  E. 

523.  Tulus  in  ed.  Bas.,  tolus  in  omnibus  ms. 


—  103  — 

Biffida  primsBVO  connectens  moenia  ponte. 

Frons  quinti  mihi  nota  pamm,  sed  suspicor  illum       525 

Quem  nobis  regem  longe  dedit  alta  Corintlios. 

Ille  est  haud  dubie ;  video  tunicasque  togasque 

Et  fasces  trabeasqiie  graves  sellasque  curules, 

Atque  leves  phaleras  et  cuncta  insignia  nostri 

Imperii,  currusque  et  equos,  pompasque  triumphi.     530 

lUuni  autem  numero  quem  cernis  in  ordine  sextum 

Servihs  solio  regem  transmisit  origo, 

Et  nomen  servile  manet,  sed  regia  mens  est. 

Dedecus  hic  generis  pietate  piavit  et  actis ; 

Condidit  et  censum  prior,  ut  se  noscere  posset  535 

Roma  potens,  altumque  nihil  sibi  nota  timeret.  » 

Finierat;  tunc  ille  iterat  :  «  Silecta  recordor, 

Romuleo  cinxisse  comas  diademate  septem 

Audieram,  totidem  cognomina  certa  tenebam ; 

Alter  ubi  est  igitur?  —  FiU  carissime,  dixit,  540 

Hqc  et  luxus  iners  et  dura  superbia  nunquam 

Ascendunt ;  illum  sua  pessima  crimina  Averno 

Merserunt ;  atroxque  animus,  nomenque  superbum. 

Hunc  exposcisenim  qui  sceptra  novissima  rexit? 

Rex  ferus  et  feritate  bonus,  nam  tristia  passae  5-45 


52i.  Sic  legitur  hic  versus  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F.  Iri  ms.  E  addita 
pro  hiffida,  in  ed.  Bas.  sectaque  pro  biffida. 

526.  Corinthos  in  ms.  A  et  F,  Corinlkus  in  aliis. 

528.  Faces  in  ed.  Bas.,  fasces  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E.  Sellas  in  ed. 
Bas.,  sellasque  in  omnibus  ms. 

531.  Tolo  pro  numero  in  ms.  E. 

535  Sensutn  in  ed.  Bas.,  censum  in  omnibus  ms. 

542.  Ea  verba  :  Illum  sua  pessima  crimina  Averno  Merserunt,  quae 
desunt  in  ed.  Bas,,  in  omnibus  ms.  leguntur.  Atrox  in  ed.  Bas., 
atroxque  in  ms.  A,  E,  F. 


—  104  — 

Hic  libertatis  priinnm  Urbi  ingessit  amorem. 

Qiiin  tn  aninias  laitas  melioraqne  regna  tenentes 

Cerne  catervatim  verae  virtutis  aniicos.  » 

Tres  simul  ante  alacres  alternaqne  bracbia  nexi 

Ibant*;  hos  laeto  celebrabant  agmina  plansu  .550 

Unibrarum  atqne  omni  devotum  ex  ordine  vulgus. 

Substitit  adniirans  :  cc  Qu;e  tanta  est  gloria,  dixit, 

Ista  trium  ?  Quis  tantus  anior  connectit  euntes  ? 

—  Hos  idemqne  parens  eademque,  ait,  extulit  alvus  ; 

Hinc  amor  :  hen !  jugulos  et  vulnera  cruda  duorum     555 

Aspice,  ntriqne  recens  nitet  ut  generosa  cicatrix 

Pectore  in  adverso  :  populorum  fata  potentum 

Ter  geminis  mandata  viris,  ut  sangnine  pauco 

SciHcet  innumeraecessarent  funera  gentis. 

Divisisexercitibus,  conspecta  suorum  560 

Adversisquo  oculis  sex  nltima  bella  gerebant. 

Libertas  tunc  nostra  tremens  simihsque  cadenti 

Unius  ad  fatum  dubio  sub  Marte  pependit ; 

Unius  est  asserta  manu.  Germanus  uterque 

Ucciderat,  populoque  nimisfortuna  favere  565 

Coeperat  Albano,  nisi  tertius  ille  superstes 

Inloger  et  fratrum  mortes  et  publica  fata 

Restituisset,  agens  victricia  corpora  campo  : 


5i7.  Tu  omissurn  in  ed.  Bas. 

552.  Gloriti  pro  giatiu  in  ms.  A  et  E. 

554.  Eadem  iii  ed.  F>as.,  eademque  in  omnibus  ms. 

555.  Crudo  in  ed.  IJas.,  cruda  in  omnibus  ms. 
557.  Fata  pro  pugna  legiliir  tanlum  in  ms.  E. 
559.  Fuuere  in  ed.  Bas.,  funera  in  omnibus  ms. 
561.  Aversis  in  ed.  Bas.,  adversis  in  ms.  A,  B,  E,  F. 
567.  Inler  in  ed.  Bas.,  inleger  in  ms.  A,  B,  C,  E,  F. 


—  105  — 

Donec  sejunctos  spatiis  largoque  cruore 

Defectos,  plagisque  graves  et  cursibus  haustos  570 

Impiger  alterno  jugulasset  vulnere  fratres. 

Id  recolens  nunc  exultat;  gaudentque  vicissim 

Germani  ad  Superos  nec  inulto  funere  missi. 

Atquibus  imperium  virtus  ea  contulit  ultro 

Circumstant  memores.  Sed  quid  per  singiila  versor?  575 

Millia  nonne  vides  spatiosiim  implentiacoelum  ? 

Piiblicolam  ante  alios  tanto  cognomine  dignum, 

PrcTcIarum  pietate  ducem,  patriceque  parentem?  » 

Lumina  visendi  cupidus  flectebat  et  ingens 

Agmen  erat  juxta,  stabilera  qua  vergit  ad  Arcton       580 

Lacteus  innumeris  redimitus  circulus  astris. 

Obstupuit,  quairitque  viros  et  nomina  et  actus  : 

«  Care  uepos,  si  cuncta  vebm  memoranda  referre 

Alteranox  optanda  tibi  est,  ait.  Aspice  ut  omnis 

Stella  cadit  peiago,  coelumque  reflectitur,  et  jam  585 

Candidus  aurorsemeditantis  surgere  vultus 

Vibrat  et  Eoa  jam  somnum  diluit  unda.  » 

Jam  pater  admonuit,  fugientia  sidera  nutu 

Ostendens,  vetuitque  moras  :  «  Hoc  nosse  Scitis  sit 

Romanas  has  esse  animas,  quibus  una  tuendae  590 

Cura  fuit  patrire.  Proprio  pars  magna  cruore 

DiflTuso  has  petiit  sedes,  meritoque  caducae 

PraetuUt  aeternam  per  acerba  pericula  vitam.  » 

569.  Se  virtos  in  ed.  Bas.,  sejunctos  in  omnibus  ms. 

573.  Nec  multo  in  ed.  Bas.,  nec  inulto  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 

588.  Tum  in  ed.  Bas.,  jam  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

589.  Hwc  in  ed.  Bas.,  hoc  in  omnibiis  ms. 

592.  Effuso  in  ed.  Bas.,  di/fuso  in  omnibus  ms. 

593.  Pertulil  in  ed.  Bas.,  prcelulit  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 


LIBER    SECUNDUS. 


ARGUMENTUM   (*). 

Talibus  intentus  pater  ndmonet  ire  ;  sed  illc 
Scire  cupit  quid  lata  velint.  Qua3  cuncta  benigne 
Assequilur  ;  quoenam  preesentis  gloria  belli 
Auctorem  maiieat,  quiB  sors  urbemque  ducemque, 
roenorum  ut  noii  sit,  victa  Carlliagine  poslliac, 
Quem  pudeat  sese  UoinaiuB  subdere  genti. 
Inde  duces  magnos  ot  nomina  rara  nepotum 
CaBsareumque  geiius  :  cunique  his  attentior  audit 
Casiim  urbis,  monimenta  palris  casumque  sepulcri. 

Talibus  intentum  pater  arripit,  atque  benigne  : 

«  Tempus,  ait,  coelo  desceudere  ;  gratia  rara 

Huc  venisse  fuit;  patieuter  abire  decorum  est. 

—  Ne  propera,precor,  alme  parens:  quin  digeris,  inquit, 

(1)  E.  ms.  A  cxcerptum.  Hoc  aliud  in  ed.  Venet.  legitur  : 
Talibus  inlenlum  puler  arripit :  aniplius  heros 
Scire  futura  cupit;  recipit,  narrante  parente, 
Fallacis  jier  cuncta  velit  neu  credere  verbis 
Hannibalis,  quem  clara  ducis  victoria  flentem 
Itulia  patrioque  prociil  de  littore  pcllet. 
Inde  duces  alios  Komana)  stirpis  ab  illis 
Julius  et  Marius,  Pompeius  clarus  in  armis 
Ausoniis  Divum  hos  sequitur  clarissima  proles , 
Augustumque  genus,  Itali  fastigia  regni, 
Atque  graves  lapsus  praeceptaque  sacra  parentis. 

2.  Paucis  pro  rara  in  rns.  E. 

4.  Digneris  in  ed.  Bas.,  digeris  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E, 


—  107  — 

Paucamihi  dubio,  certumque  remitte  futuri.  5 

—  0  nate,  exigui  solatia  temporis,  infit, 
Exigis,  ambiguie  subito  tibi  somnia  noctis, 
Omniaque  implicitae  vanescent  visa  quietis. 

Si  qua  animo  raemori  vestigia  forte  manebunt, 
Somnia  vana  tamen,  mentemque  errasse  putabis.         10 
Sed  nequeo  sprevisse  preces  :  dic,  nale,  quod  angit 
Temagis?  Et  brevibus  celeri  te  subtrahe  Phoebo. 

—  0  genitor,  si  nota  tibi  divina  voluntas, 

Sique  tibi  ante  oculos  venturura  est  cernere  tempus, 

Scire  velim  quid  fata  parent,  nara  bella  videraus  15 

Aspera  terribih  Latium  quassantia  motu. 

Hannibal  in  foribus  stat  perQdus,  omnia  retro 

Versa  cadunt;  nostro  pinguescuut  arva  cruore. 

Tot  clari  cecidere  duces!  Vos  lumina  tanti 

Imperii  tam  magna,  duo  cecidistis  eodem  20 

Tempore;  tuncque  Italis  raptus  regionibus  est  soi, 

Magnaque  sub  gemina  nutavit  Roma  ruina. 

Quidsuperest?  Dominam  quis  nunc  manetexitusUrbera? 

Corruet  an  stabit?  Quod  si  frustra  arma  movemus, 

Exime  tot  curas  animo  tantosque  labores,  25 

Somnum  redde  ocuhs,  etmembris  redde  quietem. 

Nam  mihi  si  cogente  Deo  patriaeque  cadendura  est, 

Quid  juvat  obniti  contra,  fatoque  prenienti 

Humanas  afferre  raanus?  Moriaraur  inermes; 

Vivat,  et  in  toto  regnet  ferus  Haunibal  orbe.  »  30 

6.  Insit  in  ed.  Bas.,  infit  in  ms.  A,  B,  C. 
11.  Quid  in  ed.  Bas.,  quod  in  nis.  A,  B,  D. 

21.  Tunc  in  ed.  Bas.,  luricque  in  omnibus  ms. 

22.  Mutavit  in  ed.  Bas.,  nulavit  in  omnibus  ms. 

29.  In  armis  pro  inermes  corr.  in  ms.  A. 

30.  Regnat  in  ed-  Bas  ,  regnel  in  omnibus  ms. 


—  m  — 

Non  tulit  indignantem  animo  pater  optimus  :  «  Imo, 

Imo,  ait,  armato  latronem  pellere  liiscum 

Finibus  Ausoniae  dabitur.  Discedet  iniquo 

Inde  animo,  metuetque  alienam  linquere  terram 

Sanguinis  ac  prsedae  sitiens  :  at  moesta  suorum  35 

Plebs  metuens,  belloque  nimis  turbata  propinquo, 

Hunc  repetet  retrahetque  domuni.  Postquam  Africa  tanget 

Littora,  funesto  veritus  coufligere  campo 

Congressus  volet  ante  tuos  :  tu  furta  caveto 

Insidiasque  viri ;  doceant  te  dira  tuorum  40 

Funera  barbarico  confecta  ferociter  astu. 

I  tauien,  atque  hostiscrudelem  conspice  vultum 

Et  diclis  intendeaureui,  cautusque  vigilque 

Insidiosa  seuis  versuti  percipe  vcrba. 

Si  renuis  retrahisque  pedem,  mihi  crede,  perorbem    45 

Aut  timidus  videare  ahis,  aut  forte  superbus. 

Ille  quidem  varia  tentabit  tlectere  mentem 

Arte  dohsque  novis,  dulcem  per  singula  pacem, 

Paceni  iterans,  velansque  dolos  sub  nomine  pacis, 

Unicus  eversor  pacis.  Firmissime  persta,  50 

Propositumque  tene;  nil  de  patriaeque  tuaque 

Majestate  cadat.  Fremet  ille,  et  tristia  coram 

Fata  videns,  humiles  voces  subraissaque  verba 

37.  Elfera  in  ed.  Bas.,  Africa  in  omnibus  ms. 

40.  Doceat  in  ed.  Bas.,  doccant  in  omiiibus  ms. 

41.  ^s/w  pro  astu  in  ms.  E. 

45.  Nihil  in  ed.  Bas.,  7nilii  iii  omnibus  ms. 

47.  Vacua  pro  varia  in  ms.  B,  D. 

48.  ScBcula  in  ed.  Bas.,  xingula  iii  omnibus  ms. 

49.  Pacisque  tegens  sub  nominc  fraudem  in  cd.  Bas.,  velansque 
dolos  sub  nomine  pacis  in  omnibus  ms. 

50.  PrcBsla  in  ed.  Bas.,  persta  in  ms.  A,  C,  I),  E. 


—  109  - 

Ore  dabit  ficto  ;  jiivenem  semperque  secimdis 
Assuetiim  casus  varios  iibrare  monebit  ;  55 

Fortunae  ac  multa  ancipiti  sermone  tremenda 
Proferet  eventusque  ducum.  Gum  nulla  videbit 
Verba  altum  movisse  animum,  tum  tristis  et  ira 
Fervidus,  arma  fremens  bellumque,  in  castra  redibit. 
Piigna  erit  ambiguo  quam  spectent  fata  favore,  60 

Gujus  ad  eventum  toto  timeatur  in  orbe. 
Sanctior  his  preeerit  castris,  diix  impius  illis  : 
Hinc  virtus  objecta  malis,  cultusque  modesti 
Et  pudor,  et  benesuada  fides,  pietasqiie,  comesque 
Justitia  et  reliqua?  vibrabunt  arma  sorores  :  65 

Inde  furor,  dokis  et  rabics,  et  nescia  veri 
Pectora,contemptusque  Dei,  fervensque  libido, 
Gfficaque  perpetuis  crescens  sub  litibus  ira, 
Et  scelerum  species  horrenda  ac  nomina  multa. 
Victor  eris  bello  tandem,  victoria  nec  te  70 

Efferet.  Ast  ilknn  fortuna  adversa  repente 
Prosternet ;  victus  fugiet,  peregrinaque  tanget 
Littora,  qua  Graiis  Asiam  regionibus  ajstus 
Hellespontiaci  dirimit  maris;  omnia  tandem 
Tentabit,  regumque  pedes,  indignaque  supplex  75 

Gontinget  genua,  atque  ahena  precabitur  arma, 
Italicas  ardens  iterum  ruiturus  in  oras 
Si  fortuna  siuat ;  nobis  sed  amicior,  illa 

60.  Spectant  in  ed.  BlIS.,  spectenl  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
63.  His  pro  liinc  in  ms.  E,  F. 
65.  Tela  pro  arma  in  ms.  E. 

67.  Deiim  pro  Dei  in  ms.  E. 

68.  Subtilibns  in  ed.  Bas.,  sub  litibns  in  omnibus  nis. 

69.  Horrend(E  iii  ed.  Bas.,  Iiorrenda  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
71.  Efferat  in  ed.  Bas.,  efjeret  in  ms.  A,  B,  E. 


—  HO  - 

Jam  longis  satiata  malis,  funesta  relrorsum 

Consilia  evertet.  Quid  multa?  Vagabilur  exsul  80 

Pessimus,  et  lerras  virus  dispergetin  omnes 

Romanos  in  morte  petens.  Geu  saxea  saevum 

Cum  forte  in  triviis  tempestas  obruit  anguera, 

Ille  furit,  moriensque  minas  vomit  atque  venenum  ; 

Mille  ligans  caudam  squamosaque  corpora  nodis,  8?) 

HorriQcus  solo  aspectu,  postrema  cruentus 

Sibila  languentesque  oculos  attollit  et  ipsum 

Seevit  in  auctorem  frustra  :  sic  turbidus  iste 

Mille  vias  moribundus  aget.  Quo  lempore  forte 

Publica  dum  perages  mandata,  videbis  inermem  90 

Securus,  faciemque  trucem  qua3  terruit  orbem. 

Colloquio  festiva  dies  videatur  amico 

Tantorum  felix  Ephesus  sermone  virorum. 

Fama  quidem  mendax  falsa  ciim  lance  nefandos 

yEquat  iniqua  bonis,  facinus  dum  grande  tremendum  93 

Horrendum  dictu  invenit;  canit  orba  per  orbom 

Nec  dirimit  causas.  Patriam  jiivat  ille  cadentem, 

Laudatur;  multaque  ahus  cum  strage  cruentas 

Captat  opes  regnuraque  sibi  jaciturusin  auro, 

Hic  quoque  laudatur.  Laudabitur  Hannibal  atque        100 

Scipio,  posteritas  rairabitur  omnis  utrumquf!. 

Heu  1  par  dissimile  et  diverso  sidere  terris 


79.  Nam  pro  ja;n  iii  ms.  E. 

80.  Vacabitur  in  ed  Bas.,  laijnhilur  in  omnibiis  m?. 

81.  Dispergit  in  ed.  Bus.,  disperget  in  onuiibus  nis. 

91.  Uibein  in  ed.  Bas.,  orbern  in  oinnibus  nis. 

92.  Festina  in  cd.  Bas.,  festiva  iii  ms.  A,  B,  C,  D. 

99. /{egMwgHC  sibi  victurus  in   ed.  Bas.;  icgmimque  jaciturus  in 
ms.  A.  B,  C,  D  ;  regnumque  sibi  perituius  in  ms.  K, 


-  Hd  - 

Illatum ;  at  vulgus  discernere  quanta  sit  intep 

Magnificum  ac  tetrum  facinus  distantia  nescit. 

Quam  subito  miris  animum  volet  ille  loquendo  dOo 

Flectereblanditiis,  seu  sunthjec  Punica  semper 

Pectora,  seu  laudem  virtus  vel  ab  lioste  meretur 

Pra3cipue,  tam  rara  quidem  verum  iila  jocosum 

Qualiacumque  tibi  risum  fortasse  raovebunt. 

Nil  aliud  :  sic  ille  graves  in  morte  reflexus  d  10 

Cum  dederit,  falsaqueanimum  spe  paverit  amens, 

Tandem  Bithynica  ruet  imperterritus  aula 

Dux  atrox,  Urbique  metum  depelletet  orbi. 

Hostis  fata  vides  tanto  quem  tempore  tellus 

Sustiuet  AusonicB. 

Quod  si  Romana  requiris ,  115 

Pauca  sed  e  medio  fatorum  intentus  acervo 
Accipe.  Proclivem  faciet  victoria  pr.Tsens 
Ad  reliquas  facilemque  viam,  nulhnnque  pudebit 
Quem  teneat  Carthago  potens  apprendere  portum. 
lila  jugum  populos  et  ferre  tributa  docebit.  iSO 

Ilicet  iEtolus  consurget,  vanus  ad  arma 
Proruet  Antiochus;  fratris  junioris  ct  ihum 
Vincitis  auspiciis,  tcque  orbis  noscet  Eous, 
Ut  Zephyrus  pridem  ac  pluvialis  noverat  Auster. 
Inde  alia  ex  ahis  nascentur  bella,  sed  omnes  125 

Vincet  Roma  minas,  et  totum  proteret  orbem. 


103.  Ac  in  C(I.  Bas.,  at  in  ms.  A,  B,  E. 

105.  Quod  pro  quatn  in  ms.  F. 

113.  Ubique  ined.  Bus.,  Urbique  in  omnibus  ms. 

115.  Ausoniu  in  ed.  Bas.,  AusonicB  in  ms.  A,  B,  C,  E,  F. 

120,  Et  populos  pro  populos  in  ms.  A. 

1"26.  Manus  pro  minas  in  ms.  B,  C,  D. 


—  m  — 

Victa  jiigum  regna  excipient,  snb  legibus  ibunt 

Mox  Galat»  Macedumque  furor  :  nil  regia  possunt 

Nomina,  nil  patrura  egregii  prodesse  labores, 

Magnus  Alexander  totiens  revocatus  ab  urna  130 

Si  redeat.  Mea  sit  qurenam  sententia  nosti ; 

Graecia  tota  brevi  procumbet  tempore  victa, 

Et  male  caesorum  poenas  dependet  avorum. 

Hic  placet  et  Glabrio  et  spectata  modestia  Mceni, 

Flaminiiquc  animus,  claris  qui  crescere  factis  dSS 

Incipit,  et  tecum  tentat  certamina  faraae. 

Res  instant  varia^,  series  quoqne  longa  laborum  ; 

Florida  namque  viris  venit  armipotentibus  ,'Etas. 

Haec  mibi  jam  Scauros,  Drusos,  crebrisque  Metellos 

Insignes  titulis,  et  nomina  clara  Nerones  HO 

Protulit;  hoc  olim  veniet  de  stipite  ranuis 

Pestifer,  ac  popnlis  umbra  nocitnrus  iniqua. 

Jam  sensira  assurgunt  rigida  virtute  Gatones. 

0  utinam  domus  illa  minus  forct  invida  nostrae ! 

Surgunt  yEmilii,  quorum  de  gente  nepotum  iAb 

Elige,  qni  nomen  gestis  mereatur  avitum 

Relliquiasque  tuas  ferro  consnmat  et  igni. 

Dnrior  id  meritis  odioqne  accensns  honesto 

Longius  incedam,  namqne  hinc  Syllamqneferocem 

Pompeiosque  graves  animosaqne  pectora  Brnti  150 

Ante  oculos  habeo,  stnpeoque  ubi  condere  ferrnm 

127.  Victum  in  ed.  Bas.,  viclain  nis.  A,  E,  F. 

130.  Una  in  ed.  Bas.,  urna  in  omniLus  ms. 

133.  Mala  pro  male  in  ms.  E. 

135.  Qine  in  cd.  Bas.,  qui  in  ms.  A,  B,  E,  F. 

138.  Jamque  in  ed.  Bas.,  namque  in  ms.  A,  C. 

144.  Invidia  in  ed.  Bas.,  invida  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

151.  Nectere  pro  condcre  in  ms.  A 


-  113  — 

Audeat.  Hinc  rerum  summa  ad  fastigia  vcntum  est, 

Caesareumque  genus  toti  dominarier  orbi 

Prffivideo,  Quid  cuncta  sequar  ?  Non  ditior  unquam 

Urbs  animis  erit  egregiis  ducibusque  supremis.  155 

Crederet  hoc  aliquis,  Campano  raptus  aratro 

Unus  erit  bello  eximius,  qui  nostra  sub  Austrum 

Signa  ferat,  Libyamque  iterum  premat,  inclyta  regum 

Colla  triumphali  victor  fracturus  ab  arcu , 

Bisque  sub  extrema  Latium  formidine  solvat  160 

Obsidionegravi,  calidaque  reversus  ab  ora, 

Atque  Alpes  subito  jussus  transire  nivosas, 

Praeter  Aquas  Sextas  (dicunt  sic  nomine  vallem) 

Teutonicum  insigni  compescat  strage  furorem  ; 

Post  simili  ardentes  prosternat  vulnere  Cimbros.         165 

Orbis  in  extremi  latebras,  ubi  castra  locasti 

Nunc,  juvenis  memorande,  novis  per  saecula  factis 

Magnus  item  juvenis  veniet,  nec  dignior  alter. 

Nomen  habet  Magni.  Hic  Tagum,  Betimque  et  Iberum 

Coget  ferrejugum,  dominumque  agnoscere  Tibrim.   170 

Hic  idem  nimia  civem  feritate  rebellem 

Contundet.  Tibi  nulla  animum  contingat  honestum 

Invidia,  atque  ahos  patiaris  ad  alta  volare. 

NuUus  erit,  nullusque  fuit,  cui  gloria  tanta 


154.  Provideo  in  ed.  Bas.,  pra-video  in  ms.  A,  B,  D,  E,  F. 
163.  Sextias  in  ed.  Bas.,  Sextas  in  omnibus  ms. 
165.  Vulnera  in  ed.  Bas.,  vulnere  in  omnibus  ms. 

167.  Tuis  in  ed.  Bas.,  novis  in  omnibus  ms. 

168.  Dignius  ulli  pro  dignior  aller  corr.  in  ms.  A,  ac  subinde  eril 
pro  habet  \\\  versu  169. 

169.  Nomine  niagnus  erit.  Tagum  hic,  in  ms.  E. 
174.  Tota  in  ed.  Bas.,  tanta  in  ms.  A,  B. 

S 


—  1U  — 

Cesserit :  illa  novis  semper  parat  integra  partem        175 

Vita  brevis,  rerumque  venit  longissimus  ordo. 

Quid  fiet,  nisi  quaque  suos  produxerit  aitas 

Venturis  qui  sponte  velint  occurrere  fatis  ? 

Sufficeret  cunclis  spatio  si  temporis  unus, 

Publica  res  poterat  duce  te  contenta  fuisse.  480 

Tu  siquidem  laetus  mecum,  dum  bella  gerentur, 

Hiceris,  et  juvenem  egregium  laudabis  ab  alto. 

Paucaex  innumeris  memoro  ;  majora  supersunt 

Gesta  viri  plectroque  aliis  majore  canenda. 

Namque  hic  prsecipiti  (sit  fas  dixisse)  volatu  185 

Victorab  occasu  descendens,  victor  ad  ortus 

Perveniet,  nomenque  Italum  super  astra  levabit. 

Omnia  succumbent,  multis  fortuna  triumphis 

Larga  volet  ditare  ducem ;  moderatior  autem 

Implendusque  animus  paucis,  quod  laurea  triplex       190 

Stringat  honesta  comas,  quod  ter  sua  Roma  verendo 

Exslantem  curru  videat,  contentus  abibit. 

Hic  et  piratas  pelago  depellet  ab  omni ; 

Vincetur  Judaea  tenax,  Armenia  duplex; 

Cappadoces  Arabesque,  et  lato  corpore  Ganges,  195 

Persis  et  Arsacides  ;  Rubroque  a  httore  tandem 

Omnia  Yincentes  rigidam  veniemus  ad  Arcton ; 

178.  Ventunis  in  ed.  Bas.,  venluris  in  omnibus  ms. 

179.  Spaliosi  in  ed.  Bas.,  spatio  si  in  omnibus  ms. 

183.  Patica  sed  in  ed.  Bas.,pauca  ex  in  omnibus  ms. 

184.  Majora  in  ed.  Bas.,  majore  in  omnibus  ms. 
186.  Discedens  pro  descendens  in  ms.  E,  F'. 

191.  Stringet  in  ed.  Bas.,  slrinyat  in  ms  A,  B,  C,  D,  E  ;  te  in  ed. 
Bas.,  ter  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

195.  Gurgite  legitur  pro  corpore  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E ;  sed  jam 
in  ms.  A  corr,  pro  corpore. 


—  H5  — 

Et  glaciale  solum,  Tanaim,  et  Moeotida  duram 

Riphaeosque  procul  tangemus  in  aethere  montes. 

Attriti  longo  fugient  certaraine  reges,  200 

Et  vitam  simul  et  regnum  belluraque  perosi. 

Caspia  calcabunt  victores  claustra,  Sabaeara 

Turicremasque  doraos,  intacti  limina  templi 

Intrabunt,  cernentque  adyti  penetralia  sacri. 

Purpura  nonillos,  non  gemmse  aururaque  raovebunt :  205 

Thesauros  inter  medios,  mucrone  trementi, 

Paupertas  Romana  venit,  nec  tangitur  illis. 

Insula  non  toto  restabit  libera  ponto, 

ISon  tellus,  seu  pressa  vadis,  seu  stantibus  astris. 

Aula  sub  imperiura  veniet  ditissima  Cypri,  210 

Creta  superstitionura  ingens  doraus  atque  magistra, 

Euboicumque  latus,  Phoebo  Rhodus  inclyta  et  undis, 

Tum  salis  ^Egei,  coelo  velut  astra  sereno, 

Cyclades  effusee  medio,  clypeusque  potentis 

Trinacrise,  et  crasso  dives  Sardinia  coelo,  215 

Pauperiorque  solo  sed  apricis  Corsica  saxis, 

Et  quidquid  Tusco  jacet  cequore,  quidquid  Ibero, 

Quidquid  et  Adriaco ;  sed  quis  cum  classe  frementem 

Tbit  in  Oceanum?  Fortissiraus  ille  nepotum 

Unus  erit  semper  magno  cantandus  in  orbe,  220 

GaUica  qui  vario  coraplebit  rura  pavore, 

Et  fluvios  atri  violabit  sanguinis  unda. 

lude  procul  coelo  et  terra  pelagoque  repostos 


199.  /tJthera  in  ed.  Bas.,  cethere  in  omnibus  ms. 

208.  Tot  in  ed.  Bas.,  toto  in  oninibus  nis. 

209.  Vcigis  in  ed.  Bas.,  vadis  in  ms.  B,  C,  D,  E. 

211.  Superstitionern  in  ed.  Bas.,  superstilionum  in  omnibus  ms. 
219.  Illi  in  ed.  Bas.,  ille  in  ms.  A,  B,  E,  F. 


—  UG  - 

Auricomos  rapido  calcabit  Marte  Britannos  ; 
Stringet  etindomito  luctantem  gurgite  Uhenum  225 

Pontibus,  hostiiesque  tenens  cummilite  fines, 
Tristia  caeruleis  Germanis  bella  movebit. 
0  felix,  si  forte  raodum  sciat  addere  ferro  ! 
Nesciet  heu!  noletque  miser,  sed  turbine  mentis 
Victrices  per  cuncta  manus  in  publica  vertet  230 

Viscera,  civili  foedans  externa  cruore 
Prselia  et  emeritos  indigno  Marte  triumphos. 
Me  tamen  infami  tam  niulta  decora  furore 
Commaculare  pudet :  quam  turpiter  omnia  calcat 
Arabitus !  Ut  totum  imperium  sibi  vindicet  unus !      235 
Primus  et,  exemplum  rehquis,  spohetque  superbus 
TErarium,  miserosque  novo  legat  ordine  patres. 
Haec  et  PharsaUcas  mortes,  Ephyreaque  arma, 
Tiiapsumque  et  Mundam  et  Capitoha  sanguine  tincta, 
Omnia  pra3tereo.  Succedet  maximus  illi  2-40 

Inde  nepos,  clara  veniens  a  stirpe  sororis. 
Hic  mihi  longinquos  mittet  sub  legibus  hidos, 
iEgyptumque  ferox  et  barbara  sistra  moventem 
Uxorem  Latii  capiet  ducis.  Inde  per  omnem 
Fulminet  ense  diem,  reges  pede  supprimat  altos  ;       24-5 


224.  Auricomas  in  rns.  A,  ubi  manus  posterior  correxit  auricomos; 
auricomos  in  ms.  B,  C,  D. 

225.  In  ms.  A  leg.  Hiberum ,  quod  dein  in  Rhenum  manus  pos- 
terior  mutavit. 

231.  Exlrema  in  ed.  Has.,  externu  in  omiiibus  ms. 
233.  Infamiam  in  ed.  Bas.,  infami  lam  in  omniljus  ms. 
237.  Tarpeiam  in  ed.  Bas.,  cerarium  in  omnibus  nis. 
239.  r/iopsMm  pro  Tharsonque  quod  legitur  in  ed.  Bas.  et  in  om- 
nibus  ms. 

243.  Castra  in  ed.  Bas.,  sistra  in  omnibus  ms. 


—  117  — 

Hic  parere  ferum  Romanis  fascibus  Histruin 

Perdoceat,  gemin?eque  solum  quod  subjacet  Ursae; 

Hic  Urbem  tribus  invectus  de  more  triumpbis 

Edicet  toti  praecepta  incognita  mundo  : 

Et  sumnio  celsus  solio  submissa  videbit  250 

Sceptra  sibi  clarosque  duces  atque  agmina  vulgi ; 

Munera  ferre  omnes  studioque  ardere  placendi. 

Jam  seniorrigidos  bello  contundet  Iberos; 

Ultimus  ille  labos.  Eshinc  tranquilla  sequuntur 

Ssecula ;  tura  gemini  claudentur  tristia  Jani  255 

Limina,  et  Erati  jungentur  cardine  postes. 

Inde  gravem  tumulo  mittet  veneranda  senectus 

Digressum  ampiexu  et  dilectae  conjugis  ulnis. 

Hujus  post  cineres  video  Romana  reverti 

Fata  retro  et  pulchros  prolabi  ad  turpia  mores.  260 

Hei  mihi !  quid  moreris  ?  Tecum  moritura  propago 

Nominis  est  nostri ;  sed  tu  tibi  debita  nactus 

Alta  petes  convexa  poU.  Quid  turba  superstes  ! 

Ludibrium  mundo  generisque  infamia  primi 

Tartara  conspiciet  meritis  Stygiosque  recessus.  265 

At  nimium  propero  :  video  par  nobile  natum 

Atque  patrem,  et  gemino  Gapitolia  Iseta  triumpho. 

Laurea  bina  viret,  duplex  quoque  purpura  :  currus 

Nou  videor  spectare  duos,  contenta  sed  uno 

It  pietas;  nova  res  equidem,  et  dignissima  fama.        270 

Corruet  his  ducibus  Jerosolyma,  victaque  ferro 

Inclyta  relligio,  et  gladiis  perrumpere  sacra 

246.  Hinc  pro  hic ;  fustibus  pro  fascibus  in  ms.  E. 

260.  Prolabi  pulchros  in  eti.  Bas.,  pulchiosprolabi  in  ms.C,  D,  E,F, 

266.  Ac  in  ed.  R;is.,  at  in  ms.  A,  B,  F. 

272.  Pr arumper e  in  ed.  Bas.,perrumpere  in  omnibus  ms. 


-   118  — 

Fas  erit,  etpoterunt  popiili  peccata  mereri. 
Ulterius  transire  piget,  nam  sceptra  decusque 
Imperii  tanto  nobis  fundata  labore  275 

Externi  rapient  Hispanfe  gentis  et  Afra3. 
Quis  ferat  has  hominum  sordes,  nostrique  pudendas 
Relliquias  gladii  fastigia  prendere  rerum  ?  » 
Amplius  urgentem  quoniam  frenare  dolorem 
Non  poterat,  rupit  lacrymis  et  Yoce  loqnentem  :         280 
(t  Qnid  miserum,  pater  alme,  refers?  Tantumne  licebit 
Fortunae?  Prius  in  Stygias  conversa  paludes 
Astra  cadent,  prius  aethereo  trux  arbiter  Orci 
Victor  erit  solio,  coelique  tonabit  ab  arce 
Africa,  quam  Romae  victrix  sua  jura  suumque  285 

Noraen  in  aeternumrapiat. »  Nonlonga  dolentem 
Passus  ait :  «  Depone,  precor,  lacrymasque  metumque  : 
Vivet  honos  Latius,  semperque  vocabitur  uno 
Nomine  Romanum  imperium;  sed  rector  habenas 
Non  semper  Romanus  aget.  Quin  Syria  mollis  290 

Porriget  ipsa  manum,  moxGaUia  dura,  loquaxque 
Graecia,  et  lUyricum  tandem  cadet  ista  potestas 
In  Boream  :  sic  res  humanas  fata  rotabunt. 
Forte  sub  extremos  annos  mundique  ruentis 
Interitimi  ad  proprias  sedes  fortuna  redibit.  295 

Altius  incumbes  atque  urbis  caetera  nostrcT, 
Fatapetes  :  unumhoc  de  pluribus  ille  superuus 


982.  Convulsa  in  ed.  Bas.  et  ms.  B,  C,  D,  E,  conversa  in  ms. 

A,  F. 

293.  Romanas  in  ed.  Bas.  et  ms.  C,  D,    E,  huvianas  in  ms.  A, 

B,  F. 

296.  Incumbens  in  ed.  Bas.,  incumbes  in  nis.  A,  R,  C,  D. 

297.  Petens  in  ed.  Bas.,  j)etes  iu  omnibus  ms. 


-  119  - 

Abscondit  sub  nube  Deus,  sed  noscere  quantum 

Perraissum  est  animi  augurio,  non  victa  sub  hoste 

Roma  ruet  (nuUique  data  est  ea  gloria  genti,  300 

Nulii  tantus  honor  populo),  vincetur  ab  annis, 

Rimosoque  situ  paulatim  fessa  senescet, 

Et  per  frusta  cadet :  nulla  unquam,  nulla  vacabit 

CiviUque  odio  et  beUis  furiahbus  aetas. 

Tempus  adhucveniet,  cum  vixRomanus  in  urbe       305 

Givis  erit  verus,  sed  terras  lecta  per  omnes 

Fex  hominum.  Tamen  et  tunc  se  malesana  cruentis 

Turba  premet  gladus,  et  ni  fortissimus  unus 

Vir  ahquis  dignus  mehori  terapore  nasci 

Opponat  sese  medium,  frontemque  manumque  310 

Litibus  ostendat,  superest  quodcumque  cruoris 

Pectoribus  miseris  per  mutua  vulnera  fundant. 

Hoc  solamen  habe,  quod  Roma  potentibus  ohm 

Condita  sideribus,  quamvis  lacerata  malorum 

Consihis  manibusque,  diu  durabit,  eritque  315 

Has  inter  pestes,  nudo  vel  nomine,  mundi 

Regina  ;  hic  nunquam  titulus  sacer  excidet  ilh. 

Quahter  annosum  vires  animusque  leonem 

Destituunt,  sed  prisca  manet  reverentia  fronti 

Horrificusque  sonus,  quanquam  sit  ab  omniatardus;  320 

Umbra  sit  ihe  hcet,  circum  tamen  omnis  inermi 

Paret  silva  seni :  sed  quis  vel  noscere  certam 

299.  Vila  in  ed.  Bas.,  victa  in  omnibus  ms. 
301.  Honor  pro  honos  in  ms.  A,  B,  F. 
.302.  Ramosoque  pro  rimosoque  in  ms.  B,  C,  D. 
303.  Fiusta.  Semper  et  undique  ea  vox  in  ms.  ita  scribitur  :  frus- 
tra.  Vide  i.\,  168. 

307.  Mula  sana  in  ed  Bas.,  tnalesana  in  omnibus  ms. 
320.  Horriftcus  in  ed.  Bas.,  horrificusque  in  ms.  A,  B,  E,  F. 


—  120  - 
Audeat  aut  rebus  tanlis  priBfigere  nietam? 
Vis  loquar?  in  finem  quamvis  quassanda  ruinis 
Vivet,  et  extreraum  veniet  tua  Roma  sub  aevum        3-25 
Cum  mundo  peritura  suo.  »  Sic  fatus,  ab  alto 
Pectore  suspirans,  tacuif,  dextraque  sequentem 
Pernitidum  conducit  iter.  Jam  pronacadentis 
Calcabantconvexa  poli,  gradibusque  suprema 
Linquebaut  levibus  :  qui  luminc  terga  feriret  330 

Lucifer  altus  erat,  tamen  una  erat  umbraduorum, 
Atlantisqueruens  de  vertice  plena  propinqui 
Cynthia  conspecti  splendebat  imagine  fratris. 
Hic  iterum  genitor  sacro  veueranda  resolvit 
Ora  sono ;  stetit  eximia  dulcedine  mundus  335 

Captus,  et  cBternos  tenuerunt  astra  meatus, 

«  Nate  prioris,  ait,  solamen  et  optima  vitaj 
Pars  mihi,  qui  laeto  cumulas  nunc  gaudiacoelo, 
Quodque  ego  non  rebar  facis,  ut  spectaudo  beatus 
Mortalem  mihi  me  videar  felicior  ipso  ,  340 

Huc  aures  inteude  pias,  et  pectora  veri 
Plena  refer;  mora  nostrabrevis,  namque  invida  noctis 
Umbra  abiit,  pelagusque  operit  jamtluctibus  astra. 
Omnia  nata  quidem  percnnt  et  adulta  fatiscunt  : 
Ncc  uianet  in  rebusquidquam  mortalibus,  uudc  345 

Vir  etenim  sperare  polest,  populusve,  quoil  ahna 

3-24.  Ruinosa  dierum  iu  ed.  Bas.,  quassanda  ruinis  in  ms.  B,  C, 
D,  E.,  certc  e  nis.  A,  ubi  ea  vox  cuidam  alii  nunc  expunctae  super- 
scripta  est. 

334.  In  ms.  B,  C,  D,  deest  vox  genilor,  sed  in  ms.  B  et  D,  manus 
poslerior  scripsil  recitiens. 

341.  Ilas  pro  liuc  in  ms.  B,  C,  D. 

344.  Senescunt  pro  fatiscunt  in  nis.  E. 

346.  Vir  quisquam  pro  vir  etenim  in  nis.  E. 


—  121  — 

Roma  nequit ;  facili  labuntur  saeicula  passu, 

Tempora  diffiigiunt,  ad  mortem  curritis  :  umbra 

Ipsi  estis  pulvisquelevis,  vel  inaithero  fiuiuis 

Exiguus,  quem  ventus  agat.  Quo  sanguine  parta        350 

Gloria?  Quo  tantimundo  fugiente  labores? 

Stare  quidem  vultis,  sed  enim  rapidissima  coeli 

Vos  fuga  prsecipitat.  Gernis  quam  parva  pudeudi 

Imperii  pateanl  circum  confinia  nostri? 

Heu  tamen,  heu  quanto  nobis  extenta  labore  355 

Nunc  quoque  quam  multo  vobis  servanda  periclo ! 

Finge  quod  esse  potest,  et  erit,  nisi  fata  benigni 

Poenitet  incepti  :  totius  sola  sit  orbis 

Roma  caput,  terris  dominetur  sola  subactis. 

Quid  tamen  hic  magnum?  Tanto  quid  nomine  dignum  360 

Invenis?  Angustis  arclatus  finibus  orbis 

Insula  parva  situ  est,  curvis  quam  flexibus  ambit 

Oceanus;  viden  ut  parvus  cognomine  magno? 

Nec  tameu  hanc  totam  incohtis,  nam  multa  paludes, 

Multa  tenent  silvae;  pars  rupibus  hispida  torpet  365 

Parsque  riget  glacie,  pars  squalet  inusta  calore, 

Serpentumque  domos  cahdis  tegit  sestus  arenis. 

Utque  simultotum  videas,  huc  lumina  volve  : 

Verlicibus  coeh  adversos  atque  alta  tenentes 

Gernis  stare  polos,  subjectaque  cuncta  duobus  370 

349.  Umbra  in  ed.  Bas.  et  in  omnibus  ms.  praeter  in  ms.  A,  ulii 
ipsi. 

355.  Heu  pro  hcEC  lantuni  in  ms.  A. 
36-2.  Cernis  pro  curvis  in  nis.  B,  C,  D. 

366.  Pars  in  ed.  Bas.,  porsgue  in  omnibus  ms. 

367.  Caiidus  in  ed.  Bas.,  calidis  in  oninibus  ms. 

369.  Coli  in  ed.  Bas.,  cczli  in  omnibus   ms.;  ruentes  in  ed.  Bas  , 
fenentes  in  omnibus  ms. 


-  122  — 

Perpetuo  durata  gelu?  Prohibetur  ab  illa 

Stirps  hominum  regione  procul ;  nil  nasciturillic 

Quod  victum  praestare  queat,  qua  semita  soUs 

Latior,  obhquusque  vagis  et  circulus  astris. 

Ignibus  arva  rubent,  mediusque  exa^stuat  ingens        375 

Pontus,  et  ardorera  coeli  male  temperat  humor 

Subditus.  Huc  olim  Argolici  finxere  poetse 

Convenisse  Deos  potuque  ciboque  refectos 

^thiopum  cum  rege  gravis  duxisse  sub  umbra 

Atlantis  placidam  tranquillo  numine  noctem.  380 

Quod  fictum  est  ideo,  quia  numina  magna  putabant 

Sidera,  quae  hquidis  primum  vescuntur  in  undis 

yEthiopum  quas  httus  habet ;  mox  fessa  videntur 

Vergere  ad  occasus  ubi  maximus  eminet  Atlas. 

Ultima  terrarum  qui  possidet  ille  paratus  385 

Excipit  ac  magno  venientia  contegit  antro. 

Sed  redeo  :  mediam  vetitum  est  attingere  zonam 

iEtheris  ;  hinc  etenim  vos  inclementia  longe 

Subraovet,  ac  circura  flararais  permixta  tepescunt 

Frigora  ;  sic  gemina  mortales  sede  fruuntur.  390 

Altera  sed  vobis  est  invia  ;  separat  illam 

Et  calor  et  pelagus.  Statio  tantum  unica  restat 

Parva,  sed  haec  vasto  nimis  interrupta  locorum 

372.  Hominum  omitliluT  in  cd.  Bas.,  licet  iii  omnibus  nis. 
374.  Circulis  in  ed.  Bas.,  circulus  in  omnibus  ms. 

376.  Venlus  pro  pontus  in  ms.  B,  C,  D. 

377.  Prisci  in  ed.  Bas.,  Argolici  in  nis.  A,  E,  F. 

380.  In  ms.  B  et  D  sancto  cuin  pro  tranquillo.  In  ms.  C  tranquiUo 
deest. 

389.  Submoveat  in  ed.  Bas.,  sub?novet  in  omnibus  ms.;  tepescil  in 
ed.  Bas.,  tepescunt  in  omnibus  ms  ;  al  pro  ac  in  ms.  E,  F. 

393.  Tamen  pro  nimis  in  ms.  C,  D. 


—  m  — 

Desertoque  habitu  ;  linguarum  dissona  multum 

Murmiira,  diversimores,  haec  crescere  famam  395 

Impediunt.  NuUi  toto  cognoscier  orbe 

Contigit.  Extrema  quis  erit  bene  notus  in  Arcto, 

Et  vili  ignotum  continget  nomine  fontem  ? 

Qiiem  suaTaprobani  commendet  gloria  et  idem 

Littus  ad  Kibernum  resonet?  Mortaha  quorsum  400 

Vota  ruunt?  Amplam  cupiunt  diffundere  famam, 

Septa  sed  arcta  vetant,  angusto  carcere  clausos 

Somnia  magna  juvant ;  at  cum  lux  ultima  somnum 

Excutit,  ac  tenebras  adimit,  tum  cernere  verum 

Heu  miseri  sero  incipiunt,  ettempora  retro  405 

Nequidquam  aspiciunt  abeuntque  amissa  gementes. 

lUa  quoque  in  vobis  ridenda  insania  mentes 

Occupat;  aeternum  cupitis  producere  nomen; 

Ssecula  demulcent  animos  numerosa,  venitque 

Posteritas  longa  ante  oculos,  libet  ire  per  ora  410 

Doctorum  exstinctos  hominum  clausosque  sepulchro 

Liberiore  via  per  mundi  extrema  vagari. 

Vivere  post  mortem,  violentas  spernere  Parcas, 

Dulcia  sunt,  fateor ;  sed  nomine  vivere  nil  est. 

Vivite,  sed  mehus,  sed  certius  :  ardua  coeh  415 

Scandite  fehces,  miserasque  rehnquite  terras. 

Hic  vos  vita  manet,  quam  saecula  nuUa  movebunt, 

Quam  nec  tristis  hiems,  nec  noxia  torqueat  aetas, 

397.  Motus  in  ed.  Bas.,  nolus  in  omnibus  ms. 

399.  Prohalum  pro  Taprobani  in  ed.  Bas.  Vox  ea  undique  varia- 
tur  ;  scilicet  Tabrobani  in  nis.  A,  Tepbani  in  ms.  B,  Teprobani  in 
ms.  C,  D,  Coprobari  in  ms.  E,  Coprobam  in  ms.,  Toprobravi  in  ed. 
Venet. 

4  00.  Hiberum  in  ed.  Bas.,  Hibernum  in  omnibus  ms. 

407.  Nobis  in  ed.  Bas.,  vobis  in  omnibus  ms. 


—  124  — 

Anxia  sollicitam  quam  non  opnlentia  reddet. 

Quaeriila  non  mocstam  paupertas,  pallida  non  mors    420 

Obruet,  haud  nocuo  vexabunt  sidere  morbi. 

Corporis  atque  animi  sine  tempore  vivite  :  nam  vos 

Et  magno  partum  dclebunt  tempora  nomen; 

Transibuntque  cito  quse  vos  mansura  putatis. 

Una  manere  potest,  occasus  nescia  virtus.  425 

Illa  viara  facit  ad  Superos  ;  hac  pergite  fortes, 

Nec  defessa  gravi  succumbant  terga  labori. 

Quod  si  ialsa  vagam  delectat  gloria  mentem, 

Aspice  quod  cupias.  Transibunt  tempora,  corpus 

Hoc  cadet,  et  caedent  indigno  membra  sepulchro  :       430 

Mox  ruet  et  bustum,  titulusque  in  marmore  sectus 

Occidet;  hinc  mortera  patieris,  nate,  secundara. 

Clara  quidem  hbris  fehcibus  insita  vivet 

Fama  diu,  taraen  ipsa  suas  passura  tenebras. 

Ipsa  tuas  laudes  eetas  ventura  loquetur,  435 

Immeraor  ipsa  eadera,  seu  terapora  fessatacebit, 

Immemoresque  dabit  post  sa^cula  longa  nepotes. 

Magna  geris,  majora  geres,  iraraensaque  victor 

Conficies  tu  bella  raanu  et  dignissima  fama  : 

Res  multis  laudata  quideni  laudandaque  multis.         iiO 

Cernerejam  videor  genitum  post  ssecula  multa 

FinibusEtruscis  juvenera,  qui  gesla  renarret. 


420.  Mwsta  in  ed.  Bas.,  moRStarn  iii  nis.  A,  B,  C,  D,  F. 

421.  Aut  in  ed.  Bas.,  liaud  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

423.  Patrum  pro  partum  in  nis.  A. 

424.  Transibuat  in  ed.  Bas.,  transibuntque  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 

425.  0  casus  in  ed.  Bas.,  occasus  in  omnibns  ms. 
432.  Patiaris  in  ed.  Bas.,  patieris  in  omnibus  ms. 
436.  Teinpore  pro  tempora  in  ms.  E. 


—  m  — 

Nate,  tua,  et  nobis  veniat  velut  Enuiiis  alter ; 

Carus  uterque  mihi,  studio  niemorandus  nterque. 

Iste  rudes  Latio  duro  modulamine  Musas  415 

Intulit,  ille  autem  fugientes  carmine  sistet ; 

Et  nostros  vario  cantabit  uterque  labores 

Eloquio,  nobisque  brevem  producere  vitam 

Contendet :  verummulto  mihi  carior  ille  est 

Qui  procul  ad  nostrum  reflectet  kmiina  tempus.  450 

In  quod  eum  studium,  non  vis  pretiumque,  movebit, 

Non  metus  aut  odium,  non  spes  ant  gratia  noslri, 

Magnarum  sed  sola  quidem  admiratio  rerum, 

Solns  amor  veri.  Sed  quid  tamen  omnia  prosunt? 

Jam  sua  mors  bbris  aderit,  mortalia  namque  455 

Esse  decet  quaecu;nque  labor  mortalis  inani 

Edidit  ingenio.  Q  los  si  tamen  illa  nepotum 

Progenies  servare  velit  senioque  nocenti 

Vim  facere,  ac  rajiido  vigilans  obsistere  saeclo, 

Non  valeat  :  tam  multa  vetant,  fatalia  terris  460 

Diluvia  et  populos  violentior  aestus  adurent, 

Et  pestes  rerum  varia;  coelique  marisque, 

Bellorumque  furor  toto  nihil  orbe  quietum 

Stare  sinens  ;  hbris  autem  morientibus,  ipse 

Occumbes  etiam  :  sic  mors  tibi  tertia  restat.  465 

Quot  modo  in  extremo  claros  Oriente  vel  Austro 

Esse  viros  reris?  Tamen  ad  vos  mittere  nomen 

Non  potuere  suum  ;  quot  prima  getate  fuisse 

lUustres,  famamque  ausos  sperare  perennem, 

443.  Ernimis  in  ed.  Bas.,  Ennius  ia  omnibus  ms. 
450.  Reftectat  pro  reflectet  in  ms.  A. 

463.  Nil  in  ed.  Bas.,  nihil  in  omnibus  ms. 

464.  Liberis  in  ed.  Bas.,  libris  in  omnibus  ms. 


—  126  — 

Nunc  tamen  ignotos?  Annorum,  nate,  locorumque     470 

Eslis  in  angusto  positi ;  qux,  cuncta  videntem 

Huc  decet,  huc  oculos  attollere ;  vulgus  inane 

Viderit  in  terris  quo  te  sermone  loquatur. 

Despice  quisquis  is  est,  et  si  mea  jussa  merentur 

Te  docilem,  liumauum,  jubeo,  contejnne  favorem,     475 

Neveibi  tantarum  rerum  spem  pone  tuarum; 

IUecebris  trahat  ipsa  suis  pulcherrima  virtus. 

Gloria  si  fuerit  studiorum  meta  tuorum, 

Pervenies  equidem,  sed  non  mansurus  ad  illam. 

Praemia  sin  autem  coelo  tua,  nate,  reponis,  480 

Quo  semper  potiaris  habes,  sine  fine  beatus 

Et  sine  mensura.  Quod  si  dulcedinefamae 

Tangeris  et  stimuhs  etiam  nunc  pungeris  istis, 

Quam  preeclara  tuo  stat  gloria  fixa  labori ! 

FoHiceor,  veniet  pretium  tibi,  nate,  quod  optas.         485 

IUa  vel  invitum  fugias  hcet,  illa  sequetur, 

Ut  sub  sole  vagum  comitatur  corporis  umbra 

Ipsa  tui.  Quocumque  gradum  tu  flexeris,  illa 

Flectitur,  et  stat  si  steteris.  Sic  fama  volentem 

Nolentemque  siraul  sequitur.  Sed  numquid  ineptum  490 

Dixeris  arenti  gradientem  in  pulvere,  ut  umbram 

Aspiciat  post  terga  suani?  Non  sanior  ille  est 

470.  Locorum  et  in  ed.  Bas.,  locorumque  iii  omnibus  ms. 
472.  Animos  in  ed.  Bas.,  oculos  in  ms.  A. 

476.  Hic  versus  sic  legitur  in  ms.  B,  F  ;  tibi  pro  ibi  in  ms.  A;  in 
pro  ibi  in  ms.  C,  D ;  neve  tibi  nimiam  in  ms.  E ;  neve  ibi  vel  nimiam 
in  ed.  Venet.  et  Bas.;  spem  omissum  in  ed.  Bas. 

477.  Illa  pro  ipsa  in  ms.  E. 

482.  Sin  tu  in  ed.  Bas.,  quod  si  in  omnibus  ms. 
484.  Slet  in  ed.  Bas.,  stat  in  ms.  A,  B,  E,  F. 
486.  Invitam  in  ed.  Bas.,  invilum  in  omnibus  ms. 


—  127  - 

Qiii  terit  aetatem  friistra  corpusque  fatigat, 

Aut  auiraum  curis  onerat,  nihil  inde  reposcens 

Ni  laudem  et  vanos  populi  per  compita  ventos.  495 

Quaenam  igitur  quaeres  mea  sit  sententia?  Dicam  : 

Ille  eat,  ut  metam  teneat  licet  inter  eundum 

Umbra  sequatur  iter,  virtutis  amore  laboret : 

Hicalius  coelumque  sibi  sit  terminus,  et  non 

Gloriaquaemeritossequitursedspretalabores.  500 

Ergo  age,  nate,  viam  tibi  quam  super  ardua  monstro 

Ingredere,  aut  potius  coeptum  ne  desere  callem. 

Publica  res,  duce  te,  vigeat,  victrixque  supremo 

Cardine  fortunae  sedeat ;  spectabit  ab  astris 

Quidquid  ages  placidus  rex  cuncta  tegentis  Olympi,  505 

Laetus  honore  tuo,  sed  nullo  laetior  actu 

Quam  per  te  baculam  patriae  superesse  labanti ; 

Nomen  et  hoc  merito  Scipionis  habere  videbit 

Gognomenque  ahud  tibi  quot  tua  fata  parabunt. 

Insuper  id  moneo,  memorique  hoc  imprime  menti  :  510 

Post  studium  recti  patriaeque  parentis  amorem 

Proxima  de  caris  tibi  cura  supersit  amicis. 

Pronus  amicitias  amplectere  quas  tibi  virtus 

Goncihat,  partasque  cole.  Hoc  da,  nate,  roganti; 

495.  Varios  in  ed.  Bas.,  vanos  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

497.  Erat  in  ed.  Bas.,  eat  in  ms.  A,  B,  E,  F ;  inter  eundem  in  ed. 
Bas.,  intus  eumdem  in  ms.  A,  et  simul,  manu  posteriori,  inter  eun- 
dum,  quod  transcripsere  ms.  B,  C,  D. 

595.  Regenlis  in  ed.  Bas.,  tegentis  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

507,  Quam  quod  te  patricB  baculum  superesse  libanti,  sic  legitur 
hic  versus  in  ed.  Bas.;  per  pro  quod  in  ms.  A,  B,  F  ;  baculum  pa- 
Irice  pro  patrice  baculum  in  ms.  A,  B  ;  labanti  pro  libanti  in  ms.  A, 
B,  E,  F, 

503.  Facta  in  ed.  Bas.,  fata  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

514.  Partes  in  ed.  Bas.,  partas  in  omnibus  ms. 


-  m  — 

Rebiis  in  humanis  nil  dulcius  experiere  515 

Alterno  convictu  et  fido  pcctore  aniici. 

Est  equidem  ex  niultis  tibi  nunc  carissinuis  unus 

LcTlius;  arcani  sit  conscius  atque  minister 

llle  tui ;  regat  atfectus,  pectusque  profundum 

Cernat  inaccessum  rebquis.  Post  tempore  nmlto         520 

Laelius  alter  erit,  domui  claroque  nepoti 

Carus  et  eximio  pariter  conjunctus  amore. 

Hinc  olim  multi  errabunt,  parque  onmibus  unum 

Laelius  et  Scipio  celebrabitur  inter  amicos 

Quos  tulit  extrema  veniens  ab  origine  mundus,  525 

Cum  duo  sint  paria  et  longo  distantia  tractu. 

Suscipe  tu  primum,  nec,  sis  licet  altus,  amicum 

Despice  plebeium,  quoniam  de  plebe  verendi 

Surrexere  viri,  quos  nobilioribus  jequos 

Viva  tulit  virtus,  animusque  parentibus  impar.  »       530 

Dixerat ;  ille  autem  :  «  Tua  per  vestigia  quanquam 
Ingressus,  nunquam  patrio  memor  ipse  decori 
Defuerim,  tamen  admonitus  vigilantior  ibo 
Quo  me,  sancte,  vocas,  genitor ;  sed  multa  monentem 
Te  fatum  tacuisse  meum,  pater  optime,  miror.  »        535 
Ma3Stior  ille  equidem  :  «  Tua  te,  dulcissime,  virtus 
Aspera  cuncta  pati  doceat,  quid  fata  reservent 
Ultima  preeclaro  nialis  nescire  labori. 
Ingratam  patriam,  piget  heu  !  narrare  pudetque, 
Experiare  licet,  facili  contentus  abito  540 


S17.  Certissimus  in  ed.  Bas.,  carissimus  in  ms.  A. 
53-2.  Primo  in  ed.  B;is.,  patrio  in  omnibus  ms. 

533.  Vigilantius  pro  vigilantior  in  ms.  A. 

534.  Moventem  in  ed.  Bas.,  monentem  in  ms.  A,  B,  G,  D,  K. 

535.  Factum  in  ed.  Bas.,  falum  in  nis.  A,  B,  E,  F. 


—   129  — 

Vindicta  :  iiuii  anna  tibi,  non  castm  uiovenda, 

Et  si  forte  qiieas,  praestat  qiiamcumque  subire 

Fortunam,  patriara  servatam  perdere  noli 

Et  meritiim  macnlare  tuum.  Fugat  illa,  recede  ; 

Non  revocat,  persta  ;  sed  prfficlarissimus  exsul  545 

Viventi  illatum  moriens  ulciscere  verbo 

Dedecus,  et  patriee  cineres  atque  ossa  negato ; 

Ingratanique  voca  memorique  iuscribe  sepulchro. 

Hoc  liceat  tantum,  tibi  nil  permiseris  ultra. 

Jamque  vetor  traxisse  moras,  memor  ergo  parentis    550 

Nate,  vale,  et  mitis  surgentem  dirige  fratrem  ; 

Isque  viam  post  te  tua  per  yestigia  servet.  » 

Dixit,  et  ajquavit  fugientia  sidera  cursu. 
Interea  lux  orta  super  tentoria  fulsit 
Irrupitque  ducis  durum  rubicunda  cubile.  555 

Buccina  castrorum  cecinit,  sonituque  tremendo 
Attonitum  subito  somnusquo  paterque  reliquit. 

544.  Vastare  pro  maciilare  in  ms.  A  et  F.  Forte  inconsulte  scriplum 
pro  fcedare. 

546.  Illarum  in  ed  Bas.,  illatnm  in  omnibus  ms. 

548.  Ingratumque  in  ed.  Bas.,  inyratn?nque  in  nis.  A,  B,  C,  D,  E. 

553.  ^quabit  in  ed.  Bas  ,  a;quavit  in  oninibus  ms. 


LIBER    TERTIUS. 


ARGUMENTUiM    (^). 

Impiger  Afrigerum  rediens  sol  viderat  axem 
Et  subito  muniium  complerat  iumine,  quarido 
Scipio  consurgens  striitis  secum  alla  revoivit 
Somnia,  et  ingentes  avido  spes  pcctoie  versuns 
Mittit  amicitiam  tentatum  et  fosdera  regis 
Sypliacis.  Liliyca  quo  non  augustior  ora 
Rex  erat.  Huc  monitus  et  multo  munere  onustus 
Laelius  accodit;  qui  mensa  ac  ?ede  receplus 
Romulidum  facta  et  gentis  primordia  narrat. 

Impiger  astrifenim  postquam  sol  perculit  axem 
El  rapidos  immisit  equos,  cessere  treraenti 
Sidera  cuncta  fuga  ;  consurgit  maximus  heros 

(1)  E  ms.  A  excerptum.  Hoc  aliud  in  ed.  Venet.  legitur  : 
Posfquam  visa  ducis  sol  excutit,  oplimus  heros 
Acciri  propere  Lelium  jubet.  Hicet  ille 
Mitlitur  ad  regem  Syphacem  iit  foedera  ponal. 
Hospili;  inde  toro  fruitur.  Citharisla  jocosus 
Carmine  pangebat  qiiihn?  cst  firmata  sevoris 
L'rbs  Carthago  viris    Hinc  niagiia;  maxima  Roma? 
Fundamenta  canil  Lelius  ducibusque  supremis 
Exornat;  quo  sit  ingens  satiala  vorago 
Et  Decios  Tiegulosque  canil,  causamque  superbi 
Hegis  ail  expulsi  tandem  devenit  ab  Urbe. 

1.  Asliigfrinn  in  cd.  Das.,  nslrifenim  iii  ms.  A,  H;  perlulii  iii  er 
IJas.,  perciilil  iii  iiis.  ,\,  penulil  in  ins.  C,  I),  E. 


-   l.M   — 

Singiila  pertractans  animo  quas  visa  per  umbras 

Intulerat  nocturna  quies  :  «  Gur  dulcia  patri  5 

Oscnla  non  rapui?  Cur  vertere  terga  parantem 

Non  tenui  prendique  nianu?  Cur  ista  ruit  nox 

Tam  cito,  nec  licuit  placito  sermone  morari? 

Multa  peliturus  fueram,  quibus  ultima  campis 

Agmina  concurrant,  seu  qua  regione  profundi,  40 

Quantum  in  amicitiis  fidei,  quam  barbara  regum 

Pectora  fida  forent,  quanam  lellure  sepulchrum, 

Quodve  genus  mortis  sors  imperiosa  reservet 

Vel  mibi  vel  fratri,  qui  sit  patruelis  amati 

Esitus  aut  fatum  (nam  pridem  est  cognita  virtus),        15 

Omnibus  an  soli  mibi  nunc  injuria  carae 

Impendat  patriaeque  uefas.  At  forsitan  ista 

Sit  melius  nescire  mibi,  ne  conscia  virtus 

Adverso  retrahat  virtus  sua  carbasa  vento. 

I  modo  qua  coeptum'  est,  patriaeque  ignosce  furenti,     20 

Nescit  enim  quid  agat.  »  Sic  secum  fatus,  amicum 

Acciri  propere  Leliumjubet.  llicetille 

Atfait,  atque  oculos  tacitus  froutemque  verendam 

Suspiciens,  immotus  erat :  «  Garissiaie  Laeb, 

Magna  animo  volvuntur,  ait ;  quae  gessimus  ambo       25 

Sufficiant  fortasse  abis,  at  quantula  res  est 

Itabcas  inter  clades  miserandaque  fata 

Hispanas  fregisse  acies  I  Vacua  ista  periclo 

Mibtia,  et  nostris  queesitum  est  dedecus  armis 

8.  Placido  in  ed.  Bds.,  placito  in  ms.  A,  B,  C,  E,  F, 
17.  Impendel  iii  ed.  Bas.,  iinpendat  in  nis.  A,  B. 
2-2.  Accire  in  cd.  Bas.,  acciri  in  omnibus  n.s. 
ii.  Stispiries  in  ed.  Bas.,  siiscipiens  in  ms.  B,  C,  D,  mnle  scriptnm 
pro  suspicieiis  qiiod  legitur  in  ms.  E,  F. 

"29    Malris  in  ed.  Bas.,  noslris  in  omnil)ns  ms. 


-  132  - 

Ni  coeptum  peragatur  opus.  Timuisse  vidomur  30 

Horrifici  ducis  aspectum  et  longinqua  petissc 

Pra^lia,  non  ausi  patria  concurrerc  terra 

Mceniaque  obsessaj  defendcre  dulciaHomae. 

Exsiliumne  fuganme  hostes  civesqne  vocabunt? 

Nescio  quid  tibi  nunc  animi,  nunc  roboris  insit.  35 

Sed  mediocre  aliquid  nequeo  sperare  :  sit  ergo 

Incepisse  aliis  clarum  et  memorabile  factum; 

At  mihi  nil  satis  est,  aliquid  dum  rcslat.  Iniquam 

Hannibalem  removentem  animam  prius  ipse  videbo 

Tot  nostros  placasse  duces,  Carthago  profundo  40 

Perfida  subsidet,  quam  pectoris  ira  qniescat 

Alta  mci;  muriarque  libens,  dum  Irislia  possint 

Morte  mea  a;'(|uari  Pcenorum  vulnera  nostris. 

Nuraquid  justa  Deus  pro  nobis  tela  movebit 

Tantorum  vindex  scelerum?  Num  fulmina  coelo  4.5 

Descendcnt?  Num  perjur;e  densissimus  Atlas 

Telluris  clypeus,  mundi  tutela  nefandi, 

Gedet  sponte  loco  radice  revulsus  ab  ima, 

Serpentumque  acies  montesque  immittet  arenae 

Ardentis,  facietque  viam  spirantibus  austris?  50 

Num  pigerinfames  contorto  verticc  muros 

Bagrada  discutiet  gelido  violentior  Istro, 

Scelestasque  animas  ultricibus  obruet  undis  ? 

Vicimns  ;  imbellcs  tencanf  licct  arma  lacerli, 

Bella  Deus  peraget  pcrjuria  crebra  perosus.  55 

Jamtamenhinc  humcris  onus  hoc  incunibcre  nostris 


35.  Quid  in  cd.  Bis.,  itunc  in  ms.  A. 
37.  Falum  in  cd.  Bas.,  faclum  in  omnibus  ms 
40.  Tu  iii  c(l.  B;is.,  tot  in  omnibus  ms.  ;  placnre  in  ed.  Bas.,  pla- 
casse  in  nis.  A  . 


—  133  — 

Provideo,  taBdetque  morae;  sed  iinilta  necesse  est 

Scrutari  et  loiige  venientes  ceriiere  casus. 

Africa  tota  odiis  ardet  :  non  littora  portum, 

Non  domus  ho^pitium  prsestat,  non  pabula  territ*.        60 

Ouocumque  intendas  oculos,  hostilia  cernas 

Omnia.  Qua'  primum  teneat  navaha  classis, 

Miles  agros?  Ubi  uostra  duces  tentoria  figent? 

Quis  tutum  monstrabititer?  Quis  rura,  quis  urbes 

Edoceat  moresque  hominum?  Quis  fknninis  alti  65 

Ad  vada  praecedat  trepidantes  ire  cohortes  ? 

Singula  sunt  igitur  studio  tractanda  sagaci. 

Id  primum  tentare  vehm  :  si  barbara  corda 

Ulla  fides  habitat,  nomen  fortasse  Syphacis 

Audisti.  Cunctos  ilkun  praecedere  reges  70 

Fama  refert  opibus,  nec  avorum  sanguine  quisquam 

Akior  incedit  populisque  vel  ubere  regni. 

Is  nobis  tentandus  erit,  si  fama  Latini 

Nomiuis  in  Libycos  potuit  penetrare  recessus. 

Flectetur  forte  alloquio  precibusque  beuignis.  75 

Barbara  nanique  etiam  nonnunquam  gloria  niulcet 

Pectora  et  agresles  animos.  Ea  littora  nobis 

Hustilem  in  patriam  transgressis,  namque  ea  mens  est, 

Opportuna  reor  coeptoque  accommoda  bello. 

Haec  tibi  cura  datur,  vir  optime,  nam  tibi  sermo  80 

61.  Cernis  pro  cernas  in  ms.  B,  C,  D. 

71.  Aurum  iii  ed.  Bas.,  avorum  iii  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

74,  El  pro  in  in  ms.  B,  C,  D. 

75.  Forle  omissuni  in  ed.  Bas. 

78.  Congressis  in  ed.  Bas.,  transgressis  in  ms.  A,  E,  F;  aggressis 
in  ms.  B,  ('>,  D. 

79.  Optima  in  ed.  Bas.,  opportima  in  otnnibus  ms. 

80.  Hac  in  ed.  Bas.,  hcec  in  omnibus  ms. 


-  i;u  - 

Dulcis  adest  placidaeqiie  vigens  solertia  nientis. 
Perge  aniiniim  placare  feriini  et  mollire  loquendo.  » 

Dixerat;  is  raptim  religans  alittoro  fiincm 
i^iquoreas  superat  fauces,  qna  littus  Iherum 
Dividit  a  Libycis  pelagi  brevis  a3stus  arenis.  8.^ 

llla  dies  Maura  proram  stationc  recepit ; 
Hinc  propere  ad  regem.  Niveis  suggesta  coluninis 
Atria  surgebant ;  fulvo  distincta  metallo 
Regia  prc-cfulgens.... 

Ordine  gennnarum  vario  radiabat  in  orbcm.  90 

Hic  croceos,  illic  virides  surgere  lapillos 
Aspiceres  ;  altoque  velut  sua  sidera  tecto 
Signifer  in  medio  sinuosi  tramitis  arcu 
Aureus  obliquos  supremo  culmine  cursus 
Assidue  faciebat  :  ibi,  ceu  lumina  septem  95 

Quic  vaga  mundus  babet,  septem  vafer  ordine  gemmas 
Glauserat  ingenio.  Nondum  lapis  optimus  Atlas ; 
Tardior  haec,  gelidoque  seni  magis  apta  placere 
llla  minax  longeque  rubens  ;  ast  ilia  benignis 
Ire  videbatnr  radiis,  tectumque  serena  100 

Luce  coruscabat.  Medio  carbunculus  ingens 
^quabat  solarc  jubar,  largoque  tenebras 
Lumine  vincebal ;  mira  virtute  pntares 
Hunc  proprios  formare  dies,  hunc  pelh^re  noctes 
i!oHs  ad  exemphnn.  Post  hunc  duo  lumiua  motu         H),"S 
Splendebant  pariU,  sed  qnod  rutilantius  ibat 
Spectando  subitos  animis  spargebat  amores. 

81.  Ingens  iii  ed.  Bas.,  vigens  in  ms.  A. 

89.  Perfulgens  pio  pnefulgem  in  nis.  E. 

100.  Tecnm  in  ed.  Bas.,  tectum  iii  nnis.  A,  B,  C,  D,  E. 

107.  Solitos  animo  pro  subilos  animis  iii  ms.  B,  C,  D. 


—  m  - 

Cornua  de  fusco  sinuans  adamante  deorsum 

Impigra  praicipiti  celerabat  luna  meatu, 

Atra  quidem  at  radiis  circuai  ilkistrata  supernis.        110 

Hffic  supra,  horrificis  diversa  animalia  passim 

Vultibus  et  variis  cernuntur  sculpta  figuris. 

Gornibus  intortis  aries  slat  in  ordine  prinius, 

Devexa  in  terguni  facie,  ceu  moestus  in  undis 

Horreat  egregiae  fluitantia  menibra  puellse.  H5 

Inde  ferox  taurus,  faciesque  imposta  natanti 

Stirpis  Agenoreae,  juvenum  mox  clara  duorum 

Gorpora  progenies  Ledae,  par  nobile  fratrum, 

Quarta  sed  a^quorei  species  venit  horrida  cancri, 

Quem  frons  praerabidi  sequitur  metuenda  leonis.         1"20 

Post  illum  vultu  it  roseo  pulcherrima  virgo. 

At  gravis  hinc  illinc  exstantia  brachia  librce 

Instabiles  paribus  compensant  passibus  horas. 

Scorpius  hinc  cauda  perlustrat  tecta  miuaci, 

Ingentesque  aperit  choelas ;  hinc  Thessala  monstra    125 

Semiviri  informis  species,  ciii  vultus  et  armi 

Sunt  hominis,  tensoque  senex  spectabilis  arcu, 

Horrifer  occursu  pharetraque  incinctus  eburna  : 

Infima  pars  quadrupes,  juxtaque  assurgit  in  altum 

Forma  levis  caprese,  rutilo  cui  cornua  in  auro  130 

EfFulgent,  fissoqae  riget  pes  ungue  bicornis. 

Post  ingens  nudi  effigies,  nimboque  nigranti 

109.  Celebrahat  in  ed.  Bas.,  celercibat  in  ms.  B,  C,  D,  E. 

120.  Fons  in  eil.  B;is.,  frons  in  ms.  B,  C,  D,  E,  V  ;  prcerapidi  in 
ed.  Bas.,  prwrabidi  in  ms.  A. 

121.  Vullu  iUum  in  ed.  Bas.,  illuin  vullu  in  ms.  A. 

127.  Tonsoque  in  ed.  Bas.,  tensoquc  in  omnibus  ms. 

128.  Et  urna  in  ed.  Bas.,  eburna  in  omnibus  ms. 
132.  Migranti  in  ed.  Bas.,  nigranti  in  omnibus  ms. 


—  13H    - 

Frons  velata  hominis,  veliit  .'etliere  proniis  ab  alto 

Fundat  aqiias,  factoque  natant  in  gurgite  pisces 

Pectoribusque  secant  caudisque  trementibus  undas.    135 

Signa  poli  duodena  vago  dnm  lumine  raptim 

GoUustrant  operique  inhiant,  et  cuncta  sequuntur 

Undique  fulgentes  auro  speciesque  Deorum, 

Et  formae  heroum  stabant  atque  acta  priorum. 

Juppiter  ante  alios  augusta  in  sede  superbus  140 

Sceptra  manu  fuhiienque  tenens :  levis  armigcr  ante 

Unguibus  Idseum  juvenem  super  astra  levabat. 

Inde  autem  incessu  gravior  tristisque  senecta, 

Velato  capite  et  glauco  discinctus  amictu, 

Rastra  manu  falcemquo  gerens  Saturnus,  agresti       145 

Rusticus  aspectu,  natos  pater  ore  vorabat ; 

Flammivomusque  draco  cauda3  postrema  recurvae 

Ore  tenens  magnos  sese  torquebat  in  orbes. 

Nec  procul  ingenti  difFundens  cornua  gyro 

Atque  agilem  arcendis  Neptunus  ferre  tridentem         150 

Cernobalur  aquis,  pelagoque  natabat  in  alto  ; 

'rritonumque  greges,  Nympharumque  agniina  circum 

Errabant  procul,  aiquoreum  venerantia  regem. 

Hinc  quoque  jussus  equus  percusso  emergere  saxo 

Liltoream  pedibus  rapidis  pulsabat  arenam.  155 

Proximus  imberbi  specie  crinitus  Apollo  : 

Hic  puer,  hic  juvenis,  nec  longo  tempora  tractu 

Albus  erat  sacer  ;  ante  pedes  rabidusque  fremeusque 


140.  Aiigusla  in  ed.  Bas.,  augusta  iii  oinnibus  ms. 
144.  Dislinclus  in  ed.  Bas.,  discinclus  in  oninibus  nis. 
148.  Tenes  in  ed.  Bas.,  teneus  in  nis.  A,  B,  li,  F. 
154.  Mergere  in  ed.  Bas.,  emeigere  in  omnibus  ms. 
158.  Rapidus  in  ed.  Bas.,  rabidus  in  ms.  A. 


—   137  -     . 

Stabat  equus,  quatiensqne  soUim  mandebat  habenas. 

At  juxta  monstmm  ignotum  immeusumque  trifauci    100 

Assidet  ore  sibi ;  placidum  blandumque  tuenti 

Dextra  canem,  sed  laeva  lupum  fert  atra  rapacem  : 

Parte  leo  media  est,  simul  haec  serpente  refixo 

Junguntur  capita,  et  fugientia  tempora  signant. 

Necnon  et  citharae  species  augasta  canorae  165 

Icta  videbatur  sonitum  perducere  ad  aures, 

Et  pharetra  atque  arcus  volucresque  in  terga  sagitlae , 

Cirrhseoque  ingens  Python  resupinus  in  antro. 

Hic  etiam  Graiis  ItaUsque  optanda  poetis 

Dulcis  odoriferae  lauri  viridantis  in  auro  170 

Umbra  novem  placido  refovebat  tegmine  iMusas. 

Illas  carminibus  varioque  manentia  cantu 

Sidera  mulcentes  aUerna  voce  putares. 

Fraterit  huncjuxta  seuior;  frons  ipsafatetur 

Argutum,  virgamque  gerit  serpentibus  atris  175 

Intextam,  caput  insigni  exornante  galero  ; 

Circumdantque  pedes  nitidis  talaria  pUnnis. 

GaUus  adest  vigil  et  cnrvo  cadit  Argus  ab  ense. 

Ad  laevam  nova  sponsa  sedet,  facieque  superbil 

Egregia,  et  rarae  Iffitatur  imagine  dotis.  180 


161.  Placilum  in  ed.  Bas.,  placidum  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
163.  Medio....  hoc  in  ed.  Bas.,  media....  hcpc  in  omnibus  ms. 

165.  Angusla  in  ed.  Bas.,  augusla  in  ms.  A,  B,  E,  F. 

166.  Videbantur  in  ed.  Bas.,  lidebatur  in  omnibus  ms. ;  ;ac/a.... 
auras  pro  icta aures  in  ms.  E. 

169.  Hinc  \>ro  hic  in  ms.  B,  C,  D. 
171.  Germine  pro  tegmine  in  ms.  B. 

178.  Cornu  in  ed  Bas.,  curvo  in  omnibus  ms. 

179.  Sedens  in   ed.  Bas.,  sedet   in  ms.  A,  B,  C,  D  ;  facies   in  od. 
Bas.,  facie  in  omnibus  ms. 


—  138  — 

Hfcc  prope  Gorgonidum  st;it  fabula  nota  sororuni 

Angiiicomumqnecaput  iVaterna  Perseus  harpe 

OJjtruncans  fisus  speculo,  ct  cervice  reflexa, 

Marmoreusque  senex  atcjuc  ortum  sanguinc  monstrum 

Alatus  sonipes,  et  Musis  fons  saceralmis.  18a 

Necnon  funerei  post  haec  Mavortis  imago 

Curribus  insistens  aderat  furibunda  cruentis. 

Hinc  kipus,  hinc  raucae  stridentes  Iristia  dirse 

Cassis  erat  fulgens  cnpiti,  raanibusque  flageHum. 

Hiuc  ignominiam,  compertaque  furta  doiosai  190 

Conjugis  aspiciens  Vulcanus  abire  parabat; 

Sed  pede  lentus  erat  claudo  :  quem  turba  Deormn 

Vidit,  et  obhquum  riserunt  astra  maritum. 

Gornua  tollentem  coelo,  facieque  rubentem 

Pcctora  sideribus  distinctum  pansa  videres.  195 

Hispida  crura  rigent;  pedibus  terit  antra  caprinis, 

Et  pastorali  baculuni  fert  more  rccurvum ; 

Texta  sibi  ex  calamis  sonat  ingens  fistuia  septem. 

Parte  alia  sua  sceptra  gerens  regina  Dearum, 

Gara  Jovis  soror  et  conjux  augusta  sedebat;  200 

Hinc  sublime  caput  velalum  est  nube  decora 

Discolor  aspectu  qnam  circum  amplectitur  Iris, 

Pavouesque  pcdum  domina  vestigia  lambunt. 

Proxima  terrific*  species  armata  MinervcC 

Virginis  ut  perhibent;  dextraecui  lougior  hasta  205 

185.  Atqne  lalus  in  ed.  Bas.,  alatus  in  omnibus  ms. 

195.  Pauca  in  ed.  Bas. ;  pansa  pro  pana  quod  legitur  in  omnibus 
ms.  sensuque  caret. 

196.  Rigant  in  ed.  Bas.,  rigenl  in  ms.  A,  B,  E,  F. 

200.  Angusta  in  ed.  Bas.,  augusta  in  ms.  A,  B,  C,  E,  F. 

201.  Huic  pro  hinc  in  ms.  E. 

205.  ^vi  in  ed.  Bas.,  cui  in  omnibus  ms. 


—  139  — 

Et  cristam  galea  alta  movens ;  hanc  Gorgonis  ora 

Cristallinns  habens  clypens  tegit,  inqne  tencbris 

Prospectante  Dea  volitat  noctnrna  vokicris, 

Cecropiusqne  nova  frondescit  campus  ohva. 

Ha^c  cerebro  prognata  Jovis  Venerisque  puilcndum      210 

Illudit  genus  et  primordia  foeda  sororis. 

Nuda  Venns,  pelagoque  natans  ubi  prima  refertur 

Turpis  origo  De?B,  concham  lasciva  gerebat 

Purpureis  ornata  rosis,  volucresqne  cohimbas 

Semper  habens,  nudisque  tribus  comitata  puelUs.       215 

Quarum  prima  quidem  nobis  aversa,  sed  ambaj 

Ad  nos  conversos  ocuios  vultnsque  tenebant, 

Innexae  alternis  per  candidabrachianodis  ; 

Nec  puer  alatus,  nec  acutis  plena  sagittis 

Post  tergum  pharetra  deerat,  nec  morlifer  arcus.        220 

Ule  unam  ex  multis  jaciens  in  Apolhne  fixam 

Liqnerat;  hic  Superirumpebaut  astra  fragore  : 

Trux  puer  in  greminm  cara3  genitricis  abibat. 

Inde  choris  Dryadum  nemus  omne  Diana  replebat, 

Oreades,  Fauuique  ieves  Satyriqne  frequentes  225 

Plaudebant  in  circuitu,  multumque  Dianae 

Dilectus  viridi  stertebat  cespite  pastor. 

Fonte  miser  nitido  puleherrima  membra  lavantem 

Viderat  Actaeon  ;  rapido  mox  ipse  repente 

Dente  canum  laceratus  erat  :  sibi  cerva  cadebat  230 

Sacra  Deae  in  Scythica  non  sic  placabilis  ara, 

Ultima  sed  mater  Cybele,  cui  gratior  Ida 

207.  Cristallinis  in  ed.  Bas.,  cristallinus  in  omnibus  nis. 
213,  Quondam  in  eil.  Bas.,  concliam  in  omnibus  ms, 
223.  Seqitcutes  pro  frequenles  in  ms.  B,  C,  D. 
231.  Sil  in  ed.  Bas.,  .s;c  in  omnibus  ms. 


—  iM)  — 

Nulla  fuil  tellus,  magno  grandaeva  sedebat 

Corpore  consislens,  clavibus  sceptroque  verenda; 

Vestis  honos  variae,  Phrygiisque  ex  turribus  altam      235 

Gestabat  capiti  sobolis  fecunda  coronam  : 

Namque  omnes  peperisse  Deos  ipsumque  Tonantem 

Hanc  veteres  memorant;  liceat  sed  vera  fateri, 

Haec  eadem  seevos  utero  variante  gigantes 

Protulit  intandas  mundo  per  sfecuia  pestes.  240 

Curribus  ha;c  agitur  domita  cervice  leonura. 

At  procul  inferni  moderator  turbidus  orbis 

Sulfureo  insistens  solio,  tenebrosa  regebat 

Tartara;  quemjuxta  conjux  inamoena  sedebat, 

Rai)ta  olim,  ut  fama  est,  Sicula?  sub  vallibus  Mtnx.  2-45 

Hic  dolor,  hic  gemitus  animarum  admissa  hieutum  ; 

Et  claustris  distincta  novem  pallentia  regna 

Cernuntur,  Stygiique  nigriB  stant  gurgitis  undae. 

Tristior  has  Acheronfluctu  perlabitur  atro 

Concretam  hmo  cogens  fluitare  pahidem  ;  250 

Cocytusque  gemens  lacrymoso  flumine  Avernum 

Circuit  hinc  oriens,  et  ripis  antra  pererrat 

Umbrarumque  choros.  Necnon  Phlegetontis  adusta 

Gurges  aqua  tacitique  lacus  obhvia  Lethe 


233.  Magna  in  ed.  Bas.,  magno  in  omnibus  ms. 

234.  CUm  in  ed.  Bas.,  clavibus  in  oninibus  ms. 

238.  Si  in  ed.  Bas.,  sed  in  omnibus  ms. 

239.  Senes  in  ed.  Bas.,  scbvos  in  omnibus  ms. 
24.4.  Incompta  pro  inamoena  in  ms.  B,  C,  D. 

245.  Siculi  in  ed.  Bas.,  Sicuke  in  omnibus  ms. 

246.  Amissa  in  ed.  Bas.,  admissa  in  omnibus  ms. 
249.  Hac  in  ed.  Bas.,  has  in  omnibus  ms. 

254.  Salus  in  ed.  Bas.,  lacus  in  omnibus  ms.;  late  in  ed.  Bas., 
Lethe  in  ms.  A,  E. 


-  Ui  - 

Fiinduntiir ;  tristique  animas  qui  transvehatanmi      255 

Puppe  senex  fusca  residet,  renioque  gubernat. 

Haec  rex  cuncta  videt  Stygius  cum  conjuge  torva 

Per  tenebras  longe  aspiciens,  et  lurida  pascit 

Lumina  suppliciis  variis,  s«vosque  ministros 

Imperio  exagitat.  Cni  Mors,  cui  tristia  quseque  260 

Et  Furiae  et  torto  famulantur  stamine  Parcae. 

Haec  variis  insculpta  modis  atque  ordine  miro. 

A  Superum  regnis  centrum  perducta  sub  imum 
Laelius  aspiciens  puro  nil  vilius  auro 
Agnoscit,  pedibusque  premit  quae  rara  putantur.         263 
Inde  procnlmaguffi  trauscursis  finibus  aulae 
Pervenit  ad  regem.  Solio  tunc  ille  superbo 
Surgit,  et  amplexum  cupide  petit  hospitis ;  inde 
Considunt :  placido  mox  Laelius  incipit  ore  : 
«  Optime  rex,  tanto  quem  sors  dignatur  amico  270 

Quantum  non  alium  rediens  sol  littore  ab  Indo, 
Dum  petit  Hesperium  dcspectans  cuncta  cubile, 
Autvidel  autvidit  mens,  aut,  nisi  caeca,  videbit, 
Suscipe,  ne  vanas  abeant  mea  verba  per  aures. 
Maximus  in  magno  Scipio  notissimas  orbe  275 

Te  salvere  jubet.  Si  quid  sanctumque  piumque 


255.  Chnsti  in  ed.  Bas.,  trisli  in  omnibus  ms. 

259.  S(Evo  pro  swvos  in  ms.  F. 

260.  Cin  nox  Iristia  in  ed.  Bas.,  cui  Mors,  cui  trislia  m  omnibus 
ms. 

"261.  Fune  in  ed.  Bus.,  furiw  in  omnibus  ms. 

265.  Cara  pro  rara  in  ms.  E. 

269.  Placito  in  ed.  BA$.,placido  in  omnibus  ms. 

273.  Aut  videat  vidit  in  ed.  Bas  ,  aul  videl  aut  vidit  in  omnibus 
ms. 

274.  Aras  in  ed.  Bas.,  nures  in  ms.  A,  F,  auras  in  ms.  B,  C,  D,  E. 


—  w-i  - 

Est  Lisquam,  si  pura  fides,  si  curadecoris 

Dnrat  apud  geutes,  populo  sunt,  largiter  uni 

Omtiia,  sed  populi  summam  vir  possidet  unus. 

Homa  caput  rerum,  Scipio  dux  suniinus  in  illa  est.     280 

Haud  equidem  conficta  cano.  Nunc  ille  tuam,  rex, 

Poscitamicitiam.  Vidisti  qualia  Poenis 

Pectora  sint,  quam  fluxa  fides  :  mihi  crede,  secundos 

Bellorum  eventus,  si  quos  Deus  ille  Deorum 

(Avcrtat  fortuna)  daret,  tibi  pessima  regni  285 

Couditio,  et  multis  obnoxia  vita  periclis. 

Et  modo  terror  eos,  uon  spiritus  uUus  amoris, 

Continet ;  at  nuUa  Romanis  certior  ars  est 

Quam  servare  fidem,  nil  illa  est  carius.  Amplae 

Divitiae  nobis  dulces  numerautur  amici.  290 

Testis  adest  parvo  distans  Hispania  tractu, 

Testis  et  Ausonia  est;  at  tu  nunc,  Africa,  nostram 

Experiare  fidem  et  populi  promissa  togati. 

Ipse  tibi  nostra  nihil  opportunius  usquani 

Cernis  amicitia ;  procul  absumus,  unde  timeri  295 

Taediarara  queant;  si  poscimur,  anipla  paratis 

Classibus  exiguo  transmittimus  squora  vento. 

Nostra,  ubi  tempus  erit,  medio  radiantia  campo 

Improvisa  tuis  occurrent  hostibus  arma. 

Pneterea,  nisi  saBva  viam  quam  sternimus  ultro  300 

Obstruit  ac  medios  fortuna  intercipit  actus, 

Fixa  manct  populo  sententia  tollere  turbas 

Hegum,  atque  indignis  sceptriun  extorqucro  tyrannis, 

Omnia  ut  ad  paucos  redeaut,  nam  rege  sul)  uno 

Optimusest  patriaj  status,  et  male  vivitur  inter  305 

1277.  Unquatn  pro  usqitam  in  ms.  B,  C,  I),  F. 

279.  Summum  in  ed.  Bas.,  sumuiam  in  ornniljiis  nis. 


-   14M  - 

negnantiini  sine  lege  greges.  Tunc  Africa  tandeni 

Omnis  ad  uniusredcat  moderamina  regis. 

Caetera  praetereo,  nani  quis  te  dignior  alter 

Littns  Atlantenm  riibrasqnc  interjacet  undas? 

Muuera  qiiin  etiam  ne  despice  fortis  amici ;  310 

Is  tibi  nanique  Apulis  rapidum  sub  finibus  ortum 

Mittitequum  bellis  habilem,  quicursibus  Austros 

^quat,  et  infesto  venientia  tela  Tonante. 

Jungit  equo  phaleras  niveoque  monilia  collo 

Aurea  Samnitico  quondam  prserepla  tyranno  ;  315 

Addit  et  arma  viro,  rigidis  fortissima  venis 

Quas  aperit  vario  praefertilis  llva  metallo. 

Aspice  nigrantem  galeam  gladiumque  nitentem; 

Aspice  quam  tutuni  tegit  ingens  lamina  pectus, 

Ut  faciles  ocrese,  variis  ut  purpura  bullis  320 

Intertexta  micat,  ferrumque  obnubit  opacnm  ; 

Ferreus  ut  fulvo  stimulus  splendescat  in  auro  ; 

Ut  procul  hasta  ferit,  clypeusque  ut  vulnera  curvo 

Excutit  objectu  chalybum.  Romana  deinceps 

In  bellum  fer  signa,  precor  ;  fehcibus  ista  325 

Sumpseris  anspiciis,  magni  Scipionis  amicus 

Hoc  petit  ille  volens,  hoc  te  tua  Roma  precatnr. 

Junge  fidem  fcedusque  feri,  sit  faustus  utrique 

Iste  dies,  gemina  semper  celebrandus  in  ora 

309.  Inlricaret  umbrasin  cd.  Bas.,  inleijncel  undas  in  omnibus  nis. 
311.  Aulis  in  ed.  Bas.,  Apulis  in  omnibus  ms. 
314.  Niveo  in  ed.  Ba?.,  niveoque  in  ms.  A,  V>,  E,  F. 

316.  Viros  in  ed.  Bas.,  viro  in  ms.  A,  E,  F. 

317.  Operit  corr.  in  aperit  in  ms.  A  ;  aperit  \n  omiiiluis  aiiis. 
319.  Tolum  pro  tulum  in  ms.  E. 

324.  Super  diahjhum   in   ms.  A,  scripsil  alius  laterum.  Laleruin 
in  ms.  B,  C,  D,  ckalylwm  in  ms.  E,  F. 


-  \u  - 

Eui"opae,  Libyseque  bonus.  »  Sic  ille  locutus  330 

Conticuit,  vocemque  simul  vultumque  remisit. 

Tum  rex  blandus  ait :  «  Vestrum,  Romane,  libenter 

Propositum  amplector,  nec  amici  munera  tanti 

Despicio  vestramque  fidem.  Sed  jungere  fcedus 

In  parteinque  novi  subito  transire  pericli  335 

Sponte  mea  vereor,  nisi  primum  cernere  coram 

Rlagnanimum  facis  ipse  ducem.  Mibi  summa  vohiptas 

Victriccm  tetigisse  manum,  qua3  foederis  obses 

Fida  sit,  et  pignus  venturae  in  saecula  pacis. 

Scimus  quanta  quidem  virtus,  quam  clara  per  orbem  340 

Fama  viri :  nullus  Romano  illnstrior  usquam 

Vivit  in  imperio,  nullusque  polentior  alter 

Flectere  voce  animos  et  pectora  fronle  movere. 

Tangimur  et  meritis  et  noniine  tangiraur  ipso, 

Optaiuusque  ducis  congressnm.  Dextera  dextrae  345 

Haereat,  atque  oculis  oculi,  permixtaque  verbis 

Verba  sonent,  iaciatque  fidem  praesentia  fania^. 

Nam  neque  usque  adeo  sunt  corda  ferocia  nobis 

Pectore  sub  nostro,  nec  mens  tam  barbara  vivit, 

Ut  non  pulchra  oculos  moveant,  spectataque  virfus  350 

Ilhciat  capiatque  animos.  At  maxima  regni 

Cura  tenet  dubii,  finesque  excedere  avitos 

332.  Tiinc  in  ed.  Bas.,  iuin  in  omnibus  ms.;  Romane  pro  Roma- 
nce,  in  omnibus  ms.,  licet  mendosum. 

343.  Pectora  omissum  in  ed.  Bas. 

344.  Tangimus  in  ed.  Bas  ,  tangimtir  in  omnibus  ms, 

345.  Dexlraque  pro  dexlera  in  ms.  E. 

348.  Forte  legendum  namque  nec  pro  nam  neque,  ila  ut  non  nutel 
hic  versus. 

351.  Alliciat  in  ed.  Bas.,  illiciat  in  omnibns  ins.;  me  in  ed.  Bas., 
ul  in  ms.  A. 


—  m  - 

Gircumfusa  vetat  regio  fecunda  tyrannis. 
Ivissem  visurus  eum,  nec  gloria  facti 
Parva  foret  tantuni  queesisse  per  iequor  amicum.      O^io 
Ille  igitur  quem  degeneris  non  uUa  morantur 
Frena  metus,  quem  ferre  mali  patientior  setas 
Aspera  queeque  monet,  si  nostri  est  cura,  per  undas 
Tuta  via  est,  sociam,  si  quid  mihi  credis,  ad  aulam 
CoUoquium  petat,  et  sermone  fruatur  amico.  300 

Interea  tamen  ad  nostras  accedere  mensas 
Umbra  monet  crescens  et  pars  extrema  diei.  » 
Dixit,  et  exsurgens  solio  dextranique  beuigne 
Apprendens,  stratis  sublimem  ex  more  locavit 
Purpureis.  Notum  mox  ampla  per  atria  signum  365 

Dat  tuba.  Conveniunt  famuli,  turmiBque  frequentes 
Discurrunt :  non  una  dapes,  non  pocula  simplex 
Cura  fuit  variare  viris ;  pars  aurea  gestant 
Vasa  manu,  pars  cristallo  splendentia  puro. 
Ast  alii  effossos  gemma  crateres  in  ampla  370 

Implebant  spumante  mero,  quod  miserat  olim 
Ipsa  parens  Meroe  Phoebo  succensa  propinquo. 
Ardescit  splendore  domus  fremituque  redundat. 
Talis  apud  mensas  (uisi  testem  spernis  Homerum) 
Coena  fit  Alcinoi :  sedet  illic  bkmdus  Ulysses,  375 

Laihus  hic  hospes  mellito  affabihs  ore. 
Vixdum  finis  erat  dapibus,  cum  comptus  in  ostro 
Astitit  ante  oculos  juveuis,  patrioque  canoram 


356.  Ulla  pro  lenio  in  ms.  B,  C,  D,  E. 

360.  Colloquio  pro  colloquium  in  ms.  B,  C,  D. 

362.  Dici  in  ed.  Bas.,  diei  in  omnibus  ms. 

374.  Mensam  pro  mensas  in  ms*  B, 

378.  Argutus  in  ed.  Bas.,  ante  oculos  in  omnibus  ms. 

10 


—  146  - 

Increpiiit  dc  more  lyrani  dulcedine  mira. 
Obstupuere  omnes,  sonitum  mox  verba  sequuntur  :   380 
«  INIaximus  Alcides  postquam  fera  monstra  per  orbem 
Perdomuit  fecitque  viam  sibi  vivus  ad  astra, 
Evacuans  saltus  Nemeos  Lernamque  paludem 
Terribilesque  diu  umbrosi  colles  Erymantbi, 
Faucibus  Hemoniae  scissis,  clarisque  duabus  385 

Urbibus  eversis,  stratisque  bimembribus  altis, 
Et  caeso  Geryone  ferox,  dignatus  ad  istas 
Ferre  gradum  terras  et  nostra  pericula  tandem 
Discutiens,  patriis  Antseum  exstinxit  in  arvis  : 
Libertas  hinc  nostra  venit,  teterrima  pestis  390 

Herculea  compressa  manu,  tuta  omnia  late 
Liquit,  et  insolitis  patuerunt  rura  colonis. 
Omnibus  exactis,  pacati  conscius  orbis 
Ipse  sibi,  limenque  petens  interritus  Orci 
Cominus  horribileraque  ausus  spectare  Megaram,       395 
Haud  procul  a  nostris,  raemorandum,  finibus  alte 
Erexit  gerainas  pelago  turbante  colurauas, 
Utque  pererrati  foret  illuc  terminus  orbis 
Edixit ;  fueratque  diu  :  sed  nuper  ab  Arctho 
Vesanus  veniens  juvcnis,  convellere  metam  400 

Est  ausus,  nomenque  ideo  nuitare  neqoivit 
Herculis  auctoris.  LibycC  cui  rura  tenenti 
Longaevus  nimioque  Atlas  snb  pondcre  fessus 
Deposuit  coekmi  ac  stellas.  Sic  ipse  quievit, 
Nec  sibi  longa  quies  :  nam  mox  dulcedine  captus       405 

380.  Secundant  iii  ed.  Bas.,  sequuntur  in  omnibus  ms. 
393.  Exactis  iii  ed.  Bas.,  exactis  in  ms.  A,  B,  E,  F. 
399.  Orco  ined.  Bas.,  Arctho  in  omnibus  ms. 
404.  Ille  pro  ipse  in  nis.  B,  C,  D. 


—  Ul  — 

Heu  miser,  atqiie  oculos  ausus  vidisse  Medusae, 

Verlitur  in  scopulos.  Nunc  stat  quem  cernimus  ipsi 

Magnus,  et  ingenti  tellurem  contegit  umbra, 

Immensoque  jacet  spatio  porrectus,  et  astra 

Vertice  tangit  adhuc.  llluni  nix  hospita  semper  MO 

Et  nimbi  atque  aurae  quatiunt,  et  fulmina,  et  imbres. 

Non  tamen  ipse  diu  post  casum  mansit  inultus  : 

Ultor  ab  Arcadia  nam  Palladis  arte  tremendi 

Colla  tulit  monstri;  Libycas  cruor  ille  nefanda 

Infecit  sanie  tabi  stillantis  arenas.  4i5 

Sic  nocuit  mundo  vivens  moriensque  Medusa. 

Post  regina  Tyro  fugiens  his  finibus  ampla 

Moenia  construxit,  magnam  Garthaginis  urbem. 

Ex  re  nomen  ei  est.  Mox  aspernata  propinqui 

Conjugium  regis,  cum  pubhca  vota  suorum  420 

Urgerent,  veteris  non  immemor  illa  mariti 

Morte  pudicitiam  redemit.  Sic  urbis  oiigo 

Oppetiit  regina  ferox  ;  injuria  quanta 

Huic  Qat,  si  forte  aliquis  (quod  credere  non  est) 

Ingenio  confisus  erit,  qui  carmine  sacrum  425 

Nomen  ad  iUicitos  ludens  traducat  amores. 

His  igitur  fundata  modis  urbs  tempore  crevit 

Exiguo,  at  rebus  semper  conjuncta  secundis 

Invidia  excivit  validas  in  prslia  gentes. 

Tunc  acres  vixere  viri,  quos  inter  amore  430 

406.  Vidisset  in  ed.  Bas.,  vidisse  in  omnibus  ms. 
416.  Vix  in  ed.  Bas.,  nix  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
413.  Arce  pro  arte  in  ms.  B,  C,  D. 
422.  Marte  ined.  B;is.,  morte  in  omnibiis  ms. 
424.  Hinc  in  ed.  Bas.,  Iiuic  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

427.  Ergo  pro  igitur  in  ms.  B,  C,  D. 

428.  Ac  in  ed.  Bas.,  at  in  omnibus  ms. 


—  148  - 

Insigncs  patriae  fratres  Carthago  Philencs 

Nunc  coht  exstinctos,  numerumqiie  auxisse  Deorum 

iEstimat  et  gemini  veneratur  numinis  aram 

Hi  patrije  vilam  cupidi  si  forte  negassent, 

Plura  Cyrena.'0  cecidissent  milha  campo.  435 

Ultima  nunc  belhs  agitur  ferventibus  aetas, 

Nec  mare  quod  saevit  medio,  nec  juncta  Charybdi 

Scylla  rapax  Itahs  Poenos  a  finibus  urget. 

Hannibal  ceterno  dignus  cognomine  montcs 

Pcrfregit  Latios,  atqae  invia  rupit  aceto  440 

Saxa  prius,  stravitque  viam  legionibus  aptam. 

Hic  ubi  silvestres  soleant  titubare  capchae 

Concursum  esttotiens,  jam  sanguine  rura  madescunt, 

Jamque  rubent  fontes,  Itahs  jamque  altior  arvis 

Exserit  herba  caput,  subito  demissus  ab  astris  445 

Cum  juvenis  memorandus  adest  patriaeque  ruinas 

Fert  humero.  Videt  hunc  claris  Hispania  factis, 

Africa  jamque  audit.  Sic  nunc  incerta  dnorum 

Stat  fortuna  ducum,  sic  jam  sub  pondere  nutat. 

Finis  erit  quem  fata  dabunt,  sed  magna  parantur.  »    450 

Huc  ubi  produxit  carmen  citharista,  repente 
Subticuit,  digitoque  lyram  percussit  inanem. 
Plausus  ad  haec  sequitur  procerum  popuUque  faventis, 
Ilexque  iterum  :  «  Lybicos  audisti  ex  ordine  casus, 
Hospes,  ait ;  nostraeque  vides  primordia  gentis.  455 

432.  Deest  hic  versus  in  ms.  A. 

433.  Nominis  in  cd.  Bas.,  numinis  in  omnibus  ms. 
441.  Amplam  pro  aptam  in  ms.  E. 

445.  Dimisstis  in  cd.  Bas.,  demissus  in  omnibus  ms. 

447.  llumeris  pro  hutnero  in  ms.  B,  C,  D. 

448.  Ut  victa  in  ed.  Bas.,  nicerta  iii  omnibus  ms. 
451.  Perduxit  in  ed.  Jias.,  produxit  iii  ms.  A. 


-  149  — 

Gratia  si  diclis  est  debita,  vestra  retexe 

Principia,  vestrosque  duces.  »  Hic  leniter  ille 

Subridens  :  «  Quani  congeriem,  rex  optime,  reruni 

Exigis  ?  An  breviter  nostros  audire  triumphos 

Forte  putas?  Brevior  narrantibus  exeat  annus.  400 

Tu  petis  angusta3  conferri  in  tempora  noctis 

Cujus  magna  retro  pars  est,  cum  lingua  volentem 

Deserit,  impediunt  curae,  somnusque  laborque  ; 

Non  vacat  haec  inter  tempus  sermone  tenere. 

Quis  facile  Itaham  per  ssecula  longa  frementem,  465 

Tuscorumque  acies,  et  tot  Samnitica  bella, 

Ac  totiens  verso  fugientes  agmine  Gallos 

Explicet?  Aut  nostros  et  iu  hac  teUure  labores 

Et  pelagi  medio,  quo  fors  contraxerat  ambas 

Protinus  infesto  coeuutes  reniige  classes  ?  470 

Aut  quas  infehx  passa  est  Hispauia  clades 

Plena  cadaveribus  nec  habentia  tlumina  cursuni ; 

Assidueque  novis  fumantia  caedibus  arva 

Qua3  nostri  fecere  duces  ?  Annalibus  altis 

Tantarum  capitur  vix  pars  millesima  rerum.  475 

Quos  si  fortejuvat,  Tarpeia  mittet  ab  arce 

Scipio  transcriptos;  ibi  uam  custodia  temph 

FubUca  nostrorum  servat  monumenta  laborura. 


456.  Gmcia  in   ed.  Bas.,  gralia  in   omnibus  ms.  ;   nostra  in  ed. 
Bas.,  vestra  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

457.  Nostros  in  ed.  Bas.,  vestros  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
461.  Conferre  in  ed.  Bas.,  conferriin  omnibus  ms. 
46-2.  Turn  in  ed.  Bas.,  cum  in  ms.  A. 

463.  Sonus  in  ed.  Bas.,  somnus  in  nis.  A,  B,  C,  D,  F. 

464.  Hoc  pro  hax  in  ms.  A. 

469.  Quos  in  ed.  Bas.,  quo  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
473.  Novi  in  ed.  Bas.,  novis  in  omnibus  ms. 


—  ISO  — 

Ulic  iimlta  lcgcs,  qu3C  sint  licet  ainpla,  piitato 

Esse  minora  tamen  vero ;  nec  teste  citato  480 

Est  opus  :  acta  patent.  Scriptornm  copia  nunquam 

Uoniano  fuit  in  populo,  quos  Graius  abunde 

Orbis  babet.  Nostris  facere  est  quani  scribere  multo 

Dulcius,  atque  aUis  laudanda  rebnquere  facta 

Quam  laudarc  aHos.  Quin  augustissima  libris  485 

Si  quibus  interdum  videas  quae  gessimus  illos 

Externae  scripsere  manus.  At  Graeca  Latinis 

Addita  res  nequeunt  tantas  aequare  loquendo 

Ingcnia  :  boc  maneat  vcstro  sub  pectore  certum. 

Nunc,  quantum  nocturna  patct  sormouibus  hora,        41)0 

Principia  expediam.  Teucrorum  a  sanguine  longa3 

Gentis  origo  venit,  victrix  quem  Griccia  bello 

Dicitur  ad  patrios  muros  sparsisse  bilustri. 

Et  fortasse  abquis  jam  tanti  criminis  ultor 

Natus  in  Itaba  est,  sed  nunc  ad  coepta  revertor.  495 

Naufragio  ex  lanto  vixque  ex  tot  milbbus  unus 

Integer  enavit  sine  crimine  :  namque  ubi  Trojac 

Matris  adhuc  Phrygio  fumabat  bttore  bustum, 

Jamque  cinis  facilem  incipiens  glomerare  favillam, 

Inclytus  et  claris  muhum  spectatus  in  armis  500 

Dux  Anchisiadcs,  cui  non  via  prona  sahitis 

Viribus  aut  propriis  aut  urbibus  esset  amicis, 


482.  Gravis  in  ed.  Bas.,  Graius  in  omnibus  ms. 

484.  Gratius  pro  dulcius  in  ms.  B,  C,  D. 

485.  Anguslissima  in  ed.  Bas.,  augustissirna  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 

486.  Quis  iii  cd.  Bas.,  quibus  in  oninibus  nis. 
493.  Ditior  in  ed.  Bas.,  dicitur  in  omnibus  ms. 

497.  Evanuit  in   ed.  Bas.,  enavit  in  ms.  A  (coix.),  D,  E,  F. 
499.  Ctvis  in  ed.  Bas.,  cinis  in  omnibus  ms. 


-  iru  — 

Dcstituit  patriani  lacryiuans,  caramqiic  cnbilis 
Gonsortcm,  ct  passus  terra  casusqne  tremontlos 
Errorcsque  vagos  et  mille  pericula  ponli,  305 

Inipiger  Ausonias  tandem  tamen  attigit  oras. 
Isque,  ubi  belligernm  Latii  sensere  coloni 
Trojugenarn,  externoque  viro  Lavinia  pactos 
Reddidit  amplexus,  sacro  pia  tlumine  membra 
Deseruit  moriens.  Puer  hunc  excepit  lulus  510 

Succedens,  illumque  alii.  Sic  omnia  regum 
Tempora  fluxerunt  iongam  qui  moenibus  Albam 
Sub  sceptris  habucre  suis ;  ad  Tibridis  undam 
Donec  magnanimus  posuit  nova  moenia  pastor 
Ultor  avi,  vindex  scelerum,  quem  nostra  parentcui     515 
Dixit  et  aethereas  defunctum  traxit  ad  arces 
Posteritas,  raptoque  tuht  sua  thura  Quirino. 
Fundamenta  vides  urbisque  exordia  nostrae. 
Quos  tibi  nunc  scrmone  duces,  quse  nomina  fando 
Exsequar?  Innumeram  video  concrescere  turbam.      520 
Praecipue  ex  quo  libertas  tuht  ampla  virorum 
Semina  nobihum,  et  tranquiha  pavit  in  urbe 
Ingentes  animas,  steUatae  sidera  noctis 
Et  pelagi  fluctus  et  arenas  httoris  ante 
Enunierem,  quam  cuucta  quibus  mea  Roma  superbit  525 
Nomiua  clara  ducuni,  Gurios  fortesque  GamiUos, 
Et  Paulos  beho  claros,  Fabiosque  treceutos 
Quos  sinuil  una  dies  patriae  subduxit  egeuti ; 
Torquatosque  truces,  Lepidos,  durosque  Gatones, 
Fabricios  modico  conteutos,  inclyta  cursu  530 

517.  Jura  pro  thitra  iii  iiis.  A. 

530.  Indica  in  ed.  Bas.,  inclyla  in   ms.  A,  E,  F,  indita  in  ms, 
C,  D. 


-   132  — 

Nomina  quceqiie  dedit  coelo  demissa  vohicris, 

Mai'cellosqne  animi  ilkistres,  Gracchosqiie  feroccs; 

Et  Regulos  fidei  plenos,  quae  noraina  belli 

Fama  tulit  pridem  vestras,  nisi  iallor,  ad  aures; 

Et  qui  magna  procul  transcendunt  omuia  summos      535 

Scipiadas,  quos  alma  domus  Gornelia  coelo 

Extulit,  atque  hominum  superis  seqnavit  alumnos  : 

Unde  ducum  dux  ille  genus  trahit;  est  mihi  magnus 

Enumcrare  labor  vel  nomina  sola  domorum. 

Quod  si  gesta  velim  percurrere  digna  relatu  540 

Quantus  erit !  Non  usque  adeo  mihi  ferrea  hngua  est, 

Nec  tibi  sunt  aures.  At  ne  fortasse  putetur 

Exemplo  caruisse  fides,  quam  vestra  Philenis 

Fratribus  altisono  cecinerunt  carmina  cantn, 

Pauca  sed  e  pleno  longe  repetentnr  acervo.  545 

Nainquo  olini  aut  vento  terram  impellente  latenti 

Aut  causa  quacuraque  alia,  prajrupta  vorago 

Uomano  patefacla  foro  conterruit  urbem. 

Stabant  attoniti  circum  pleno  agmine  patres  : 

Undique  sollicitum  praegrandia  volvere  saxa  550 

Vulgus  anhelabat :  pars  convectare  canistris 

Tellureui  raagnasque  trabes.  Nil  raohbus  illis 

Cuni  fieret,  siuiul  ira  Deura  raanifesta  moveret, 

Consiho  Superum  visura  est  compescere  pestem. 

Dum  pavidi  responsa  petunt,  consultus  aruspex  :        555 

0  praeclara  novis  gens,  inquit,  territa  raonstris, 

Hoc  specus  explendum  est,  non  qua  ratione  putatis. 

532.  Grn?os  in  ed.  Bas.,  Gracchos  in  omnilnis  ms. 
5H.  Usquam  niibi  iri  cd.  Bas.,  usque  ndeo  nulii  iii  ms.  A,  B,  C, 
D,  F',  usquain  adeo  in  ms.  E. 

5V"2.  Pulentur  in  cd.  I5as.,  putetur  in  omiiibus  ms. 


—  153  — 

Qiiid  jnvat  aggestii  lapidum  ct  telluris  inani 

Flectere  velle  Ueos  ?  Non  si  Tarpeius  in  imas 

Sexque  alii  latebras  descendant  ordine  colles,  560 

Ac  super  incunibat  gravis  Apenninus  et  iEtna, 

Finis  erit;  snnt  quae  vobis  pretiosa  dehiscens 

Fossa  petit,  paucis  plenus  concurret  hiatus. 

His  dictis  riguere  animi,  pallorque  per  omnes 

Moestus  erat.  Multi  gemmas  aurumque  ferebant,         565 

Argentumque  alii,  namque  ha3c  meliora  putantur 

Inter  inexperta  et  verornm  ignara  bonorum 

Corda  hominum,  quos  cseca  hgat  terrena  hbido, 

Nigraque  corporei  quos  carceris  occupat  umbra. 

Unus  ibi  ante  alios  juvenum  fortissimus  alte  570 

Exclamat  :  Quae  tauta  animis  ignavia  csecis? 

Vilia  pro  claris,  pro  maguis  parva  tuhstis. 

Nil  opus  esl  auro,  foedis  quod  terra  cavernis 

Evomit,  aut  lectis  inter  deserta  lapilhs. 

Unum  ego  vos  moneo  :  nobis  virtute  vel  armis  575 

Nil  melius  tribuisse  Deos ;  haec  summa  profecto, 

Haec  vere  Romana  bona,  et  si  summa  reposcunt, 

Arma  virumque  dabo.Dicens  haec,  lumina  coelo 

Erexit,  templumque  Jovis  quod  prsesidet  arci 

Suspiciens,  tendensque  manus  sursum  atque  deorsum,  .580 

Atque  omnes  superosque  Deos  Manesque  precatus 

Ad  quos  tendebat,  validum  calcaribus  ultro 


561.  At  in  ed.  Bas.,  ac  in  omnibus  ms. 

568.  Qiiot  in  ed.  Bas.,  quos  ia  oninibus  ms.;  cupido  in  ed.  Bas., 
libiilu  in  ms.  A. 

o69.  Quot  in  ed.  Bas.,  quos  in  omnibiis  ms. 

571.  CcEci  in  ed.  Bas.,  ccscis  in  ms.  A. 

572.  Charis  in  eu.  Bas.,  claris  in  ms.  A, 


—  154  — 

Urget  eqiuim,  barathroquc  volens  infertiir  aperto. 

Arma  ruente  viro  liicem  sinitiimque  dedere  ; 

Fit  strepitus,  coeunt  ripae  et  jiingunlur  in  unum,        583 

Vixqac  tremens  profugae  pars  ultima  transilit  iiaslae. 

Ceu  quondam  immodico  coeluni  splendore  dcliiscit, 

Et  velut  aelherei  reserat  penetraha  mundi, 

Inde  repentino  transcurrens  turbine  flamma 

Visa  fugit,  coeloque  redit  sua  forma  seieno.  590 

Hic  tibi  vir  quantus,  patriae  quom  reddere  vitam 

Ac  vivum  terrae  liceat  dixisse  cadaver, 

Gcrnis  ct  armalum  Stygios  invisere  lucos. 

Curtiusin  nostris  fuit  hic  annalibus  ingens. 

Vis  referam  Decios  ?  Quorum  prior  iUe  Latinas  595 

Fortc  videns  acies  nostrorum  terga  prcmentes 

Oonstitit,  ingemuitque  ferox ;  mox  magna  precatus 

Numina,  devotnm  medios  semisitin  hostes 

Vittato  capite,  et  succinctusmore  Gabino. 

Ipse  quidem  ingestis  prosternitur  undique  tehs.  600 

Nobis  morte  sua  victoria  contigit  illo 

Ccrta  die,  secumque  simul  mens  cffica  tremorque 

Omnis  in  adversos  subito  transisse  Latinos 

Creditur  :  ipse  habitu  horrifico  spectabilis,  atro 

Celsus  equo  specieque  humana  augustior  ire  605 

Visus  erat.  Decius  parvo  post  tempore  natus 

Jure  vekit  proprio  pugnantibus  agmine  GaUis 


586.  Virque  sequens  iremulw  in  ed.  Bas.,  vixque  tremens  profugw 
in  omnibiis  ms. 

589.  Transcurrenles  in  ed.  Bas.,  transcurrens  in  omnibus  ms. 

605.  Angustior  in  ed.  Bas.,  auguslior  in  omnibus  nis. 

606.  Decus  id  in  ed.  Bas.,  Decius  id  in   ins.  A,  E.  Tolli  autem 
debet  id  omnino  supervacuum. 


-  ir;5  — 

Rettiilitet  nomen  patris  etpia  facta  secutus. 

Quin  etiani  clara  compellans  voce  parentem 

Traditur  ad  niortem  indubiam,  per  tela,  per  enscs,     610 

Gallorumquc  aciem  et  cuneos  penetrasse  frementes  : 

Secum  ad  victores  fuga  transiit,  etmetus,  et  mors. 

Tertius  inde  nepos,  ut  avitis  atque  paternis 

Accedat  titulis,  quamvis  obscurius  illi 

Fama  dedit  nomen,  simili  pietate  Lucanas  615 

Stravit  opes,  parili  descendens  tramite  ad  umbras. 

Sic  tribus  in  campis  totidem  patet  ordine  cives 

Etpalmam  peperisse  nece,  et  periisse  volentes. 

0  genus  eximium,  dignum  cui  Scecula  cuncta 

Rite  canant  laudes,  cui  nulla  oblivio  sensim  620 

Obrepat,  serosque  vetet  celebrare  nepotes. 

Cfftera  nota  tibi,  ac  passim  vulgata  relinquo. 

Vidisti,  neque  etenim  tam  longa  intervenit  aetas, 

Ut  nequeas  vidisse  quibus  fortissimus  olim 

Regulus  expositis  servarit  sacra  fidemque  625 

Suppliciis,  quanto  patriaBest  inflammatus  amore. 

Heu  bene  nate  senex,  nunquam  tua  fama  peribit; 

Tu  moreris,  tamen  illa  tibi  mansura  superstes 

Vivit  et  inaeternum  vivet. 

Quanquam  quid  genera  atque  viros  memorare  necesse  est  ?  630 

Cum  sajpe  ad  certam  legiones  currere  mortem 

Viderimus  raonstrante  duce  et  sua  fata  docente, 

Ire  licet  clamante  viro,  vetitumque  redire  est ; 

Nec  flexisse  animos,  ideo  nec  lumina  quemquam, 

616.  Simili  in  ed.  Bas.,  parili  in  ms.  A. 
621.  Serios  in  ed.  Bas.,  seros  \n  omiiibus  ms. 
625.  Expositus  in  ed.  Bas.,  expositis  in  ms.  A,  K,  F. 
631.  Legionem  pro  legiones  ui  ms.  £. 


—  1o6  — 

PnmpidoquG  loves  ivisse  in  viilnera  saltu.  635 

Romanuui  cst,  si  nescis,  opus  contemnere  casus 

Fortuitos,  placide  venienti  occurrere  morti, 

Spernere  quae  gentes  ali»  mirantur  et  optant, 

Contra  autem  amplccti  quae  formii.landa  videntur  ; 

Vincerc  supplicia  et  Iristes  calcare  dolores,  640 

Sponte  mori  potius  quam  tristom  degere  vitam.  » 

Dixerat ;  ille  autem  medio  intcrruptus  :  «  Et  aufers 

Plurima;  quid  regum  vestrorum  exlrcma  rclinquis?  » 

Hospes  ad  haec  :  «  Fateor,  fortunas  quaerere  regum 

Regius  est  sermo ;  tamen  htec  brevitatis  amore  645 

Transicram  ;  tibi  sed  suspecta  silcntiaforsan. 

Nevc  putes  ideo  quod  nostris  rcgibus  ausi 

hisultare  sumus ;  nos  fortc  cupidine  praedae 

Incensos  nomen  sceleri  quaesisse  decorum. 

Accipe  vera  rei  fuerit  quae  causa  novanda?.  650 

Libertas  optata  diu  nunquaravc  petita 

Mulcebat  splendore  animos,  sed  sceptra  premebaut, 

Efferaque  imperiis  urgebat  praemia  duris. 

Impendens  capiti  miserorum  et  torpor  inertes 

Ceperat  immemoresque  sui.  Pudet  illa  referre  655 

Pertulimus  quae  mcesta  domi,  pudet  omniarursus 

Dicere  quae  campis  alienis  castra  sequentcs 

Rege  sub  infando  jugulis  sumus  impia  passi, 

Mancipia  etscgnes  anima^;  nihil  ille  putabat 


635.  Pmrapidos  pro  prarapido  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
639.  Videiur  in  ed.  Bas.,  videntur  iii  omnibus  ms. 

642.  Interrumpis  in  ed.  Bas.,  intenuptus  in  ms,  A. 

643.  Nostrorum  in  ed.  Bas.,  vestrurum  in  ms.  A,  C,  D,  E. 
617.  Neve  ideo  refeiam  pro  neve  pules  ideo  in  ms.  B,  C,  D. 
653.  Urgebant  in  ed.  Bas.,  urgebat  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 


—  157  - 

Per  scfiliis  horrendum  titulos  quaesisse  superbi,         OGO 

Criminibus  ni  saeva  novis  cogiiominamundo 

Ingereret,  patnaque  suae ;  proli !  qualia  monstra 

IMillia  tot  pariter  quibus  omnia  pervia  virtus 

Fecerat,  ac  turbam  cui  tot  fortuna  parabat 

Et  cui  tot  reges  populosque  subegerat,  unum  665 

Indignum  timuisse  caput,  nutusque  profanos 

Observasse  sacris  pro  legibus.  Haud  ita  regem 

MellificoB  venerantur  apes,  fucosque  nocentes 

Atque  leves  culices  arcere  a  fmibus  ausse, 

QujB  dominum  melbs  trepidum  saepe  atque  paventem  670 

Excludunt  prohibentque  aditu,  pecudesque  canesque 

Confodiunt ;  omnes  regem  tamen  intus  inermem 

Exiguumque  timent,  illum  admirantur,  ct  illum 

Militiaeque  domique  colunt,  et  regia  semper 

Atria  circumstant,  humerisque  in  nubila  tolUmt ;        675 

Nos  quoque  sic  nostri  timor  et  reverentia  regis 

Continuit,  donec  permixta  superbia  luxu 

Crevit  et  intumuit  turpis  luxuria  fastn. 

Tum  mora  nulla  viris  visum  est  succidere  ferro 

Hanc  saniem,  medicasque  manusin  vuhicra  ferre.      680 

Quseque  sub  imperiis  stetit  inconcussa  superbis 

Victa  sub  obscoeno  cecidit  patientia  facto. 

Regius  infami  juvenis  praecordia  flamma 

Succensus,  vuhiusque  trahens  malesanus  acerbum, 


661.  In  in  ed.  Bas.,  ni  in  omnibus  ms. 

662.  lngeret....prolimei\.BaiS.,ingereret....proh  in  ms.  A,  C,  D, 
E,  F. 

671 .  E.i  verba,  prohibenlque  aditu,  pecudesqiie  canesque  confodiunt, 
omnibus  lamen  codicibus  inscripta,  in  ed.  Bas.  desunt. 
680.  Vulnere  in  ed.  Bas.,  vulnera  in  omnibus  ms. 


—  m  — 

Nocte  sub  ambigua  matronae  liniina  castae  685 

Intrat,  et  exceptus  placide,  nil  talc  verentem 

Vi  superat.  Voti  compos  spoliumque  pudoris 

Feminei  referens  et  opacae  gaudia  noctis, 

L.Ttus  abit,  fiirti  tacite  sibi  conscius  acti. 

llla  dolens,  vitamque  simul  corpusquc  perosa,  690 

Et  membris  irata  suis  :  Vas  vile  pudendae 

Foemina  luxuriae  vives,  dicebat,  et  in  te 

Semper  adulterii  vestigia  foeda  manebunt. 

Et  poteris  spectare  torum  quo  rapta  fuerunt 

Omnia  cara  tibi,  vir,  virtus,  fama,  pudorque.  695 

Qiiin  obis,  ct  tristem  potius,  precor,  efllige  lucem, 

0  anima  infelix,  inimicaque  claustra  refringe. 

Haec  ubi  clam  quaesta  est,  subito  patremque  virumque 

Evocat,  id  siquidem  cupiens,  ut  testibus  illis 

Gorporis  invisum  liceat  deponere  pondus.  700 

lloma  patrem,  longinqua  virum  tunc  castra  tenebaut. 

Gui  dum  forte  redit  properans  jam  patre  reperto 

Nuncius  occurrit,  dominaeque  exordine,  voces 

Narrat  atrox  facinus,  sed  quod  non  noverat  ipse 

Evenisse  domi,  raptimque  opus  esse  reductis  705 

Patre  viroque  simul.  Stupet  ad  mandala  maritus 

Gonjugis,  incertusque  animi  sub  corde  volutat 

Quid  sibi  fata  velint  aut  quid  fortuna  miuetur. 


689.  Alli  iii  ed.  Bas.,  acti  in  ms.  A. 

696.  Qui  nobis  in  ed.  Bas.,  quin  obis  in  nis.  A,  B,  C,  D,  qtiin  (ibia 
in  ms.  E,  F. 

698.  Sibi  in  ed.  Bas.,  ubi  in  omnibus  ms. 

699.  Evoea  in  ed.  Bas.,  evocul  in  omnibus  ms. 

701.  Longinquaque  in  cd.  Bas.,  longinqua  in  omnibus  ms. 
707.  Volulans  in  ed.  Bas.,  volutat  in  omnibus  ms. 


—  159  — 

Procedit  diversa  piitans  et  limine  primo 

Invenit  attonitum  socerum,  pariterquc  vocati  710 

Ibant,  et  paribus  curis  alterna  loquentes. 

Ilicet  adventu  raulier  commota  suorum 

Profundit  lacrymas :  mox  percontante  marito  : 

An  ne  satis  sospes  ?  —  Minime,  namque  omnia,  dixit, 

Perdidimus  pretiosa  simul.  Nil  dulce  remansit,  715 

Prsereptaque  pudicitia  hoec  periisse  fatendum  est 

Heu  miserae.  Stant  foeda  tuo,  vir  optime,  lecto 

Signa  aliena  viri  Fuit  hoc  violabile  corpus, 

Integer  est  animus ;  mors  testis.  Porgite  dextras 

Et  prcTstate  fidem  scelus  hoc  ue  turpis  ad  umbras       720 

Afferat  impunis,  tumuloque  insultet  adulter. 

Ex  hoc  indignans  transactce  crimina  noctis 

Exphcat,  atque  adhibet  verbis  lamenta  precesque. 

Consolante  viro  moestam,  facinusque  negante  :  ' 

Esse  uhi  mens  pura  esl,  ego  me  si  crimine,  dixit,       725 

Absolvo,  sceh^ris  poenas  evadere  nohm, 

Exemploque  mei  non  vivet  adultera  Romae. 

Dixit,  et  eductum  latebris  qui  veste  latehat 

Pectore  suh  niveo  gladium  moribunda  recondit, 

Et  ruit  in  capuknn,  velut  hoc  relevare  pudorem        730 

Vulnere  prostratum  valeat.  Sic  nota  parentem 

Fama  refert  volucrem  proprio  de  sanguine  natos 

Exstinctos  dirae  morsu  serpentis  ad  auras 

Tollere,  et  iliorum  exsequiis  impendere  vitam. 


716.  Pudieiliaque  in  ed.  Has.,  pudicitia  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

721.  Auferat  in  ed.  Bas.,  afferat  in  ms.  A. 

722.  Hinc  in  ed.  Bas.,  hoc  in  ms.  A. 

725.  Sic  in  ed.  Bas.,  si  in  omnibus  ms. 

726.  Absoluto  in  ed.  Bas.,  absolvo  in  omnibus  ms. 


-  160  — 

Horrida  conclamant  cernentes  vulnera,  luctus  735 

Exoritur,  tremuitque  domus  sub  murmure  tanlo. 

Brutus  ibi  solus  lacrymas  et  inania  verba 

Gastigat,  vir  egregius,  celata  sub  alto 

Pcctore  cui  virtus  ingens  erat.  lUe  cruentum 

Fervidus  educeus  spumanti  vulnere  ferrum  740 

Attollensque  manu  :  Superos  summumque  Tonantem 

Juro,  ait,  huncque  olim  castum  intactumque  cruorem, 

Quod  flammis  ferroque  genus,  sobolemque,  domumque 

Regis  et  invisum  caput  ac  diadema  superbum, 

Nunc,  posthac  semper,  mihi  dum  lux  ista  manebit,    lAT) 

Porseqiiar  aeternis  odiis,  nec  regna  tenere 

Ille  potest,  potcrit  manus  haic  dum  tela  movere. 

His  dictis  aUos  eadem  jurare  coegit. 

Mirantes  unde  hsec  audacia  tanta  repente 

Pectore  sub  Bruti,  vel  quo  de  fonte  veniret,  750 

Convocat  hic  cives,  triste  et  mirabile  visu, 

Protrahit  in  lucem  populo  spectante  cadaver, 

Ostenditque  aliis  gladium  pulmone  tepenti 

Undantem,  pectusque  aliis,  vulnusque  profundum 

Admonet;  hunc  natae,  jubet  hunc  meminisse  sororum :  755 

Conjugis  ast  alium,  pignus  cui  norat  amoris 

Esse  domi  pra^dulce  ahquod,  quo  regia  pergunt 

Acta  docet,  fastuque  fcrox  adjuta  libido. 

Ira  dabat  stimulos  et  rebus  consona  verba, 

Purpura  ca^de  madens,  pallorque  et  frigida  mcmbra,  7G0 


751.  Hinc  in  ed.  Bas. ,  hic  in  ms.  A. 

755.  Jubent  in  ed.  Bas.,;w6e<  in  omnibus  ms. 

756.  Esl  iu  ed.  Bas.,  ast  in  ms.  A(corr.)  et  in  omnibus  aliis;  noril 
pro  norat  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 


—  161  — 

Et  patris  atque  viri  spectacula  cruda  movebant, 

Omniaque  exsuperans  fortis  violentia  Bruti. 

lUum  igitur  quacumque  gradum  deflexerat,  ingens 

Turba  sequebatur  ferro  succincta  virorum, 

Femineique  greges  crudelia  fata  gementes  76S 

Quis  fuerat  celebri  spectata  Lucretia  fama. 

Quid  moror?  Historia  est  multarum  maxima  rerura. 

Hoc  duce  pelluntur  reges,  exsulque  senexque 

Tarquinius  moritur,  nati  omnes,  diraque  conjux 

Suppbcium  scelerum  non  una  morte  tulerunt.  770 

Gorruit  in  cineres  regis  domus  alta  superbi. 

Regnorum  hic  finis,  post  hsec  meliora  sequuntur 

Tempora,  et  hinc  nostri  libertas  incipit  aevi. 

Annua  perpetuos  straverunt  juratyrannos, 

Ssivaque  legitimae  fregerunt  sceptra  secures,  775 

Atque  unum  pepulere  duo,  geminata  modestos 

Ferre  magistratus  subito  nova  signa  videres. 

Primus  init  fasces  auctor  qui  primus  adeptae 

Libertatis  erat;  studio  servavit  eodem 

Denlque  quo  peperit.  Natos  qui  regia  mallent  780 

Imperia,  afflictos  virgis  truncosque  securi 

Compuht  ad  mortem  pro  hbertate  serena  : 

Tam  simul  infeUx  genitor  quam  civis  honestus, 

Tani  rigidus  consul  quam  libertatis  amator. 


761.  Crude  in  ed.  Bas.,  crudn  in  omnibus  ms. 
763.  Quoque  in  ed.  Bas.,  quacumque  in  oninibus  ms. 
767.  Moror  in  ed.  Bas.,  morer  in  omnibus  ms. 
770.  Luerunt  in  ed.  Bas.,  lulerunt  in  omnibus  ms. 
776.  Peperere  in  ed.  Bas.,  pepulere  in  omnibus  ms. 
778.  Ivit  in  ed.  Bas.,  init  in  ms.  A,  B,  E,  F. 
780.  Quos  in  ed.  Bas.,  quo  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

11 


—  1G2  - 

Idem  post  regis  sobolem  fera  bella  novantem  783 

Uegnaque  vel  tali  repelentem  jiire  paterna 

Obviiis  excepit,  juvenemque  superba  minantem 

Vuhiere  letali  transfixum  compulit  Orco. 

Sed  dum  torva  fremens  odioque  accensus  iu  illum 

Irruit,  alternai  non  vidit  cuspidis  ictum,  790 

Ac  pariter  cecidere  truces.  At  fortior  illum 

Immoriens  Brutus  resupinum  corpore  texit 

Victor  ad  extremum.  Sic  immemor  ille  pericli 

Erait  infandam  inde  aniiuam,  et  ferusultor  :  ad  umbras, 

Perfide,  Tartareas  ferro  sequar,  inquit,  acuto.  795 

Talia  promeritum  sexus  simul  omnis  et  aetas 

Flevit,  et  insolitis  strepuerunt  rostra  querelis  ; 

Pracipue  tamen  ut  proprium  luxere  parentem 

Uitoremque  pudicitise  gratissima  matrum 

Agmina,  nec  longum  cessarunt  ma?sta  per  annum.     800 

Nunc  manet  his  Bruti  semper  vencrabilenomen. 

785.  Movenlem  pro  novanlem  in  ms.  C. 

78G.  Jura  in  eil.  Diis.,  jure  in  ms.  A,  R,  C,  D,  F. 

788.  In  ms.  A  transmissum  et  super  transfixum. 

789.  Assensuslw  ed.  Bas.,  accensus  in  omnibus  ms. 

796.  Per  merUum  sexum  in  ed.    Bas.,  promerilum   in  omnibus 
ms.;  sextis  in  ms.  E.  F. 

800.  Ccsserunl  in  ed.  Bas.,  cessarunt  in  ms.  A,  C,  D,  E,  F. 


LIBER    QUARTUS. 


ARGUMENTUM   (*). 


Finierat  memorare  suoe  primordia  genlis 
Et  populum  indomitum  ct  magnaj  miracula  Romas 
Lselius  ;  in  ducem  mox  tendit  dicere  magnum. 
Ergo  habilum  moresque  viri,  posl  fortia  narrat 
Facla,  patrem  ereptum  media  de  morte,  Metellum 
Ausonia  velitum  limide  discedere  terra, 
Utque  sit  Hispanas  ausus  sibi  poscere  partes, 
Reddideritque  jugo,  casum  clademque  suorum 
Ultus  •,  ad  extremum  nox  alta  silenlia  jussit. 

Finierat :  tunc  rex  iteriim  placidissimus  inquit : 
t(  Magna quideni memoras ;  video  quantum  infima  summis, 
Et  quam  sint  Romana  aliis  distantia  fata. 

(1)  E  ms.  A  excerplum.  Hoc  aliud  in  ed.  Venct.  legitur  : 
Finierat ;  tunc  rex  iteruni  narrarc  jubebat 
Incljla  gesla  ducis.  Plucido  tum  Lailius  ore 
Incipit  eiiumcrans  quae  sit  sua  fornia  vel  a3tas, 
Quamve  ingens  animus  prsestanti  corpore  regnet, 
Quae  virtus,  qute  relligio,  qui  corpore  cultus ; 
Morte  patrem  ut  Poeni  violenta  cuspide  fixuin 
Liberet;  ut  patriam  myjori  turbine  lapsam 
Erigat  ;  ut  celeri  tellus  Hispana  voLitu 
Vincilur;  utque  novse  rapitur  Carlliaginis  uno 
Urbs  obsessa  diu ;  populis  ut  munera  reddit. 

3.  Facta  in  ed.  Bas.,  fata  in  omnibus  ms. 


—  164  — 

Sentio  pr3eterea  quid  femina  vestra  pudica 

Morte  velit,  ne  cuncta  sibi  jam  candida  Dido  5 

Arroget,  aut  juvenis  terr;c  demersus  iniqua^. 

Omnia  ne  nostris  contingant  clara  sepultis 

Fratribus  occurrunt  gcnitor  natusque  neposque. 

Unum  de  cunctis  miracula  maxima  transit, 

In  turbam  potuisse  animos  descendere  tantos.  10 

Plus  horainem  suprema  dies  quam  caetera  terret ; 

Hunc  virlus  praidura  solet  minuisse  pavorem, 

Yix  tamen  haec  paucis  usquam  vix  contigit  uni. 

Publica  sed  vobis  eadem  est,  statque  unica  vestris 

Mens  exercitibus  pro  libertate  tuenda  15 

Recta  fronte  raori.  Sed  quod  super  omnia  longe 

Nosse  velim,  egregii  vitam  et  diicis  acta  moderni 

Praeteris :  hoc  igitur,  precor,  hoc  edissere  nobis, 

Qui  mores,  quse  forma  viri,  quis  pectoris  hospes 

Est  animus,  quae  majestas  juvenihbus  annis  20 

Insita  { namque  unum  nobis  huc  crebrior  ilhim 

Fama  tuUt) ;  tum  praecipue  qua3  gessit  Ibero 

Nuper  in  orbe  refer.  Tibi  si  notissima  posco, 

Oamia  si  pra^sens  spectasti,  et  cernere  soU 

Cor  hcet  arcanum,  quouiam  nil  protiuus  ardens  25 

Celat  amicitia  ;  at  tu  festina  parumper. 

Nox  subsiste,  precor,  LeUus  dum  pulchra  relatu 

11.  llominum  iii  ed.  Bas.,  hominem  in  omnibus  nis. 
13.  Cunctis  in  cd.  Bas.,  paucis  in  omnibus  ms. 
H.  Slat  in  ed.  Bas.,  stalque  in  omnibus  ms. 
16.  Quid  in  ed.  Das.,  quod  in  nis.  B,  C,  D,  E,  F. 

19.  Foituna  in  cd.  Bas.,  forma  in  omnibus  ms. 

20.  Et  in  ed.  Bas.,  est  in  omiiibus  nis. 

21.  Iloc  in  cd.  Bas.,  huc  in  omnibus  ms. 

27.  Velatu  in  ed.  Bas.,  relatu  in  omnibus  ms. 


—  165  — 

Eloquitur;  teneat  niveos  Aurora  jugalcs, 

Et  contenta  senis  gremio  jacuisse  mariti 

Det  spalium  verbis,  solitoque  jocosior  ille  30 

Uxorem  roseam  complexibus  illiget  arctis.  » 

Yidit  ut  intentos  animis  atque  auribus  omnes 
Laelius,  et  nullo  concussa  silentiamotu, 
Incipit  :  «  Heu  !  quanto  tam  grandia  jussa  sequenti 
Est  opus  eloquio  !  Mihi  non  facundia  torrens  35 

Largaque  Cecropiae  contingit  gratia  lingufe. 
Maximus  insano  juveni  vigilavit  Homerus, 
Rusticus  egregio  vigilat  nunc  Ennius,  atqui 
Dignus  ut  hic  Graio,  sic  dignior  ille  Latino 
Vate  fuit ;  praecone  autem  fortassis  Achilles  40 

Indiget,  hic  nullo.  Surget  sua  fama  sine  ulhs 
Artibus,  inque  dies  crescunt  praeconia,  nec  me 
FaUit  amor ;  veniet  tempus  cum  Hbera  coelo 
Fama  virum  tollat,  stimulus  nunc  forsitan  ille 
Invidiae ;  sed  grata  magis  jam  coepta  sequamur.  45 

NuUo  unquam  natura  viro  tam  larga  fuisse 
Creditur.  iEthereo  corpus  splendore  nitescit : 
Imperiosa  ducem  frons  arguit  aspera  blandum, 
Unde  simul  vibrant  unum  duo  lumina  fuhnen 
Quod  nuUus  sufferre  queat ;  coma  densa  per  armos      50 
Protinus  ad  solem  ventis  ferientibus  aurum 


31.  AWget  in  ed.  Bas.,  illiget  in  omnibiis  ms. 

36.  Grcecia  in  ed.  Bas.,  grada  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

37.  Invigilavit  pro  vigilavit  in  ms.  E. 

38.  Atque  in  ed.  Bas.,  atqui  in  omnibus  ms. 
41.  Surgit  in  ed.  Bas.,  surget  in  ms.  A,  B. 
44.  Stimulis  in  ed.  Bas.,  stitnulus  in  ms.  E,  F. 
46.  Nulla  in  ed.  Bas.,  nullo  in  ms.  B,  C,  D. 


—  inC)  — 

Explicatimpexum,  qiioniam  cassisque  sudorque 

Et  labor  assiduus  prohibent,  animusque  modesto 

Coutentus  cultumque  timens  transissc  virilem. 

Celsior  est  aliis,  quotieusque  ad  praslia  ventum  cst,     53 

Se  procul  ipse  suis  sublimi  vertice  prsstat, 

Terret  ct  hostiles  acies,  spcm  qiiippe  metumquc 

llle  hal)et  aspeclus 

Pcctoris  est  qualem  petit  iugens  spiritus  aulam. 

Gaetera  conveniunt.  Humeros  et  brachia  cernas  CO 

MiHtis  altifici  ;hcet  inler  miUia  millc 

Vidcris  hunc,  verum  valcas  agnoscere  regcm. 

Istc  dccor  nimius  muUos  trepidarc  coegit, 

Immemoresquc  sui  tenuit  dulcedinc  quadam 

Insolita  tacitosquc  diu,  conceptaque  vcrba  G3 

Distuht,  aut  aho  deflexit  caUe  loquentcs. 

Pulchrior  cst  etenim  mortah  corpore  longo 

Atque  homincm  snpra;  vix  ihum  fulgidus  acquat 

Juppitcr  aut  puro  pharetralus  iu  letherc  Phoebus. 

Isla  tamen  quia  parva  viris,  spornendaquc  foriuie        70 

CouHnoda  suut,  sileo.  Vultus  fortassc  scrcnos 

Ipse  suos  cernes,  verisque  minora  locutum 

Mc  diccs;  datur  haec  ihi  nam  gloria  soh  : 

Nominibus  quia  cum  noceat  praesentia  magnis, 


J)^.  In  ms.  A  luiic  verbo  imper.um  hocaliud  inscribilur  amplextun. 
5i.  Tremens  (corr.)  pro  timens  in  ms.  A,   et  quoque  in  ms.  B, 
C,  D. 

5G.  Spem  in  cd.  Bas.,  se  in  ms.  A. 

57.  Mclum  in  ed.  Biis.,  melumque  in  omnibus  nis. 

62.  Coijiwsrere  in  ed.  Bas.,  (Kjnosiere  \n  oiiuiibu-  ni^. 

66.  Colla  pro  valle  in  nis.  A. 

71.  Spevlasse  in  ed.  Ras.,  foilasse  iu  omiiibus  nis. 

7i.  Quaie  pro  quia  in  ms.  A. 


—  167  — 

Hunc  super  altollit.  Cujus  si  qua?ritur  aitas,  75 

Nondum  lerdenum,  fateor,  pervenit  ad  annnm  ; 

Omnis  in  ascensu  est  crescens  cum  tempore  virtus. 

Jam  sua  nunc  senibus  gravitas  iraitanda  severis 

Atque  juventuti  levitas  optanda  screna?  est. 

Hostibus  asperius  nihil  est,  nil  dulcius  inter  80 

Carorum  afTectus,  sive  illum  tela  moventem, 

Sive  armis  positis  vultus  spectabis  apertos, 

Quid  potius  deceat  dubites.  Hunc  prospera  nunquam 

Extulit,  aut  stravit  jaculis  fortuna  molestis. 

Unus  utrobiqne  est ;  eadem  mens  permanet  et  frons    85 

Rebus  in  ambiguis,  rebus  tranquilla  secundis. 

Spernit  opes,  populi  ventosos  spernit  honores, 

Gloria  vera  placet.  Dulces  conquirit  amicos, 

Ha3  sibi  divitiae  sunt,  quas  solet  illeperennes 

Qua  peperit  servare  fide.  Modo  fama  per  omnem         90 

Volvitur  Hesperiam  juvenem  venisse  supernis 

Dis  similem,  cui  vis  hominum  non  uUa  resistat, 

Quique  etiam  placida  quoscumque  subegerit  armis 

Vincat  amicitia. 

Vincitur  ut  cgbIo  species  teHuris  opacee,  95 

Florida  sic  omnes  teUus  premit  Itala  terras  ; 

Utque  nitet  coeli  pars  purior  una  sereni, 

Italia  sic  Roma  potens  praefulget  in  ipsa  ; 


78.  Mutanda  in  ed.  Bas.,  imilanda  in  omnibus  ms. 
8-2.  Campos  pro  viillus  in  nis.  B,  D. 
87.  Sprevit  pro  spernit  in  ms.  F. 

90.  Omne  in  ed.  Bas.,  omnem  in  omnibus  ms. 

91.  Superbis  in  ed.  Bas.,  supernis  in  omnibus  ms. 

92.  Nulla  in  ed.  Bas.,  ^illa  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 
96.  Si  in  ed.  Bas.,  sic  in  omnibus  ms. 


-  168  - 

Solquc  veUit  radiis  fulgentia  sidera  vincit, 

Scipio  sic  omnes  superal :  stat  vera  fateri.  100 

Non  illiim  nostro  jiivenem  de  more  creatnm 

Dixeris,  atque  ideo  non  omnia  falsa  locuta  est 

Fama  virum  super  astra  levans ;  nam  protinus  alto 

Persuasum  est  multis  hominem  hunc  desceudere  coelo  : 

(Nam  quid  cuucta  sequar?  Piget  illa  minuta  referre,   105 

Fabula  sed  vulgo  nota  est)  pulcherrimus  anguis 

Observatus  enim  matris  perscepe  cubiU 

Dicitur,  et  muUis  visus  movisse  pavorem  ; 

Suspicioque  frequens  hinc  jam  vulgata  pcr  urbes 

Divini  partus  oritur,  cui  sciUcet  ipse  110 

Edilus  in  Uicem  puer  et  mox  maximus  idem 

Vir  simiUs  nuUi  divinis  rebus  apertam 

Atque  animo  facil  ccce  fidem,  spectataque  rursus 

lleUigio,  et  vitam  mos  obscrvatus  in  omnem. 

Namque  ubi  sol  oritur,  soUis  solet  ille  remotis  115 

Omnibus  in  ceUam  Jovis  ,  augnstissima  iiobis 

Tarpeio  quse  coUe  sedet ,  cui  sacra  paventes 

Rite  sacerdotes  celebrant,  securus  ad  aram 

Intrare,  et  Umen  foribus  servare  reductis. 

Hic  quasi  muUa  loqueus  tempus  terit ;  inde  repente    120 

Digreditur,  summosque  aninios  portendere  vuUum, 

Coelestemque  oculos  videas  praeferre  vigorem. 

Ipse  spei  plenus,  si  quid  tunc  instat  agendum, 

Aggreditur,  certosque  solet  promittere  magnis 

Successus  bellis,  veluti  sibi  numine  ab  ipso  123 

108.  Visus  muUisln  ed.  Hu?.,  viiiltis  visus  in  ms.  A. 

117.  Qne  iii  cd.  Bas.,  quce  iii  oniiiibus  ms. 

119.  Firmare  iii  cd.  Dus.,  servare  in  ins.  A. 

121.  Anirnosque  iii  ed.  l>as  ,  animos  \n  oninibus  ms. 


—  169  — 

Promissos.  Multis  equidem  sic  pectora  campis 

Accendit,  tribuitque  animos,  et  posse  coegit 

Quodmodo  non  poterant.  Vires  mens  firma  ministrat, 

Nilque  valent  artus,  nisi  quod  dedit  illa  valere. 

Sa3pe  ego  conspexi  quum  jam  ferieuda  retrorsum        130 

Terga  darent  acies,  et  signifer  ipse  trementi 

Vix  regeret  vexilla  manu,  rapuisse  magistro 

Pila  ducem  pavido,  et  medias  penetrasse  phalanges 

Clamantem  :  ((Deus  ecce  praeit.  Sequimurne  vocantem 

An  fugimus  ?  Sequar  ipse  libens,  victoria  soli  135 

Continget  promissa  mihi ;  et,  si  fata  vetabunt, 

Unus  ego  emoriar.  Vos  ea  fuga  libera,  post  me 

Vivite  degeneres,  aliter  moritura  juvenlus.  » 

His  dictis  rediisse  animos,  et  pectora  morti 

Opposuisse  viros,  sic  vincere  saepe  coactos.  140 

Tantus  amor  ducis  est,  tantus  pudor  urgct  in  arma! 

Namque  ubi  perpendunt  quanta  est  constantia  menti, 

Qiianta  Qdes  Superum,  quam  praesens  Juppiter  illi, 

Consistunt,  jussuqueDei  remeare  putant  se. 

Haec  propter  cum  multa  adeo  tractaverit  olim  145 

Ardua,  nulla  acie  victum  duni  primus  in  illa 

Dux  foret  assiduis  meminerunt  saecula  bellis. 

Casibus  hic  quoque  nunc  quantum  sibi  forte  futuris 

Praesumat,  seu  quos  jubeat  sperare  laborum 

Eventus  audire  veUs,  Carthaginis  altcC  150 

126.  Eliam  pro  equidein  in  ms.  B,  C,  D. 

135.  Sequor  pro  sequar  in  ms.  B,  C,  D. 

139.  Acies  in  ed.  Bas.,  animos  in  ms.  A. 

liO.  Coactus  in  ed.  Bas.,  coaclos  in  omnibus  ms. 

143.  Hic  versus  dcest  in  ms.  A. 

148.  Cnssibus  in  ed.  Bas.,  casibus  in  omnibus  ms. 

150,  Velit  in  cd.  Bas,,  velis  in  omnibus  ms. 


—  170  — 

MfRnia  jam  qiiatit  ille  aniino,  jam  scandorc  in  arcom 

Gogitat,  ac  pelago  titubantem  involvere  Byrsam. 

Ut  Ico  seii  nitidam  in  pratis  crrare  jnvencam 

Praecipiti  stimnlante  fame,  sen  turbidns  hostem 

Forte  lacessitus  jaculis  prospcctat,  et  iras  d55 

Supprimit,  ac  rabiem  frenat,  dum  proximior  fit; 

Interea  tamon  abscntem  nondura  iinguc  crncnto 

Dilacerat,  mordctque  oculis,  ac  tecta  pcrerrat 

Viscera,  et  invisum  minuit  per  frusta  cadaver  : 

Sic  uoster,  mihi  crede,  leo  uunc  aestnat,  ullas  160 

Nec  metuit  vires,  tantum  ne  prteda  vel  hostis 

Aufugiant  timet,  atque  abitus  circumspicit  omnes. 

Omnia  posse  putat  qujc  vult ;  qucecumque  putavit 

Posse  potest ;  igitur  peragit  qu;ecumque  cupivit. 

Optima  sola  tamen  cnpit  et  pulcherrima  factu.  165 

Quid  jam  de  pictate  loquar,  quae  cognita  patri  est 

Et  patriae,  variis  ohm  spectata  perichs? 

Scd  duo  nunc  tctigisse  sat  cst.  Furor  hostis  accrbi 

Flenda  Cisalpinis  jam  Galhca  rura  colonis 

Vastabat  :  Romam  jam  tlamma  Padolcnus  ardens       170 

Et  Gapitohnas  fumus  pertlabat  ad  arcos. 

Maximus  huc  nostri  genitor  ducis  ipse  mahgnis 

INhttitnr  auspichs  :  qnid  muUa?  Patentibus  arvis 

Congredimur ;  superat  Poenus.  Periisset  in  illa 

Dux  acie,  nisinatus  agens  tum  circiter  annum  175 


15i.  Famcc  in  cd.  Bas.,  fame  in  omnibus  nis. 
157.  Absente  in  ed.  Bas.,  ubsenlcm  in  omnibus  ms. 
162.  Auffugiunl  in  ed.  Bas.,  avfugiant  in  omnibus  ms. ;  aditus  in 
ed.  Bas.,  ubitus  in  ms.  E,  V,  habitus  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
165.  Facta  in  cd.  Bas.,  factu  in  omnibus  ms. 
173.  Quia  in  ed.  Bas,,  quid  in  omnibus  ms. 


_  i1\  _ 

Octaviim  decimnnique  fcrox:  lellurc  jacentem 

Transfixumque  latus,  mcdia  demorte  parentem 

Eripuisset  (opus  puori)  mediosque  per  liostes 

Fecisset  mucrone  viam.  Jam  fata  premebant 

Ultima,  jamque  minax  ferro  facibusque  potentem       180 

Hannibal  Italiam  coufecerat ;  atra  cruentus 

Cannarum  et  nostro  famosus  sanguine  vicus 

Vulnera  vulneribus  Latiis  inllixerat ;  omnem 

Spem  metus  expulerat.  Veluti  cum  fluctibus  alnus 

Succubuit,  coelique  graves  pelagique  tumultus  185 

Non  tulit,  horrescunt  nautcB,  pallorque  per  ora 

Funditur,  ac  trepidos  angit  nova  cura  magistros ; 

Quorapiat  sibi  quisque  fugam,  seu  littora  saltu, 

Seu  scopuli  saxosa  petens  juga  parva  propinqui, 

Seu  residens  trunco,  disjecti  turbine  clavi  JOO 

Enatet,  et  rabido  committat  brachia  ponto  : 

Tahs  eratnostrae  status  urbis,  taHa  nobis 

ConsiHa.  Heu  I  quantas  traclurus  mole  ruinas 

Imperii  nutabat  apex  !  Quid  vera  fateri 

Distulerim  ?  Coeunt  juvenes,  princepsque  Metellus      \ 95 

Conventus  :  fuga  sola  placet,  terrasque  nocentes 

Linquere.,  et  Hesperiam  victori  tradere  Poeno. 

Quod  simul  innotuit,  ceciderunt  corda,  tremorque 

Omnibus  incessit  gelidus.  Tum  forte  tribunus 

iMihtiae,  vixdum  teneras  lanugine  prima  200 

Exornante  genas,  erat  imperterritus  unus 

Scipio ;  dumque  omnes  dubiis  succurrere  rebus 

Consulerent  inopcs  animi,  tempusque  paventes 


18i.  Almis  in  eil.  r.a;.,  alnus  iii  ms.  A,  R,  C,  D. 
194.  liJutabat  pro  nulabul  iii  nis.  A,  C,  D. 


—  172  — 

Extrahcrent  scrmone  vago  :  «  Qiiin  pergimns,  inquit 

Egrcgiiis  jiivcnis ;  non  tempora  longa  siipersunt         205 

Gonsilii,  sed  facto  opus  est;  quin  stringimus  eases  ? 

Ite,  precor,  mecum ;  proceres,  quibus  ultima  cura  est 

Urbis  et  imperii,  vcstigia  nostra  sequantur. 

l'ublica  res  nonilum  periit.  »  Talique  jacentcs 

Erexit  sermone  animos  ;  consurgimus  omnes  2i0 

Conscquimurque  ducem.  Non  illo  celsior  ibat 

Ampbitryoniades  cum  dura  rebellibus  olim 

PraeUa  scmiferis  et  grandia  tela  moveret. 

Imus,  et  ut  trepidi  ventum  est  ad  tccta  Metelli, 

Irruit  ipse  prior;  stabat  tremefacta  pudcndis  215 

Consiliis  inlcnta  manus,  vix  moBSta  sonabant 

Murmura,  vix  pavidum  feriebat  lingua  palatum : 

Qualis  inest  captis  color,  aut  fiducia  frontis 

Quos  fera  tcrribili  addixit  sententia  morti. 

lUi  equidem  miseri  trepidant  letoque  propinqui ;        220 

Casibus  attoniti,  spectant  tamen  omnia  circum 

Qua  fugiant  (quando  Ula  patet  via  sola  saUitis). 

Tunc  super  insuUans  stricto  mucrone  tremendus: 

«  Juro,  ait,  aelherei  per  numina  summa  Tonautis, 

Me  nunquam,  dum  vita  mihi,  dum  membra  manebunt,225 

Deserturum  urbis  Romc-e  ItaUseque  laborcs, 

Passurumve  aUos;  et  nnnc  tibi,  Quinte  MeteUe, 

Jurandura  est  pariter,  vel  si  fortasse  recusas, 

Hac  moriere  manu,  vobisque  novissima  venit 

Omnibus  ista  dics.  »  Gladiumque  erexit,  et  omnes     230 

204.  Qiio  in  ed.  Bas.,  quin  in  omnibus  nis. 
218.  Capilis  in  ed.  Bas.,  captis  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
2-20.  Loeli  in  ed.  Bas.  et  in  ms.  A,  B,  C,  D,  lelo  in  ms,  E,  ledi  in 
ms.  F. 


—  173  — 

Contreniuere  metufacti.  Dux  ipse  Metellus 

Diriguit;  res  nempe  ferox  inopinaque  meutes 

Presserat,  liaud  aliter  quam  si  Jovis  ira  trisulcum 

Torsisset  male  firma  domus  in  culmina  telum. 

Nec  secus  irati  civis  tremefecit  imago  233 

Hannibalis  quam  si  victricia  signa  viderent 

Impendere  sibi,  mortemque  et  vincla  minari. 

Ergo  in  verba  simul  quo  jusserat  ordine  jurant : 

Dux  prior,  inde  alii.  Mira  sic  ille  pudendam 

Compressit  virtute  fugam.  Vix  sextus  ab  illo  240 

Annus  agebatur,  quo  patrem  a  morte  reduxit. 

Occiderant  almae  duo  maxima  lumina  Roma?, 

Scipiadumque  ingens  uno  prope  tempore  nomen 

Obruerat  fortuna  nocens,  Hispanaque  tellus 

In  dubiis  amissa  fidem  mutarat  avitam,  2-43 

Millibus  ex  tantis  procerum  consurgere  nullus, 

Nullus  ad  immensa3  reparandum  vulnera  cladis 

Audebat  prsstare  manus:  tum  filius  ultor 

Et  patris  et  patrui  nomen  dedit,  isque  Pyrenem 

Transgressus  majore  animo  quam  viribus,  omnem    230 

Rettulit  Hesperiam  populi  sub  jura  Quiritum, 

Qua  duo  lata  patens  inter  distantia  multum 

/Equora  porrigitur,  vel  qua  longissima  tractu 

Ad  vestrum  est  liinc  versa  mare  Herculeasque  columnas, 


23i.  C(£lum  in  ed.  Bas.,  telum  in  omnibus  ms. 
239.  Mire  in  ed.  Bas.,  miia  in  omnibus  ms. 
2i6.  Et  pro  ex  in  ms.  E, 
248.  Tunc  pro  tum  in  ms.  B,  C,  D. 

251.  Jure  pro  jura  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

252.  Inter  corr.  in  ms.  A  pro  contra.  Conlra  in  ms.  B,  C,  D. 
254,  More  in  ed.  Bas.,  mare  in  omnibus  nis. 


-  174  — 

Illinc  pcrpctiiis  nomcn  debenlia  flammis  255 

Ad  jiiga  consurgens  Gallorum  prospicit  arva, 

QLiidquid  in  his  habitat  terris  hominum  vel,  opum  vel, 

Hostibus  ereptum  ibrtuna  judice  nostrum  est. 

Ut  tamen  ex  multis  excerpam  pauca  decoris, 

Urbs  sedct,  Ilispano  posuit  quam  httore  primus         260 

Hasdrubal,  et  magna)  nomcn  Garthaginis  illi 

Iniposuit;  cujuspartem  vahdissima  ciugunt 

Moenia,  parsque  raaris  rapido  defenditur  iestu. 

Huc  omnes  Poeni  pompas,  huc  signa  virosque 

Contulerant  atque  arma  duces,  quia  sive  per  undas,  263 

Sive  per  exphcitos  instarent  praeha  campos, 

Opportuna  foret  belloque  aptissima  sedes, 

Antiquam  laevo  prospectans  tramite  matrem. 

Proximus  huc  etiam  populus  confugerat  omnis 

Tuta  petens ;  ceu  cum  primas  incendia  flammas         270 

Attollunt,  piceusque  volans  replet  eethera  fumus, 

DifTugiunt  quos  dira  fugat  vicinia  pcstis, 

Evacuantque  domos,  secum  pretiosa  ferentes, 

Et  testudineam  concnrrunt  undique  ad  arcem. 

Huc  famae  signantis  iter  vestigia  servaus  275 

Scipio  contendit,  neglectaque  ceetera  linquens 

Hanc  petit,  huc  acies  ducit,  Romanaque  circum 

Castra  locat,  parvumque  levi  struit  aggere  valluni. 

Mira  loquar,  sed  vera  tamen.  Non  moenia  crebris 

Turribus  et  valido  circumfirmata  paratu,  280 


255.  Perpetuus  in  ed.  Bas,,  perpeliiis  in  omnibus  ms. 

258.  Vindice  \\vojiidice  in  ms.  E. 

264.  Opes  in  ed.  Bas.,  omnes  in  omnibus  ms. 

278.  Parum  in  ed.  Bas.,  parvim  in  ms.  A,  B,  C,  E,  F. 

279.  Loqiior  pro  loquar  in  ms.  15,  C,  D. 


-  175  — 

Militis  aut  ardor  sua  fata  extrema  videntis, 
Custodiinique  acics  et  propuguacula  mille, 
Ac  turbanda  procul  ferientcs  castra  balista?, 
Scandentem  muros  perque  omnia  lela  ruentem 
Sustinuere  ducem.  Brevior  non  contigit  uUis  285 

Moenibus  obsidio,  siquidem  primordia  bello 
Una  dies  finemque  dedit.  Non  tecta  relinquunt 
Ocius  imbelles  Jovis  instimulante  columbae 
Armigero,  aul  pavidi  venientem  ad  lustra  leonem 
DifTugiuat  lepores  subito  ;  custodia  porta3  290 

Deseritur,  pauci  valide  se  moenibus  arcis 
Occultant,  alii  fugiunt,  totamqne  per  urbem 
Sternuntur  :  vario  complenlur  cuncta  fragore, 
Pugnantumque  simul  slrepitu  gemituque  cadentum. 
Qualis  ab  iEtbiopum  rapidis  cum  tollitur  austris         295 
Liltore  tempestas  nostrum  casura  sub  axem, 
Apparet  metuenda  procul,  mox  proxima  iiubes 
Decidit,  et  mixtis  descendunt  fulmina  saxis. 
Jamque  tument  amnes,  jam  qui  raodo  segnis  abibat 
Quilibet  alta  fremens  imitatur  flumina  torrens.  3(30 

Turbati  agricolai  fugiunt,  ingensque  superne 
Terror  agit  miseros  ;  pereunt  armenta  furentis 
Fluminis  objectu  ;  quocamque  trementia  volvas 

2S1.  Ut  in  ed.   Das.,  aut  iii  omnibus  ms.;  videntes  in  ed.  Bas., 
videnlis  in  ms.  A,  E,  F. 

28S.  Jovi  iii  ed.  B.s.,  Jovis  iii  omnibus  ms. 
291.  Atris  in  cd.  Bas.,  arcis  in  omnibus  ms. 

300.  Fulmina  in  ed.  Bas.,  flumina  in  omnibus  nis. 

301.  Siipreme  pro  superne  in  ms.  A. 

302.  Ait  in  ed.  Bas.,  a(jit  in  omiiibus  ms. 

303.  Objeclu  quos  qua  in  ed.  Bas.,  ab  tclu  quocumque  in  ms.  A, 
objeclu  quocumque  in  ms.  B,  C,  D,  F. 


-  176  - 

Lumina,  terrifici  disjectis  nubibus  ignes 

Pnestringunt,  morsquc  anto  pedes,  uecflectere  quoquam  305 

Possis  iter,  nec  stare  queas ;  binc  luctus  et  borror, 

Lugubresque  procul  resonant  per  nubila  voces. 

Rlulta  sub  boc  tempus  micuerunt  indole  clara 

Signa  ducis  manifcsta  novi,  vir  quantus  in  armis, 

Et  quantus  post  bella  foret ;  namque  arma  movente    310 

Mibte  ab  adverso,  non  \Jars  violentior  urget 

Infesto  temone  trabas,  nec  acerbior  Hebro 

Spumantes  imraergit  equos  ;  verum  arce  reclusa 

Hostis  ubi  ad  veniam  projectis  concidit  armis, 

Ibcet  exstinctus  cecidit  furor,  iraque  cessit  315 

Pulsa  animo  ferrumque  manu.  Sic  atra  serenat 

Nubila  pacifico  despectans  Jiippitcr  ore, 

Continuoque  silent  venti  fugiuntque  procellffi. 

Sol  nitet,  emergunt  fuscis  sua  noctibus  astra, 

Et  mundo  sua  forma  rcdit.  Jam  victor  ad  arcem         320 

Tranquillus  volvebat  iter,  Romanaque  celsis 

Turribus  affigi  victricia  signa  jubebat. 

Post  baec  sacra  Dcis  meritasque  rependerc  grates 

Instituit ;  stabat  cinctus  de  more  sacerdos, 

Lataquc  devoti  fericbat  pectora  tauri.  325 

Compellans  ad  sacra  Jovem  Pbrygiosque  penates 

Romuleamquc  animam  cunctosque  ex  ordine  divos 

Custodes  Latii,  quorum  Capitoba  curaj 

Credita  perpetuse  mundi  caput  esse  merentur, 

His  actis  grates  meritas,  et  debita  solvit  330 


323.  Hoc  in  ed.  Bas.,  hcBe  in  omnibus  ms,;  merila   in  ed.  Bas., 
merilas  in  ms.  A,  E,  F. 
327.  Custos  in  ed.  Bas.,  cunclos  in  omnibus  ms. 


-    177  — 

Praemia  militibus,  virtiis  ut  alatur  honore 

Haucl  equidem  ignarus.  Fuerat  mos  ille  vetustus 

Romanis  ducibus  primo  servatus  ab  aevo, 

Invalidas  tutasque  altis  cum  mcenibus  urbes 

Cingeret  obsidio,  cui  primum  scandere  muros  335 

Seu  virtus  seu  fata  darent,  proponere  dictam 

Nomine  muralem  de  re  veniente  coronam. 

Hoc  pretii  praedulcegenus,  quia  gloria  mentes 

Elevat,  iramemoresque  omnis  facit  una  pericli. 

Id  modo  prospiciens  animos  duxtalibus  ardens  340 

Impulerat  stimulis ;  sed  enim  fastigia  vinctis 

Apprendisse  duos  manibus  vox  publica  et  ingens. 

Ortus  erat  castris  studio  variante  tumultus ; 

Hunc  illi,  contra  illum  alii  laudare  faventes. 

Sic  ubi  vulmticis  ferientem  dentibus  apium  345 

Ejectum  caveis  et  opacis  seutibus  acres 

Corripuere  canes  certatim,  omnesque  per  artus 

Explicuere  solo,  strepitus  consurgit  ab  alto 

Spectantum  juvennm  ;  quis  primum  figere  morsus 

Clunibus  hirsutis  ausus,  quisprendere  saltu  350 

Hispida  terga  feri,  quis  primum  haurire  cruorem, 

Pugna  canum  fit  de  meritis  veuautibus  una; 


334.  Turres  in  td.  Bas.,  tulas  in  omnibus  nis. 

835.  Cingere  in  ed.  Bas.,  cingeret  in  omnibus  ms. 

337.  Mirabilem  in  ed  Bas.,  muralem  in  omnibus  ms. 

341.  Viclis  in  ed.  Bas.,  vinclis  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

345.  Vulnificus  ferientes  in  ed.  Bas.,  vulnificis  ferienlem  in  omni- 
bus  ms. 

347.  Eripuere  in  ed.  Bas.,  corripuere  in  omnibus  ms.  Primitus 
inerat  iacuna  ubi  deinceps  inserlum  est  verbum  certatim  rubro  atra- 
mento  et  manu  diversa.  In  margine  est  sequens  postilla  :  Ponerem 
lacerant  propter  versum,  etforsan  nil  delicit. 

12 


—  178  - 

Illi  victores  latratum  in  nubila  toUunt. 
Scipio  turbatos  cuneos  atque  arma  frementes 
Agnoscens,  veritusque  novi  non  parva  duelli  355 

Semina,  discordes  raptim  ad  praetoria  turmas 
Convocat,  et  verbo  surgentcs  comprimit  iras. 
«  Quando,  ait,  amborum  virtus  tara  clara  virorum 
Eminet,  ut  cunctis  longe  post  terga  relictis 
Officiat,  sibi  sola  quidem  vel  debita  neutri  est  360 

Fama  vel  ambobus,  quod  dignius  esse  putamus : 
Nam  prior  est  quem  nemo  praeit.  »  Sic  ore  sereno 
Fatus,  et  amborum  paritcr  viridante  corona 
Tempora  circumdat;  simul  impetus  omnis  et  ira 
Concidit  :  hunc  finem  tristes  habuere  querel.-E.  365 

Haud  ahter  quam  quum  vahdos  in  pneha  tauros 
Excitat  invidia  et  dilectte  candor  amicae  : 
Cornua  tentantur,  truncis  mugitibus  aurae 
Gomplentur;  tunc  ampla  favent  armenta  duobus, 
Et  partem  fecere  boves  :  si  providus  iras  370 

Praesensit  rabidosque  agnovit  pastor  amores, 
Tempestivus  adest,  et  blando  murmure  motus 
Temperat  ac  pugiles  victrici  fronde  coronat, 
Et  sua  placatos  procul  inde  per  arva  remittit. 


355.  Viilus  in  ed.  Bas.,  veritus  in  omnibus  ms. 

358.  Quin  in  ed.  Bas.,  quando  in  omnibus  ms. 

360.  Ut  in  ed.  Bas.,  vel  in  omnibus  ms. 

365.  Habere  ined.  Bas.,  habuere  in  omnibus  ms. 

S67.  Condor  in  ed.  Bas.,  candor  in  omnibus  ms. 

369.  Fovent  in  ed.  Bas.,  favent  in  omnibus  ms. 

871.  Rapidos  in  ed.  Bas.,  rabidos  in  omnibus  ms. 

372.  Metus  in  ed  Bas.,  mottts  in  omiiibus  ms. 

874.  Hsec  inter  versus  374-375  nota  exstat  in  nis.  A  : 

Istud   erat  quartum   capitulum,    iii    quo   Lelius   debebat  narrare 


—  179  - 

Interea  lacrymosa  cohors,  miserabilis,  ingens,  375 

Feminea  audita  cst,  gemitii  siia  moenia  complens. 

Hic  pius  infremuit  juvenis  gessitque  patronum 

Ipse  pudicitiae ;  tutae  committitur  arci 

Omnis  ab  incursu  metuens  sibi  sexus  et  aetas, 

Indigus  auxilii  populus  ;  custodia  sanctis  380 

Est  mandata  viris,  vetitumque  sub  ora  venire 

Femineum  vulgus,  quod  lumina  blanda  pudori 

Insultant,  castique  oculis  flos  carpilur  oris. 

Id  modo  permetuens  longe  captiva  relegat 

Agmina  :  proh  !  Superi,  mortah  in  pectore  quanta      385 

Majestas,  spectate  senem  juvenihbus  annis. 

Nam  simul  setatis  stimulos  formseque  virentis 

Blanditias  perferre 

Syphaci  congressum  Scipionis  cum  Hasdrubale,  Gisconio  et  Magone, 
ubi  ipsi  devincfi  aufugerunt  in  Mauritaniam,  et  etiam  quomodo  Miis- 
sinissa  cum  CCC  equitibus  se  junxerat  Scipioni  ,  et  quoedam  alia; 
quae  omnla  ipse  Petrarch.i  tangit  in  libro  de  viris  iliustribus  ubi 
hujus  Scipionis  avide  facta  describit ;  et  prinio  Lelius  dis|ionit  se  ad 
narrandam  conlinentiam  Scipionis,  capta  ipsa  Carthagine. 

375.  Lacrymabilis  pro  miserabilis  in  ms.  B,  C,  D. 

380.  Indignus  ined.  Bas.,  indigus  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

881.  Et  in  ed.  Bas.,  est  in  omnibus  ms. 

383.  Vasti  in  ed.  Bas.,  casli  in  omnibus  ms.;  rapitur  in  ed.  Bas., 
carpitur  in  omnibus  ms. 

387.  Florem  in  ed.  Bas.,  formw  in  omnibus  ms. 

388   Ita  legitur  hic  versus  in  ed.  Bas.  : 

Blanditias  perferre  grave  est,  mihi  crede,  frequenter. 

In  ms.  A,  B,  C,  D,  desunt  :  grave  est,  mihi  crede,  frequenter.  In 
ms.  E,  F  :  mihi  trede  frequenter. 


LIBER    QUINTUS 


ARGUMENTUM  (*). 

Mcenia  magnanimus  victo  regnata  Syphaci 
Massinissa  siibit.  Venit  llicet  obvia  conjiix 
Regis  captivi  lacrymas  profusa,  sed  inter 
Angorem  mirum  refercns  regina  nitorem. 
Hanc  sibi  juretori  juvenis  despondet  amoris 
Impatiens  ;  gravibus  quem  mulcet  Scipio  verbis 
Captivam  repetens;  fidei  memor  ille  maritai 
Multa  dlu  quesfus  letanlia  niunera  mitlit. 
Quoe  cum  sumpsit  amans,  lucem  indignata  reliquit. 

Moenia  magnanimus  victor  trepidantia  Cirthae 
lugreditur,  patriosque  lares  et  avita  tuetur 
Tecta  libens,  generis  cara  incunabulaprimi. 
Milite  confestim  ad  portas  custode  relicto, 

(1)  E  ms.  A  excerptum.  IIoc  aliud  in  ed.  Venet.  legitur  ; 
Moenia  magnanimus  victor  trepidantia  Cirtlia; 
Massinissa  capit ;  sed  enim  malesanus  ab  igne 
Carpitur  occullo  ;  tundem  genialia  festa 
Sponte  sua  celebrat  jurataque  foedera  firmat. 
Interea  laetae  vinctum  per  caslra  Syphacem 
Aspernare  (?)  acies  clari  ducis.  Ille  modeslo 
(jastigat  regem  placidis  et  pcctora  mulcet, 
Oitendens  ([uid  Homa  veiit;  sibi  conscius  ipse 
Pocula  d;it  servo  domin;c  ferat  uda  veneno. 
Illa  bibil  propere  lucemque  coacta  reliquit. 

2.  Primos  in  ed.  Bas.,  patrios  in  omnibus  ms. 


-  181  — 

Ipse  altam  cupidus  raptim  tcntlebat  ad  arcem.  5 

Sic  stimulante  fanie  lupus  amplum  nactus  ovile, 

Intima  dum  penetrat,  socium  praedae  atque  laboris 

Linquit  in  ingressu,  quo  tutior  abdita  fidis 

Gorpora  diducat  latebris  mergenda  palato. 

Ventum  erat  ad  miseri  felicia  tecta  tyranni  10 

Quae  verso  malefida  viro  regina  tenebat. 

Haec  subitis  turbata  malis  in  limine  visa  est 

Obvia  victori,  si  quani  fortuna  pararet 

Tentatura  viam  duraeque  levamina  sortis. 

Undique  sidereum  gemmis  auroque  nitebant  15 

Atria  :  non  illo  fuerat  rex  ditior  alter 

Dum  fortuna  fidem  tenuit,  nunc  (fidite  laetis) 

Pauperior  non  alter  erat :  tamen  omnia  longe 

Regia  praeradians  vincebat  limina  conjux. 

Ule  nec  aithereis  unquam  superandus  ab  astris  20 

Nec  Phoebea  foret  veritus  certamina  vultus 

Judice  sub  justo.  Stabat  candore  nivali 

Frons  alto  miranda  Jovi,  multumque  sorori 

Zelotypae  metuenda  magis  quam  pellicis  ulla 

Forma  viro  dilecta  vago ;  fulgentior  auro  25 

Quolibet,  et  solis  radiis  factura  pudorem. 

Csesaries  spargenda  levi  pendebat  ab  aura 


8.  Et  in  ed,  Bas.,  in  in  omnibus  ms. 

9.  Deducat  in  ed.  Bas.,  diducat  in  omnibus  ms. 
H.  Merso  in  ed.  Bas.,  verso  in  ms.  A. 

14.  Dur(P  in  ed.  Bas.,  durfpqne  in  omnibus  ms. 

15.  Sidereis  in  ed.  Bas.,  sidereum  in  omnibus  ms. 

17.  Tenuit  fortuna  fidem    in   ed.   Bas.,  fortuna  fidem  tenuit  in 
ms.  A. 

SO.  Separandus  in  ed.  Bas.,  superandus  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
27.  Splendebat  pro  pendebat  in  ms.  A. 


—  182  — 

CoUa  super,  recto  quse  sensim  lactea  tractu 

Surgebant,  humerosque  agiles  effiisa  regebat. 

Tunc  olim  substricta  auro  certaminc  blaudo  30 

Et  placidis  implexa  modis  sic  candida  dulcis 

Cum  croccis  jungebat  honos,  mixtoquc  colori 

Aurea  candentis  cessissent  vascula  lactis, 

Nixquejugis  radio  solis  conspecta  sereni. 

Lumina  quid  referam  praeclarae  subdita  fronti  35 

Invidiam  niotura  Deis,  divina  quod  ilhs 

Vis  inerat,  radiansque  decor  qui  pectora  posset 

Flectere  quo  vellet,  mentesque  auferre  tuendo, 

Inque  Medusaeum  pra^cordia  vertere  marmor. 

Africa  ne  monstris  caruisset  terra  secundis,  40 

Hffic  planctu  contusa  novo  modo  dulce  nitebant 

Dulcius  ac  sohto  :  ceucum  duo  lumina  juxta 

Scintillant  pariter  madido  rorantia  coelo 

Imber  ubi  nocturnus  abit.  Geminata  superne 

Leniter  aerei  species  inflectitur  arcus.  45 

Candida  purpureis  imitantur  floribus  ahnae 

Lihamixta  genae,  roseis  tectumque  labellis 

Spleudet  ebur  serie  mira,  tum  pectns  apertum 

Lene  tumens  blandoque  trahens  suspiriapulsu 

Cum  quibus  instabilem  potuit  pepuhsse  precando         50 

Unde  nequit  revocare  virum,  tum  brachia  quah 

33.  Condensi  in  ed.  Bas.,  candentis  in  ms.  A. 

37.  Vix  in  ed.  B;is.,  vis  in  omnibus  ms. 

38.  Velit  monlesque  in  ed.  Bas.,  vellet  mentesque  in  omnihus  ms. 

41.  Hoc  in  ed.  Bas.,  ftffic  in  omnibus  ms. 

42.  Mixta  in  ed.  Ba.5.,juxta  in  omnibus  ms. 
45.  Leviter  in  ed.  Bas.,  leniler  in  omnibus  ms. 

48.  Tunc.  in  eJ.  Bas.,  tum\n  omnibus  ms. 

49.  Leve  in  ed.  B;is.,  lene  in  omnibus  ms. 


-  183  — 

Juppiter  arctari  cupiat  per  saecula  nexu. 

Hinc  leves  longaeque  manus,  teretesque  sequaci 

Ordine  sunt  digiti,  propriumque  ebur  exprimit  ungues. 

Tum  laterum  convexa  decent,  et  quidquid  ad  imos      55 

Membrorum  jacet  usquepedes,  illosque  moveri 

Mortali  de  more  neges ;  sic  terra  modeste 

Tangitur,  ut  tenerae  pereant  vestigia  plantae, 

^thereum  ceu  servet  iter.  Sic  nube  corusca 

Obsita  magnanimum  Venus  est  aflata  Tonantem,         60 

Naufragio  nati  seu  morte  impulsa  nepotis 

Dulcis  opem  sperare  patris,  dum  Troja  per  undas, 

Dum  subterraneo  tremuit  pia  Roma  tumultu. 

Hac  igitur  forma  nulli  cessura  Dearum 

Occurrit  juveni  mulier,  nec  cultus  in  illa  65 

Segnior  effigie;  variis  nam  purpura  gemmis 

Intertexta  tegit  reginae  pectora  mcBstae, 

Et  dolor  ipse  decet  miseram,  nec  compta  placere 

Tempore  felici  poterat  magis.  Ilicet  ergo 

Vulnus  inardescens  totis  errare  medullis  70 

Gceperat,  aestivo  glacies  ceu  lenta  sub  aestu, 

Cera  vel  ardenti  facilis  vicina  camino 

Liquitur.  Ille  tuens  captiva  captus  ab  hoste, 

Victaque  victorera  potuit  domuisse  superbum, 

Quid  non  frangit  amor?  Quis  fulminis  impetus  illi        75 

iEquandus?  Jamque  illa  gradu  provecta  trementi 

Est  aflusa  ducis  genibus,  quem  vultus  et  arma 


55.  Tunc  in  ed.  Bas.,  tum  in  oninibus  ms. 

68.  Docet...  cuncta  in  ed.  Bas.,  decet...  compla  in  omnibus  ms.; 
miseras  pro  miseram  in  ms.  E,  F. 

73.  Linquilur  in  ed.  Bas.,  Uquitur  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 
76.  Profecta  in  ed.  Bas.,  provecta  in  omnibus  ms. 


—  184  — 

Ediderant  comitiiniquc  favor  plaususqne  sequentum  ; 

Arreptaque  mann  submissa  voce  locuta  est  : 

«  Si  mihi  victricem  fas  est  attingere  dextram  80 

Captivffi  vidufeque  tuam,  per  numina  supplcx 

Cuncta,  precor,  miserere  mei ;  nec  magna  rogaris. 

Utere  jure  tuo,  captivam  mortis  acerbs 

Carceris  aut  duri  licet  hanc  absumere  sorte. 

Est  etenim  mibi  vita  mori  :  lux  ne  ista  placeret  85 

Fata  coegcrunt  statui  nimis  invida  nostro. 

Tu  quodcumque  libet  jubeas,  genus  elige  dignum 

Mortis,  et  hoc  unum  prohibe,  ne  viva  maligno 

Servitio  calcanda  ferar.  Sunt  forte  sorores, 

Rex,  tibi  quas  referat  fortunae  injuria  nostrae  90 

Ante  oculos,  invicte,  tuos ;  namque  et  sua  nobis 

Fata  fuisse  vides  :  succedunt  tristia  ketis. 

Nec  tamen  ullorum  fuerim  praesaga  malorura 

Ipsa  tibi ;  fausto  in  finem,  precor,  utere  regno, 

Et  natis  transmitte  tuis,  nullusque  nepotum  95 

Armet  in  insidias  animum  :  mihi  turbida  regni 

Ultima  fortunte  niminmqne  adversa  priori 

Contigerint,  damnisque  meis  lassata  quiescat, 

Mitior  hinc  aliis.  Mihi  sed  Romana  fuisse 

Scis  odia,  armorumque  solent  me  dicere  causam        100 

Materiamque  unam  beUi,  nec  falsa  queruntur. 

Eripe  ludibrio  miseram,  manibusque  superbis 

Eripe  deque  mea;  specie,  rcx  inclyte,  mortis. 

Tu  cui  fata  favent,  cui  mens  se  devovet  ultro 

86.  Invidia  in  ed.  Bas.,  invida  in  omnibusms. 

87.  Quocumque  in  ed.  Bas.,  quodcurnque  in  nis.  A,  B,  C,  D,  F. 
94.  Urere  in  ed.  Bas.,  ulere  in  omnibus  ms. 

101.  Ferunl  in  ed.  Bas.,  unani  in  omnibus  ms. 


-  185  — 

Videris.  »  HcEC  inter  lacrymis  perfundere  terram        d05 

Coeperat,  auratis  suffigens  oscula  plantis. 

Immemor  armorum  juvenis,  cui  Martius  ardor 

Exciderat,  gravidumque  novae  dulcedine  formae 

Pectus,  et  insolitis  ardebant  pectora  flammis, 

Suspirans  :  «  Regina,  precor,  jam  luctibus,  inquit,    110 

Pone  modum,  trepidumque  animo  seclude  pavorem. 

Parva  petis,  sed  magua  feres  :  nam  forma  genusque, 

Majestasque  animi  dignam  cui  plura  petitis 

Largiar  insinuant.  Igitur,  regina,  manebis 

Et  nostri  memoranda  tori  persaecula  consors,  115 

Ni  renuis,  nostroque  nocet  vetus  ardor  amori.  » 

Hic  humilem  complexus  heram,  multumque  diuque 

Ora  salutiferis  referentem  tristia  plantis 

Sublevat  illacrymans.  Unde  ista  potentia  caeco 

Tanta  Deo?  Tantumne  levem  valuisse  pharetram,      120 

Ut  jecur  invicti  per  tot  fera  prselia  regis 

Vulnere  trajectum  tenui  prosterneret  intra 

Femineum  imperium  ?  Vultu  tandem  illa  remisso 

Incipit :  «  0  regum  decus....  auxiliumque 

Dum  meruit  patrise,  nuuc  terror  maximus  idem,        125 

Si  mea  post  tantos  unquam  consurgere  lapsus 

Fata  queant,  spesque  una  foret  post  damna  superstes, 

Quid  mihi  vel  longa  potius  contingere  vita 

Laetius,  ad  talem  quam  si  translata  maritum 

Ducerer,  et  fausta  subito  crevisse  ruina?  130 

Sed  quia  fata  premunt,  et  nostris  debitus  annis 

120.  Tantumve  in  ms.  A,  tantumque  in  ms.  R,  C,  D. 
i2i.  In  ms.  A  inter  decus  et  auxilium  est  spatium  vacuum,   cum 
hac  postilla  in  margine  :  Ponerem  ingens. 

130.  Dicerer  in  ed.  Bas.,  ducerer  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 


—  18G  — 

Finis  adest,  mihi,  care,  animos  attoUere  fractos 

Desine ;  non  tali  pelago  convulsa  ratis  nat. 

Fortunas  mihi  nota  fides  :  sat  magna  petenti 

Dona  dabis  mortem,  quae  libertate  retenta  135 

Perferat  hanc  animara  directo  tramite  ad  umbras. 

Romanum  fugissc  jugimi  mihi  meta  precandi  est : 

Ceetera  non  aasim  tibi,  sed  pro  taUbus  ille 

Rex  Superum  meritura  grates  exsolvat  opimas, 

Qui  mea  magnifico  transcendere  vota  favore  iiO 

Nisus  eras.  »  Vultum  ha^c  dicens  avertit,  et  illum 

Gompulit  in  lacrymas  iterura  :  «  Sed  parce  dolori, 

Parce,  ait,  et  nostris  oculis  quos  fletibus  istis 

Ante  diem  perimis ;  spes  amplas  fessa  labansque 

Mens  refugit,  terrccque  jacens  nil  suspicit  altum.        145 

Tu  tamen  intendas  aninmm  melioribus,  ibit 

Forte  aiio  fortuna  nocens,  aditumque  relinquet 

Ad  magnos  placata  gradus^  si  dura,  quod  horret 

Mens,  omen  sors  illa  vetat ;  tunc  ultima  sero 

Mors  dabitur  promissa  tibi,  per  sidera  testor  150 

Alla  poli,  regumque  fidem  Manesque  Deosque.  » 

Talia  vis  tremulus  confusa  vocc  peregit ; 
Hinc  sese  vacuam  tulit  irrequietus  ad  arcem. 
Quis  queat  instabiles  animorum  noscere  fluctus 
Qnos  ferus  urget  amor  ?  Non  illos  turbidus  a^quat       155 
Euripus,  non  Scylla  fremens,  non  dira  Gharybdis. 

139.  Gralis  in  ed.  Bas.,  grates  in  omnibus  ms. 

141.  Erat  in  ed.  Bas.,  eras  in  omnibus  ms. 

114.  Hic  versus,  in  omnibus  ms.  licet,  deest  in  ed.  Bas. 

145.  Aspicil  pro  siispicit  in  ms.  A. 

149.  Oninem...  sera  in  ed.  Bas.,  otnen  ..  .feio  in  omnibus  ms. 

154.  Flexus  in  ed  Bas.,  fluctus  in  omnihus  nis. 

155.  In  ms.  A  supra  ofquet  est  jure  corr.  cequat. 


—  187  - 

Nempe  procellosi  malesanum  pectus  araantis 

Nulla  quies  habitat,  non  lux  tranquilla  dierum, 

Non  sua  signa  poli,  non  noctis  imago  serente, 

Non  ratibus  clavum,  non  tutus  littore  portus ;  160 

Horrida  perpetuo  facies  turbata  turaultu, 

Undique  naufragium  scopuli  clademque  minantes, 

Impiaque  adversis  discordant  aequora  ventis. 

Heu  miseri,  quibus  huc  subito  volvantur  et  ilkic 

Incerti  pelagi  atque  via3.  Jam  tecta  supremi  165 

Intima  rex  thalami  secretaque  Hmina  solus 

Intrarat,  tacitusque  sedens,  dum  singula  secum 

Pertractat,  quanam  ille  fidem  persolvat  amanti, 

DiflQcilem  videt  esse  viam  :  nam  territat  illum 

Captivae  status,  et  miserae  fortuna  maritae,  170 

Romani  mens  alta  ducis,  tum  nota  pudici 

Pectoris  integritas  ;  illam  metuebat  amori 

Adversam  reperire  suo,  sed  dura  catenis 

Eviuctum  vahdis  lex  imperiosa  trahebat 

Cernentem  sua  fata  procul.  Ceu  victus  in  alto  175 

Navita  qui  mcestus  scopulos  syrtesque  vadosas 

Ante  oculos  videt  esse  suos,  nec  flectere  proram 

Arte  valens  solita,  ventoque  impulsus  et  undis, 

Omnia  desperans,  fortunae  mandat  iniquae 

Et  clavum  et  remos  et  vela  fluentia  nimbo,  180 

Ac  lacrymans  in  puppe  sedet  :  sic  naufraga  regis 


165.  Jamqtie  in  ed.  Bas  ,  jam  in  omnibus  ms. 

166.  Lumina  in  ed.  Bas.,  limina  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
170.  Mariti  in  ed.  Bas.,  maritcv  in  omnibus  ms. 

177.  [pse  in  ed.  Bas.  In  ms.  A  in  versu  exstat  esse,  sed  supracor- 
rectum  ipse. 

181.  At  in  ed.  Bas.,  ac  in  omnibus  ms. 


—  188   - 

Mens  haeret  compulsa  quidem,  nec  flectere  quoquam 

Orsa  valens,  geraitu  sic  longam  concitus  horam 

Exegit  vario.  Nunc  ora  nitentia  coram 

Cernere  regins,  nunc  dulces  fingere  voces  185 

Ipse  sibi,  pedibus  nunc  oscula  pressa,  manusque 

Leniter  apprcnsas,  lacrymosaque  pectora  flentis 

Dulcibus  undantesque  oculos  arsisse  favilhs. 

At  medias  inter  curas,  ubi  lorte  verendi 

Frons  adcrat  dilecta  ducis,  tunc  improba  tergum        190 

Spes  dabat,  et  domitis  stabant  praecordia  flammis. 

Sicut  ubi  ardenti  gelidus  sticcessit  aheno 

Humor,  aquai  furor  ille  silet,  pauhnnque  tepenti 

Stat  simiHs  ;  mox  aucta  suas  incendia  vires 

Exercent  magis  atque  magis  :  sic  ille  tumuUus  195 

Pectoris  oppressus,  stimuHs  agitanlibus  isdem 

Fortior  admotas  rationis  spernit  habenas. 

Ergo  ubi  vuhiifico  revereutia  cessit  amori, 

Praesentisquc  decus  formse,  et  damnosa  voluptas 

Absenti  praelata  duci  est ;  capit  ihcet  aeger  200 

Consih'um,  factique  viam  deprendit  inanem  ; 

Et  secum  :  h  Quid  lentus  agis  ?  Speciosa  hymenaeus 

Conjugia,  et  laetos  blandus  modo  Juppiter  annos 

Obtulit  ecce  tibi ;  satis  est  meminisse  laborum. 

Exsul,  inops,  profugus,  regno  spohatus  avito,  205 

Per  mare,  per  terras,  per  miUe  pericula  supplex 

Regibus  ac  popuHs  multos  errasse  per  annos 

Gaudeo  ;  jam  tempus  fuerit  fortasse  (juietis. 


189.  Nifti  in  ed.  Bas.,  ubi  in  omnibiis  ms. 

195.  Exercet  in  ed.  Bas.,  exercent  m  nis.  A,  E,  P. 

198.  Ubi,  omissum  in  eil.  Bas.,  est  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 


-  189  — 

Nam  si  cuncta  brevis  numerentur  tristia  vitae, 

Nullus  erit  toto  te  nunc  annosior  orbe.  210 

En  regnura  fortuna  tuum  quo  dulcius  illo 

Perfruere  diu  longo  post  tempore  reddit, 

Depositumque  refert.  Hostera,  qua  nulla  voluptas 

Major,  habes  victum,  vit,'cque  et  mortis  in  ipsura 

Arbiter  es ;  qui  cara  tibi  tulit  omnia  solus.  215 

Omnia  nunc  redeunt,  simul  hic  possessor  iniquus 

Regna  gemens  revomit,  nitidisque  simillima  nymphis 

Femina,  preeterea  primo  spohata  raarito. 

Bellorura  sic  jura  vohmt ;  occurrit  et  ardet, 

Si  hceat,  sed  multa  timet  sibi  conscia  sortis.  220 

Nerape  verecunde  petit  id  quod  voce  negare 

Visa  fuit  metuens.  Heu  quahs  forma  gementi, 

Quamque  decent  lacrymae,  quid  raajestatis  in  iUa  est ! 

Et  quid  la3ta  foret,  quahs  regina  superbo 

Alta  sedens  solio,  si  gloria  supphcis  ingens,  225 

Gaptivffi  si  tantus  honos!  Proh  dulcis  araantura 

Vita,  nec  ahernis  concordia  rupta  querehs ! 

Una  quidera  facies,  semper  mens  una,  duobus 

Una  quies  unusque  labor,  non  pulchrius  orbe 

Par  fuerit  toto,  nisi  nos  obhvia  formae  230 

Forte  tenent  nostrae ;  genus  et  raens  orania  tandera 

Conveniunt,  casusque  graves  raoUire  ferendo 

Convenit,  atque  ffitas  spatio  distincta ;  quod  ipsis 

Gonjugibus  gratum  esse  potest,  quodque  ipse  notavi. 

Convenit  Ule  etiara  qui  surarais  infiraa  solus  235 


911.  Fortunatttm  in  ed.  Bas.,  fortuna  tuum  in  omnibus  ms. 

214..  Vinctum  pro  virtum  iii  ms.  E. 

2'27.  Altius  in  ed.  Bas.,  alternis  in  omnibus  ms. 


—  190  - 

iEquat  amor.  Propera,  nec  enim  tibi  forte  timendum  est 
Ne  tua  condcmnet  juvenilia  furta  benignus 
Scipio ;  quin  juvenem  juvenis  miserebitur  ultro, 
Viderit  et  lacrymas,  veniam  pra,'Stabit  amori. 
Conjugium  fortasse  sacrum,  non  furla  vocabit,  240 

Reginamque  tori  sociam  venerabitur  olim.  » 

Mitior  ille  ducum  simul  haec  effatus,  amicos 
Convocat  atque  animos  aperit.  Jubet  omnia  raptim 
Expediant  modico  convivia  culta  paratu. 
Atria  non  reboant,  non  Tuscus  ad  aethera  clangor,     245 
Non  comitum  fremitus,  non  arcta  palatia  turmis, 
Non  crebrae  micuere  faces;  fax  ussit  amantes 
Una  duos,  lacrymis  mox  exstinguenda  duorum. 
Pulcher  Atlanteo  properans  sub  gurgite  mergi 
Hesperus  optatam  noctem  referebat,  iniquos  250 

Assuetus  perferre  dies,  et  amantibus  hostis 
Invida  luciferi  dum  nomina  suscipit  atri. 
Mentibus  heu  quantum  nostris  cahgine  caeca 
Illudit  ventura  diesl  Fortasse  beatus 
Conjugio,  sobolemque  sibi  turbamque  nepotum         255 
Rex  animo  complexus  erat,  genialia  laetus 
Tempora  noctis  agens.  Ilh  non  blanda  mariti 
Oscula  mille  novi,  non  regni  jura  vetusti 


237.  Fori  in  ed.  Bas.  deest  in  omnibus  ms.  Benignus  tantum  in 
ms.  A. 

238.  Qui  pro  quin  in  ms.  E.  Miserabitur  pro  miserebitur  in  ms.  B. 
242.  Dudum...  Iino  in  ed.  Bas.,  ducum...  hcec  in  omnibus  ms. 

246.  Alta  in  ed.  Bas.,  arcta  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F,plena  in  ms.  E. 

247.  Junxit  (corr.)  pro  ussit  in  ms.  A. 

152.  Invidia  in  ed.  Bas.,  invida  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
254.  Illud  in  ed.  Bas.,  illudit  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 


—  191  - 

Per  cnnctos  proraissa  Deos,  de  corde  pavorem 

Funditus  expulerant.  Semper  tremefacta  sepulcrum    260 

Ante  oculos  mortemque  tulit,  nec  somnia  laetum 

Portendere  aliquid  :  visa  est  sibi  quippe  secundo 

Rapta  viro  sentire  minas  et  jurgia  primi ; 

Et  tremuit  sopita,  licet  dum  vertice  montis 

Aerii  traducta  sedens  subjecta  videbat  265 

Regna  sibi  populosque  vagos,  monstrumque  repente 

Concurrisse  alium  majori  corpore  montem  ; 

Tum  vero  tremuisse  jugum,  cui  nixa  sedebat ; 

Impulsuque  gravi  gelidos  de  vertice  montes 

Descendisse  duos ;  montemque  abiisse  rainorem         270 

Inde  retro ;  ast  illam  rapid,o  per  inania  lapsu 

Tartara  nigra  quidem  et  Stygiam  tetigisse  paludem. 

Publica  finitimas  subito  perlabitur  urbes 

Fama  gradu,  victffi  victorem  sponte  secutum 

Gonjugia,  et  bello  indoraituni  servire  puellae.  275 

Vulgus  adulterii  signabat  noraine  factura, 

Quod  neqiie  legitimis  arsissent  ignibus  inter 

Armorum  strepitus ;  alioque  superstite  rege 

Gonjuge,  captivae  victori  forma  quod  uno 

Visa  die,  et  dilecta  prius,  subitoque  recepta  280 

Foedere  non  inter  patrios  ex  raore  Penates 

Judicio  nequid,  sed  cuncta  libidine  sanas 

Praecipitante  moras  fierent  :  sic  omnia  vulgus 

In  pejus  torquere  loquax.  Jam  crebrior  aures 


263.  Nupta  pro  rapta  in  ms.  B,  C,  D. 

269.  Fontes  in  ert.  Bas.,  montes  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

272.  In  ms.  A  super  teiigisse  le^ilur  petiisse,  in  ms.  E,  penetrasse. 

282.  Nequit  in  ed.  Bas.,  nequid  in  ms.  A,  B,  C,  D. 


—  192  - 

Fama  ducis  vario  fervens  pulsaverat  cEstu.  28f) 

Indoluit  cari  facinus  niiseratus  aniici 

Dux  pius  hic,  rerumque  modum  secum  ipse  revolvens, 

Intempestivos  est  detestatus  amores; 

Multaque  in  absentem  tacitus  convitia  finxit. 

Sic  pater  offensus  longinquo  verbera  nato  290 

Instruit,  et  thalamis  irarum  fuhiiina  fundit, 

Mox  vultu  placito  et  dulci  sermone  movendus. 

Altera  post  primam  sequitur,  populosque  secundo 

Fama  leves  rumore  rcplet  succedere  castris 

Syphacem  victumque  trahi ;  ruit  obvius  omnis  295 

Visendique  avidus  positis  exercitus  armis, 

Ilium  admirari,  atque  illum  celebrare  frequentes. 

Hunc  illum  bello  ingentem  regnisque  superbum 

Romanum,  Poenumque  ducem  qui  viderit  uno 

Temporc  sub  Laribus  pacem  veniamque  precantes.      300 

Cuique  duos  mundi  dominos  non  multa  puderet 

Blandiri ;  cui  certatim  solemnia  tanquam 

Vota  Deo  fierent  ;  cui  regum  maximus  ohm 

Massinissa  metu  toto  concesserit  orbe ; 

Quem  facie  turbata  nova  fortuna  rotasset  305 

Ad  terram  impulsu  subito,  vix  credula  tantae 

Corda  rei  ingentis  lapsu  stupefacta  ruinae. 

Si  quis  Athon  videat  verso  seu  vertice  Olympum 

Argeeis  cecidisse  vadis,  Erycisque,  tuumque, 

287.  Hic  in  ed.  Ilas.  deest  iii  omnibus  ms. 

295.  Victum  in  ed.  Bas.  et  in  ms.  A,  vinctum  in  ms.  V>,  C,  D,  E,  F. 

299.  Ducum  in  ed.  Bas.,  ducem  in  omnibus  ms. 

303.  Hegutn  (corr.)  supra  regnum  in  ms.  A.  Regnum  quoque  legi- 
tur  in  ms.  F. 

304.  Concesserat  (corr.)  in  ms.  A. 
308.  Ceu  pro  seu  in  nis.  E. 


—  m  - 

Apennine,  caput,  Tyrrhena  siib  seqnora  mersum,       310 

Non  credat  satis  ipse.sil^i,  sed  somnia  vanis 

Plena  putet  monstris.  Rex  inter  talia  magno 

Concursu  inveliitur  ducis  ad  tentoria  nostri. 

Heu  quantis,  fortuna,  dolis  mortalia  pessum 

Omnia  das,  quantum  sublimibus  invida  regnis  315 

Haec  magnis  promissa  lues  1  Haec  meta  bonorum 

Stare  parum  et  ruere.  Hic  regum  ille  supremus 

Mancipium  venale  jacet,  trahiturque,  catenis 

Obrutus,  et  multo  circumvallatus  ab  hoste. 

Gontigit  Hesperii  mentem  ducis  illa  vetusti  320 

Hospitii  neglecta  fides,  blandusque  serenae 

Vultus  amicitiae,  conspectus,  junctaque  dextrae 

Dextera,  consessusque  tori,  ac  prsesentibus  illa 

Majestas  coUata  maUs,  tandemque  profatur  : 

«  Quid  tibi,  vane  Syphax,  voluisti?  Unde  ista  furenti325 

Mens  adeo  transversa  tibi,  pactine  repulsa 

Auxiho  contentus  eras,  nisi  bella  moveres?  » 

Dixerat ;  ille  animo  vultuque  immotus  eodem 

Praestitit,  ac  sero  vix  moesta  silentia  fregit  : 

«Nil  mihi,  magnanime  et  nostri  dux  maxime  saech,  330 

Nil  gravius  fortuna  tuht,  quam  frigida  campis 

Linquere  et  in  raediis  moriens  hcec  membra  nequivi. 


315.  Invidia  in  ed.  Bas.,  inrirfa  in  omnibus  ms. 
323.  Ea  vox  consessusque  in   nis.  A,  delelo  nunc  verbu,  superins- 
cripta  est,  legiturque  in  omnibus  aliis  ms. 

326.  Transversa  est   leclio  jain  emendata  in  ms.   A,   nec  apparct 
vestigium  pristinoe  lectionis. 

327.  Eras,  lectio  pariter  emendata. 

329.  Longa  in  ed  Bas.,  nioRsln  id  omnibus  ms. 
sa^i.  Qiiam  \n  ed.  Bas.,  el  in  iii  iiis.  A,  quod  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 

13 


-  m  - 

Armonimquc  inter  stragem  cumulosque  virorum. 

Poinarum  niilii  summa  quidem  quod  vivcre  bello 

Contigit  exliausto  ;  nec  enim  nunc  ora  viderem  335 

Haec  mihi  perfidiae  meritam  renovantia  litem. 

Ast  ego,  si  miseris  placeat  credenda  profari 

Et  queat  in  gravibus  vero  locus  esse  catenis, 

Vera  loquar,  primumque  omnes  meruisse  fatebor 

Sponte  cruces,  qui  sacra  volens,  qui  jura  fidemque    34-0 

Fasque  piumque  simul  conventaque  foedera  tanti 

Hospitis,  exigua  turpique  libidine  victus 

Calcavi,  testesque  Deos,  rnemoresque  malornm. 

Sed  quae  causa  gravis^  qms,  tristis  origo  ruinae 

Forsitan  ignoras :  ego  nunc  verissima  paucis  345 

Expediam,  non  illa  meum  relevantia  crimen, 

Quin  potius  justi  stimulos  auctura  pudoris. 

Femina  cum  primum  Laribus  fuit  advena  nostris 

Auspiciis  invecta  malis  atque  alite  torva, 

Tunc  perii,  periitque  fides,  et  gloria  nobis  350 

Excidit,  ac  sceptruni  manibus  diademaque  fronti  ; 

Prodita  nunc  tacitis  arsit  mea  regia  llammis. 

Funereas  tulit  illa  faces,  potuitque  dolosis 

Flectere  blauditiis  animum,  lacrymisque  malignis 

Hospitis  illa  sacri  fanKe  Superumque  Deorum  355 

Heddidit  immemoremque  niei.  Quid  te  moror?  llla, 

lila  suis  manibus  misero  tnlit  arma  marito, 

Induit  illa  latus,  capiti  tum  cassida  caro,   " 


333.  Tumulos  (corr.)  pro  cumulos  in  ms.  A,  etin  nis.  D,  C,  D. 
36i.  Gloria  in  ed.  Bas.,  regia  in  omnibus  ms.;  at  in  ms.  A  pris- 
tiiia  leclio,  niinc  or;is>i,  erat  iliversa. 

353.  Funereas,  leclio  emendala  in  ms.  A. 
3'8.  Tiaii- in  ed.  iJ.is.,  (iint  In  oiniiiliiis  nis. 


—  195  — 

Tiim  gladiiim  dextrae,  clypeiim  dcilit  illa  sinislrae, 

Iiicrepnitque  tubam,  trepidumque  atque  arma  paventem  300 

Impulit  ambiguam  in  mortem,  tecumque  coegit 

Adversis  certarc  Deis.  Quando  agmiua  campis 

Coutulimus  stetimusque  acie,  fuit  exitus  ille 

Erroris ;  mibi  crede,  mei  placuisse  profanos 

Amplexus  fueraut  bujus  primordia  casus  305 

Gonjugioque  hsesisse  fero.  Prob  !  regia,  vere 

Kegia  et  innumeris  nuptura  sine  ordine  conjux 

Regibus,  hostiles  utinam  translata  Penates 

Igne  cremes  simili  (nisi  me  praesagia  falkmt 

Etfacies);  mecum  bocveniet  solamenad  umbras.  »     370 

Dixit  et  obticuit,  graviterturbatus  et  imo 

Lumina  moesta  solo  roferens  :  jamsenserat  iras 

Scipio,  namque  oculos  et  stigmata  clara  loquentis 

In  vultu  nimium  offensi  spectarat  amoris. 

Hinc  magis  atque  magis  cari  scekis  borret  amici :        375 

Justus  amor  regi,  quoniam  si  digna  querelae 

Massinissa,  tibi  fuerat,  non  justa  rapinse 

Causa  furor,  stimulisque  repens  impulsa  kbido 

Turpibus.  Haec  inter  regem  sub  claustra  recondunt. 

Fama  recens  Latiis  sensim  crebrescere  castris  380 

Goepit  adesse  duces,  victriciaque  agmina  regis 

Ac  Leki :  placido  venientes  suscipit  ore 


365.  Fueram  in  ed.  Bas.,  fuerant  in  omnibus  ms. 

368.  Nunc  nunc  in  ed.  Bas.,  utinam  in  ms.  A  B,  C,  D,  F,  aulem 
in  ms.  E. 

370.  Venks  iii  ed.  Bas.,  veniel  m  omnibus  ms. 

376.  Regh  in  cd.  Bas.,  regi  in  omnibus  ms. 

380.  Lntis  in  ed.  Bas.  et  in  oinnibus  ms. ;  at  in  ms.  A  Latiis  ifgi- 
tur  in  ipso  versu,  et  latis  taiitum  in  margine. 


—  190  — 

Scipio,  laudatos  populo  spectante  decorat 

Muneribus  largis,  abstractum  deinde  seorsum 

Sede  locat  regem  juxta  procul,  atque  remotis  385 

Testibus  alloquitur  :  «  iNisi  me  tuamaxima  longe, 

Massinissa,  diu  virtus  spectata  fefellit, 

Non  tibi  causa  tuum  fuerit,  nisi  magna,videndi 

Scipiadam,  fideiqiie  metfi  tua  credere  fata 

Ut  malles,  veteres  sic  aspernatusamicos.  300 

Africa  nam  vastis  Latio  disjungiturundis, 

Nec  minus  alternis  distamus  moribus,  ergo 

Grande  aliquid  tibi  causa  viiE  fuit  a?quore  tanto, 

Tot  bellorum  inter  fremitum  mundique  tumultus. 

Certe,  ego  si  propriomihi  non  sordescit  in  ore  395 

Gloria,  non  alia  tanlura  virtute  superbum 

Mc  fateor,  quam  quod  blande  mihi  frena  tenere, 

Frena  voluptatis  videor.  Non  hostis  in  armis 

Obvius,  aut  flammis  resonans  uiulantibus  ^Etna, 

Euboicce  non  sic  fundo  gravis  a.'stus  ab  imo  iOO 

In  cumulos  surgentis  aquae  metuendus  ut  ista  est. 

Turba  voluptatum  qua?  circumfusa  tenet  nos, 

Praecipue  tamen  haec  nitidae  suspecta  juventaj 

Pestis,  etaetati  pnetenditrctia  nostrae; 

^quor  enim  silet  interdum,  gravis  /Etna  quiescit.     405 

Hostis  ad  incursum,  vahdis  seu  moenibus  uti, 

Seu  vallo  fossaque  licet,  damnosa  vohiptas. 


387.  Tua  in  cd.  Das.,  diu  in  omnibus  ms.;  sperata  (corr.)  supra 
speclala  in  ms.  A. 

389.  Tu  in  ed.  H.is  ,  lua  in  onmibus  ms. 

392.  Discamus  in  ed.  Bas.,  distamus  in  ins.  A,  B,  C,  D. 

406.  Hi  quinqiie  et  seplunginla  vcrsus  406-481,  licet  in  omnibus 
nis.,  desunt  in  eil.  Venet.  et  Bas. 


—  197  — 

Nocte  dieqae  furit.  Nunquam  lu  nioenibus  illam 
Arcebis  ;  mcdiis  veniet  penetralibus  iuter 
Excubias  vigilesquecanes,  ferrata  potentum  ilO 

Limina  transiliet.  Quod  si  te  sola  movere 
Haec  potuit  tantum  virlus,  ut  linquere  velles 
Templa,  larem,  regnnm  nobisqne  ut  sponte  subesse, 
Nomine  deposito  domini,  patereris  et  illam 
Per  maria  et  terras,  in  me  sequerere  lateutem;  41.% 

Tu  mibi  vir  quantus  digito  monstrabere,  si  te 
Inter  tam  multas  haec  exornaverit  una. 
Gloria  magna  quidem  magnum  vicisse  Syphacem, 
Sed  major,  mihi  crede,  graves  domuisse  tumultus 
Pectoris,  atque  animo  frenum  posuisse  frementi.        420 
Praeconem  me  virtutum  memoremque  tuarum 
Semperhabes ;  tua  facta  hbens  et  dicta  renarro. 
Caetera  tu  tacito  tecum  sub  pectore  volve, 
Nec  tibi  verba  prius  quam  mens  sibi  nota  ruborem 
Excitet.  Egregia  hoc  bello  tua  sensimus  arma:  425 

Attamen  auspiciis  nostris,  ignosce  patenti, 
Concursum  est  acie ;  nostro  quoque  nomine  parta  est 
Romano  haec  praesens  populo  victoria,  nec  te 
Praeterit  et  regem  et  regnum  suaque  omnia  nobis 
Deberi.  Romam  patere  hinc  inimicaque  conjux  430 

Regis  eat,  precibus  quae  behum  pavit  et  hostis 
Fiha  tam  magni  est,  et  pars  non  parva  triumphi, 
Vince  animum  teque  ipse  doma,  nec  multa  decora 
Commaculare  vehs  unius  crimine  facti. 
Aspice  quam  fructus  uihilo  minor  ira  dolorque,  435 

Quantus  ab  obscoeno  tibi  sit  metuendus  amore, 
Quid  deceat  regem,  quam  per  se  foeda  hbido  est.  » 
Dixerat  :  ast  ilhjamdudum  ex  ore  ruebant 


—  198  — 

Ccrtatiiu  lacrymae,  veluti  ciim  candida  tectis 

Ni.v  ha-sjt,  veiiiat  tepidis  si  ilatibus  Auster,  iiO 

Liquitur,  et  grandes  subito  per  inaniaguttaB 

Priecipitant.  Tum  pauca  refert  :  «  iMihi  niaxima  cura  est 

Impcrio  parere  tuo  ;  tbrtuna  salusque 

Iq  manibus  tibi  nostra  sedet ;  tu  pcctoris  aestus 

Vincis,  et  affectus  miseri  moderaris  amantis.  MS 

Nil  frustra  jussisse  queas,  sed  prospice  famae, 

Ueprecorhoc  unum  ;  liceat  mihi  coujuge  clulci 

Servata  caruisse  fide.  »  Singullibus  istas 

Liquit  inexpletas  rauco  sub  murmure  voces, 

Inque  tabernaculum  sese  intuht,  ora  geuasquc  450 

Moestus,  et  infestis  tundens  sua  pectora  palmis. 

Sic  audita  reum  postquam  sententia  morti 

Addixit,  graviterque  tubcB  vox  nuntia  fati 

lulonuit,  tremit  ille  pavens,  et  buxeus  ori 

Fallor  inest ;  jam  mors  oculis  manifesta  videtur,        455 

Et  lictor  praebere  jubet  jam  colla  securi. 

Ac  ventura  quidcm  vcluti  praesenlia  cernit ; 

Jam  jacel  cxanimis,  jamque  omnia  ttistia  secum 

Versat,  et  avulsum  trunca  cervice  cadaver. 

Haud  aliter  placita  juvenis  cariturus  amica  400 

Jam  tacet ;  ac  tacitis  postquam  irritata  querelis 

Mcns  stimulos  in  verba  dedit :  «  Proh  tristia,  dixit, 

Vilee  fila  mihi,  tanto  servata  dolori 

Et  Parcis  huc  tracta  feris !  Moriamur  huuesti, 

Sic  cogunt  mandaia  ducis,  nisi  viverc  rapia  405 

Posse  anima  nos  iile  putal.  Si  tristia  duri 

Corda  geris  silicis.  pcctusquc  adaniante  rigescit, 

4  57.  Al  pro  ix  iii  i;.-    ;■'. 

461.  Tacet  (corr.)  supra  carcl  in  ra?.  A.;  at  pro  nc  in  ms.  E. 


-   190  — 

Qiiid  mihi  Romana  fore  cum  feritate  putasti, 

Scipio  ?  Quid  meritum  melius  sic  perdis  amicum? 

Vita  molesta  tibi  nostra  est ;  quot  vulnera  in  isto       470 

Pectore  pertulimus,  nunc  ut  morerenuir  amando  1 

Spiritus  in  lacrymas  atque  in  suspiria  moestus 

Deflueret ;  mors  nulla  viro  minus  apta,  sed  ultra 

Non  datur,  »  H»c  dixit,  frendensque  ad  sidera  luctuin 

Sustulit  horrendum,  quem  circumstantia  longe  475 

Agmina  senserunt,  motaeque  haesere  cohortes. 

Littus  ad  Hesperium  properans  urgebat  anhelos 

Phoebus  equos ;  forte  ille  memor  quibus  ahiia  decorcje 

Virginis  Hemoniae  llagrassent  pectora  flammis, 

Laureaque  ante  oculos  stabat  sua  sacra,  tremendo       480 

Prodigio  praerepta  sibi ;  tum  vita  relicti 

Dura  nimis,  luctusque  gravis  simul  oscula  trunco 

Fixa  diu  tenero,  vitaque  abeunte  tepenti. 

Atque  ideo  similes  regis  miseratus  amores, 

Intuht  Oceano  vultus,  lacrymosaque  lavit  485 

Ora  cadens,  noctique  suas  permisit  habenas 

Scipio.  Nulla  etenim  dederit  fortuna  quietem 

Ni  mediocris  erit ;  nam  tristior  illa  dolores 

Laeta  vehit  curas.  Per  noctem  singula  secum 

Ancipiti  cum  mente  rotat,  num  territa  pulset  490 

Moenia  Poenorum  et  turres  Carthaginis,  an  se 

Extremos  fundat  Libyae  vastator  in  agros ; 

An  requiem  fessis  paucorum  forte  dierum 

Pra^beat  equitibus,  peditumque  det  otia  turmis. 

lUa  recursabat  potior  sub  pectore  cauti  495 


473.  UUro  pro  ultra  in  ms.  F. 

493.  Reciisabat  in  ed.  Bas  ,  recursabat  in  ms.  A,  E, 


—  200  — 

Ciira  (liicis,  qnihus  inde  viis  captiva  pcr  altum 

Agmina  Pffinornm  Latio  transmittat  ovanti. 

PraBcipuc  in  rege  et  regis  in  conjuge  multum 

Angitnr,  et  quantis  velit  hos  custodibus  ire, 

Cui  tantum  committat  onus.  Sic  auxius  hffiret  500 

Mercator  cui  vota  viae  cesscre  secundae, 

Et  lucri  et  fortuna  fuit ;  nunc  cogitat  aurum, 

Ac  gemmas,  qua  puppe  ferat,  pretiosaque  rernm, 

Qniqne  ratis  custos  placeat.  Non  carior  usquam 

UUus  erat  Lelio,  nuUi  felicius  altos  505 

Credere  consnetns  lassata  mente  labores. 

Hunc  igitnr  noctis  medio  vocat,  admonet  arma 

Navibus  imponat,  lectoque  ut  remige  centum 

Instrnat,  ac  patriae  petiturus  littora  classe. 

At  misero  mnltnm  diversa  flncbat  amanti  510 

Nox  ea  cum  lacrymis,  quas  sesc  vertat  in  arles, 

Quos  vocet  ille  Deos,  precibus  quibus  atra  relaxet 

Stamina  Parcarniii,  et  dilectae  tempus  amicae. 

Nnnc  venit  in  mentcm  caracum  conjuge  raptiin 

Herculeas  snbita  linqncntem  classe  coUininas  515 

Fortnnatornm  famam  tentare  locornm, 

Nnncrecta  penetrare  via  Carthaginis  altfe 

Moenia,  et  ad  veteres  humilem  veniamque  petentem 


496.  Aurum  in  ed.  Bas.,  allum  in  omnibus  ms. 

502.  Et  Ittcri  fortunu  in  ed.  Bas.  Et  lucri  et  fortuna  iii  ms    A,  F. 

503.  Veliat  in  ed.  Bas.,  ferat  in  ms.  A. 

506.  Consuetos  in  ed.  Bus.,  consuelus  in  omnibus  ms. 

508.  Imponas  in  ed.  Bas.,  imponat  in  omnibus  ms. 

509.  Accessui  us...  classem  in  ed.  Bus.,  petilurus.  .  classe  in  omni- 
bus  ms. 

510.  Flebat  in  ed.  Bijs  yfluebat  in  omnibus  ms. 


—  201  — 

Pergere  ciim  gemitu  et  dulci  cuui  coujuge  amicos; 

Nuuc  ferruui  laqucosque  sibi  propcrataque  mortis      520 

Instrumenta  manu,  tristesque  intexere  nodos, 

Auxilioque  nccis  tantos  finirc  dolores. 

Ssepe  manus  gladium  tetigit,  pudor  obstitit  uuus, 

Non  metus  incepto,  viduae  non  anxia  vitae 

Dulcedo ;  veritus  famam  maculare  perenni  525 

Crimine,  continuit,  capulumque  animumque  remisit. 

Volvitur  iude  toro  (quoniam  sub  pectore  pernox 

Sffivit  amor  lacerantque  truces  praecordia  curjfi), 

Uritur,  invigilaut  moeror,  metus,  ira,  furorque. 

Saepe  eliam  absentem  lacrymans  dum  stringit  amicam,530 

Saepe  toro  dedit  amplexus  et  dulcia  verba. 

Postquam  nuUa  valent  violento  frena  doiori, 

Incipit,  et  longis  solatur  damna  querelis  : 

«  Cara  mihi  nimium,  vita  mihi  dulcior  omni 

Sophonisba,  vale  :  non  te,  mea  cura,  videbo  535 

Leuiter  aethereos  posthac  componerc  vultus, 

Effusosque  auro  religantem  ex  more  capillos. 

Dulcia  non  ccelum  mulcentia  verba  Deosque, 

Oris  odorati  secretaque  miirmuracarpani. 

Sohis  ero,  gehdoque  insternam  nicmbra  cubih;  540 

Atque  utinam  socio  componar,  amica,  scpulcro, 

Et  simul  hic  vetitos  ihic  coucorditer  annos 

Gontingat  duxisse  mihi  sors  optima  busti. 

Si  cinis  amborum  commixtis  morte  meduUis 


519.  Dulci  et  in  ed.  Bas.,  dulci  cum  in  omnibiis  ms. 

529.  Dolur  pro  melus  in  ms.  A. 

530.  Et  in  ed.  Bas  ,  eliam  in  omnibiis  ms. 
634.  Cura  ined.  Bas.,  cara  in  omnibus  ms. 

5H.  Componat  in  ed.  Bas.,  componar  in  omnibus  ms. 


-  202  — 

Unus  orit,  Scipio  nostros  non  scindet  aniores.  545 

0  utinani  infernis  etiam  nunc  una  latebris 

Umbra  simus  !  Uiceat  pariter  per  claustra  vagari 

Myrtea,  nec  nostros  Scipio  disjungat  amores. 

Ibimus  una  ambo  flentes,  et  passibus  isdem 

Ibimus,  aeterno  connexi  focdore,  nec  nos  550 

Ferreus  aut  nostros  Scipio  interrumpet  amoros. 

Invidiosa  Deis  Erebi  populoque  silentum 

Ac  Cereris  genero,  cnnctisque  beatior  umbris, 

Umbra  ferar,  dulces  nec  Scipio  franget  amores. 

IUe  quidem  astrigeros  tractus  coelumque  tenebit  555 

Dux  saccr  humanis  in  totum  moribus  impar, 

Nec  volel  infernas  sedes  aut  pailida  Dilis 

Regna  sequi,  aut  cupidos  iterum  turbabit  amantes. 

0  utinam  Libycum  nunquam  transisset  in  orbem  ! 

0  utinam  Latiis  semper  mansisset  in  oris  !  560 

Quid  precor  heu  demens?  Si  non  venisset,  amicae 

Et  decor  et  species  faciesque  simillima  soli 

Non  niihi  nota  foret  :  sine  qua  nec  vita  fuisset 

Grata  quidem  pariter  quanta  est  discordia ;  vitam 

Abstuht  ac  tribuit.  Scipio  dulcissime,  raptim  565 

0  ulinam  Romam  victricia  signa  tuhsses 

Captivo  cum  rege  prior,  reginaque  retro 

iMausisset  uon  visa  tibi.  Quid  surda  precamur 


5i5    Nostros,  omissum  incil.  Bas.,  cst  iii  omnibus  ms. 
548.  Disjuiigit  in  et).  Bas.,  disjungat  in  omnibus  ms. 
551.  /Equos  iti  ed  Bas.,  nos7/-o.s  in  omnibus  ms. 
554.  Ferat  in  ed.  Bas.,  ferar  in  ms.  A,  B,  D,  E,  F. 
556.  Motibus  in  ed.  Bas.,  moribus  in  omnibus  ms. 
663.  Fores  in  ed.  Bas.,  foret  in  ms.  A,  B,  C,  D.  Deest  totus  hic 
versus  in  ms.  E. 


-  203  — 

Niimina?  Castrorum  (lomiiiiis  victorqne  snpcrbns 

Captivam  petit  eccc  snam;  dabimusne?  Sed  nrget      570 

Importuna  precum  specics  nocitnra  precari. 

Sed  rogat,  ac  vnltu  tacito  mibi  multa  minatur, 

Sed  rogat,  ac  durnm  prccibns  lalitare  sub  istis 

Imperium  agnosco ;  parebimus.  At  prius  horrens 

Juppiter  admoveat  capili  sua  fulmina  nostro;  575 

Hoc  tellus  voret  altalatus,  pelagusque  per  amplum 

Impia  falsiloqni  spargantnr  viscera  regis. 

Ergo  ego  Romano  placitnm,  qnia  sancta  revellam 

Foedera  conjugii?  Licnit  sine  conjnge  regem 

Vivere,  et  id  satius  fuerat  :  quia  coelibe  vita  580 

Scipio  noster  erat,  sponsae  nunc  pacta  negare 

Nonlicet,  ast  ingens  et  inexorabile  turbat 

Imperium;  quid  agam?  Morieris  mnnere  cari 

Sophonisba  viri,  morieris.  Munera  ssevo 

Haec  placuere  Jovi;  sic  nec  captiva  traheris  585 

Littus  ad  Hesperinm,  nuribns  subjecta  Latinis, 

Nec  nostros  illusa  dolos  sic  posse  videris 

Aut  fractam  culparc  fidem.  Moriere;  quis  ergo 

Finis  amoris  erit?  Mors  effera.  Parcite,  cnncli 

Goelicolae,  calcanda  fides,  fugiamus  in  orbis  590 


573.  Et  pro  ac  in  ms.  E. 
676.  Alra  pro  alta  in  ms.  B,  C,  D. 
577.  Impiaque  in  ed.  Bas.,  impia  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
678.  In  ms.  E  desunt  eu  verba  a  quia  sancia  revellam  ad  satius 
fuerat. 

584.  Munere  iu  ed.  Bas.,  munera  in  omnibus  ms. 
685.  Uoc  in  ed.  Bas.,  h(zc  in  omnibus  ms. 

586.  Viribusin  ed.Bas.,  nunlm  in  omnibus  ms. 

587.  Dolos,  lectio  j.im  cmeudatu  in  ms.  A,  sine  vcsligio  prislinae 
lectionis. 


-  204  - 

Ultima,  et  ignotas  Libyse  pcnctremiis  arenas. 

Est  ubi  scrpcntum  regio  tulissima  nobis 

Tutior  hac  patria;  nec  enim  venturus  ad  illain 

Est  Scipio,  uec  pestiferi  vis  ulla  vencni 

Tam  pnlchros  laesura  pedes.  Mihi  forsitan  ipsa  595 

Ignoscent  spectante  fera3  :  dulcissima  conjux, 

Stat  fugere,  et  te  impendenti  subducere  morti. 

Pauperiem  laetus  tecum  exsihumque  fugamque 

Moestaque  cuncta  feram  ;  sed  nec  sequerei'e  vocantem, 

Femineos  si  novi  animos.  Regina  supremo  600 

Sueta  sedere  loco,  et  quanquam  sequcrere,  parati 

Nil  habeo,  atque  oumes  Komaua  polentia  passus 

Claudit,  et  extremo  Scipio  notissimus  orbi  est. 

Somnia  nunc  tacite  quondam  mihi  tcmpore  noctis 

Visa  recognosco  turbatai  horrenda  quietis;  005 

Non  satis  intellecta  prius.  Tune  illa  fuisti 

Gandida  prostrato  per  vim  subducta  marito 

Cerva?  Sed  imperio  tandem  pastoris  iniqui 

Custodi  pra3repta  novo,  tunc  nempe  placebas, 

Vel  sic  visa  mihi;  sed  quid  conjuncta  ferebat  610 

Mors  tua  (Di  visis  omen  removete  mahgnum) 

Permctuo  :  nam  cuncta  sibi  constantia  certo 

Ordine  cernebam,  nec  me  sopor  illc  fefellit. 

Quid  faciam?  Moriere  igitur,  moriere  profecto  : 

Nilahud  superest,  conjux  miseranda,  tibique  615 

599.  Sequere  iii  ed.  Bas.,  acquerere  in  omiiibus  ms. 

601.  Quaiii  in  ed.  Bas.,  quanquani  in  omnibus  ms. 

602.  Oinnis  in  ed.  Bas.,  oinnen  in  omnibus  ms. 

603.  Novisaimus  in  ed.  I5as.,  uotissitinis  in  omnibus  ms. 
606.  Non  tu  pro  tune  in  ms.  B,  C,  D. 

608.  Serva  in  ed.  Bas.,  cerva  in  omnibus  ms. 
613.  In  ms.  A  cernebam  (corr.)  pro  tenebam. 


-  205  - 

Auctor  morlis  ero,  sed  qiiee  niihi  vita  futura  est? 

Scis,  Venus,  et  ccelo  prospectans  Juppiter  alto 

IVlortales  actus  nostrosque  hoc  orbe  labores. 

Quis  mihi  verba  dabit  placidas  ducentia  noctes, 

Aut  gravis  ingentes  animi  mulcentia  curas?  C20 

Quis  dabit  amplexus,  quisve  os-xula  dulcia  junget? 

Te  sine  dulce  nihil,  Quid  prodest  regia  largo 

Agmine  servorum,  Tyrio  quid  lectulus  ostro 

Comptus,  et  innumeris  instrata  palatia  gemmis  ? 

Quid  diademajuvat,  lati  quid  gloriaregni?  625 

Uror,  et  assiduis  torquentur  pectora  tlammis. 

Heu  mihi  dulcis  adhuc,  dulcis  post  busta,  sereni 

Quo  fugiunt  vultus?  Hinc  jam  te,  cara,  supremuni 

Viventem  deflere  juvat  Sophonisba  Deorum 

Atque  hominum  decus  eximium,  quam  nostra  tulerunt  630 

Tempora  siderei  exemplum  speciemque  decoris. 

Quae  faceres  conspecta  fidem  super  astra,  quis  ipsis 

Splendor  inest  Superis,  quaUs  quamque  ahna  venuslat 

Forma  Deas,  adverte  pias  his  fletibus  aures. 

Hei  misero  fuerit  quoniam  meminisse  jucundum        635 

Lumina  sidereis  mulcentibus  sethra  favillis, 

616.  Ego  ia  Bas.,  ern  in  ms.  A, 

617.  Prospeclant  in  ed.  Bas.,  prospectans  in  ras.  A,  E,  F,  prospec- 
las  in  ms.  B,  C,  D. 

619.  Placitas  in  ed.  Bas.,  placidas  in  omnibiis  ms. 
621.  Jungat  in  ed.  Bas.,/(/nge/  in  omnibus  ms. 
628.  De  cura  in  ed.  Bas.,  te,  cara,  in  ms.  A,  E,  F. 

631.  Specimen  m  ed.   Bus.,  speciem  in  ms.  A. 

632.  Supra  in  ed.  Bas.,  super  in  omnibus  ms. 

633.  Venustas  in  ed.  Bas.,  venustat  in  omnibus  ms. 

634.  ///  in  ed.  Bas.,  his  in  omnibus  ms. 

635.  Iku...  fuerat  in  ed.  Bas.,  fuerit  quoniam  iii  omnibus  ms. 

636.  Sideris  in  ed.  Bas.,  sidereis  in  omnibus  ms. 


-  200  - 

Alma  sub  exigiio  claiidentiir  condita  bnsto 

Lumina  magnorum  mentes  taclura  Deornm, 

Lnmina  durorum  rabiem  fractura  virorum, 

Lumina  quae  mihi  me  abstulerant,  curasque  minores.  640 

Gandida  1'i'ons  anro  circnmcrispante  dccora 

Frontibns  bumanis  augustior,  abdita  saxo 

Stabit  in  angusto.  Risus  qui  fcrrea  figit 

Pectora,  qui  coelum,  qui  circumfnsa  serenat 

Nubila,  Tartareum  ruit  irrediturus  ad  antrum.  015 

Heu  mibi  febces  animae,  quibus  illa  repente 

Lux  oriens  veteres  veniet  pnrgare  tenebras  ! 

Heu  bene  progeniti,  quibus  illa  videre  liccbit 

Quae  mihi  niors  invisa  rapit.  Pes  lactens  atram 

Divino  celerante  gradu  conscendere  cymbam  C50 

Jussus  transibet  Lethaei  gurgitis  aislum. 

Fortnnato  Charon,  utinam  mihi  flectere  clavum 

Contingat,  neutramque  diu  contingere  ripam  ; 

Tuque  mei  interea  serves  moderamina  regni, 

Invidiose  senex,  quando  haec  tibi  monstra  videre       055 

Gontigit,  ant  ullo  poslhac  continget  in  aevo. 

Vidisti  iEtnaeo  raptam  sub  vertice  nigri 

Uxorem  transire  tori,  nec  vultus  Ehssae 


638.  Traclura  in  cd.   Bas.  el  in  priore   lectione   ms,  A.,   tacluia 
(corr.)  in  nis.  A  et  in  ms.  B,  C,  D,  E. 

639.  Factiira  iii  ed.  Bas.,  fractnra  in  oninibus  nis. 

641.  Circumslipanle  pro  circuincrispanle  in  ms.  B,  C,  D. 

642.  Angustior  in  ed.  Bas.,  auguslior  in  omnibus  nis. 

643.  Fugil  in  ed.  Bas.,  /igil  in  omnibus  ms. 

650.  Celebranle  pro  celerante  in  ms.  A,  F. 

651.  Juslm  in  ed.  Bas.,  j».s.s»/s'  in  oinnibns  ms. 

653.  Veterem  in  ed.  Bas.,  neulram  in  nis.  A,  li,  (^,  D,  1'.  in  nis. 
E  desunt  ea  verha  a  neutramque  ad  libi  inomlrd  videre. 


—  207  — 
Te  latuit  nostrae,  facies  nec  Gorgonis  horrens, 
Nec  quae  fatiferum  laqueo  pendente  secuta  est  GOO 

Laodomia  \irum,  nec  te  pulcherrima  Procris, 
NecTeucrum  pestis,  Minoisque  altera  proles, 
Allera  nam  coelum  tenuil  stellante  corona; 
Sed  cui  tantus  honos,  cui  tantse  gloria  formae, 
Crude  senex,  mihi  crede,  parem  non  uUa  videbunt    GG5 
Saicula,  nec  rerum  laudatrix  magna  saarum 
iEtas  prima  tuUt.  Visa  tangere  juventa, 
Ardebis,  mihi  crede,  senex ;  me  forsitau  illac 
Gonjugis  infaustee  vestigia  cara  sequentem 
Tardius  excipies  veuiam,  nec  tempore  multo  670 

Hic  mihi  carcer  erit,  proh,  si  prohibemur  adire, 
Gorporeosque  iterum  vis  est  remeare  sub  artus. 
Occidimus;  tu  parce,  scnex,  atque  arbiter  aequus 
Igne  pari  tlagrans  juvenilibus  annue  flammis. 
Gerbere  si  potuit  vates  Rhodopeius  iram  075 

Frangere  voce  lyra3,  facies  nunc  conjugis  ista 
Quid  poterit  conspecta  tibi  couspectaque  regi 
Tartareo  ?  Vereor  ne  nostros  captus  amores 
Tentet,  et  annosae  redeas,  Proserpina,  matri. 
Somnia  sunt  quae  fingis  amans,  et  falleris  amens,       G80 
Massinissa,  diu  fehx  si  rata  fuissent 
Munera  fortunae;  modo  sed  mcestissime  regum, 
Pone  modum  lacrymis,  metamque  impone  querehs. 
Dulce  meum  decus,  atque  animae  pars  altera  nostrae. 


66i.  Famw  in  ed.  Bas.,  formw  in  ms.  A  (lectio  emendata)  et  in 
omnibus  aliis. 

665.  Pnrem  in  ed.  Bas.,  parem  non  in  omnibus  ms. 

676.  Facie  in  ed.  Bas.,  facies  in  omnibus  ms. 

677.  Poteris  in  ed.  Bas.,  poterit  in  omnibus  ms. 


—  208  - 

0  breve  solamen,  longus  dolor,  inclyta  conjux,  685 

Ibis  ad  Elysias  directo  tramitc  valles, 
Et  mihi  morte  tua  gemitum  lacrymasque  relinques  ; 
Sed  sequar,  haec  miseri  superant  solatia  morbi.  » 

Obticuit,  subiitque  sopor;  tum  fessa  parumper 
Membra  quics  sensim  subrepens  tarda  fefelHt;  G90 

Multa  sed  in  somnis  questus,  coelumque  Ghaosque 
Fortunamque  feram  incusans,  hominesque  Deosque. 

Ecce  parum  fausto  fmem  positurus  amori 
Phoebus  ab  Oceano  rediens  surgebat  Eoo. 
Concrepuere  tubae  :  surgit  tremefactus,  et  iras  095 

Suscitat,  ac  questu  ses^pe  revolvit  codem; 
Postquam  castra  videt  fremitu  testantia  motum, 
Et  metuit  mandata  ducis,  vimque  afiPore  credit 
Si  neget,  horrendum  dictu,  etmiserabile  sumit 
Consilium  quod  tristis  amor  dabat  :  aurea  fido  700 

Pocula  dat  servo,  custodia  dira  veneni 
Credita  cui  fuerat.  Rex  hsc  undantia  summo 
Et  superinfusa  cernens  spumantia  niorte  : 
«  Vade,  ait,  et  miserae  mea  tristia  munera  perfer 
Reginae,  slrictosque  Deos  absolve  fidemque.  705 

Me  promissorum  memorem  sciat  illa,  secundum 
Impleo,  sunt  Superi  testes.  Erat  altera  longc 
Conditio  mihi  grata  magis,  tentataque  frustra 
Est  via,  si  qua  foret,  per  quam  regina  maneret 
Conjugio  contenta  meo.  Romanus  ab  alto  710 

Dux  vetat;  huic  nostri,  sicDi  statuere,  potestas, 
Fortunaque  jubente  data  est,  sibi  consulat  ergo. 

699.  Negat  iii  ed.  Bas.,  neget  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 
703.  Scriptos  in  ed.  i5as.,  ntriclos  in  omnibus  rns. 
711.  Vetat  iii  ms.  A  (corr.)  pro  erat. 


—  209  — 

Cogitet  unde  ruens  quo  sit  prostrata,  quis  illam 
Exitus  excipiat  viduatam  nomine  nostri  : 
Insuper  et  primi  reverentia  quanta  mariti,  715 

Quanla  patris  virtus ;  titulisque  et  sanguine  dignum 
Consilium  paret  ipsa  sibi  quod  possumus  unum : 
Instrumenta  fugse  libertatisque  paramus.  » 

Heec  ait,  atque  oculos  lacrymis  avertit  onustos. 
Nuntius  accelerans  reginae  ad  limina  pulsat  720 

Munera  dira  ferens.  Pannis  anus  obsita  et  annis 
Prosilit,  atque  habitum  conspectaque  pocula  narrat. 
Substitit  attonitaB  similis,  similisque  paventi ; 
Nec  remorata  diu,  positoque  instincta  pavore  : 
Ingrediatur,  ait.  Stat  terrae  lumiua  fixus  725 

Et  peragit  commissa  tremens;  intercipit  illa  : 
«  Suscipio  raandata  libens.  nec  dona  recuso 
Regia,  si  majus  nihil  est  quod  mittere  dulcis 
Posset  amans  :  certe  melius  moriebar  in  ipso 
Funere,  ni  demens  nupsissem.  Numina  testor  730 

Conscia,  non  aliquid  quoniam  de  conjuge  caro 
Sit  nisi  dulce  mihi,  sed  sidera  promptius  alta 
Terrenis  ut  erani  vinchs  exuta  petebam. 
Hoc  refer  extremum,  et  mortis  mihi  testis  adesto. 
At  vos  Coehcolae  et  qui  maria  ampla  tenetis,  735 

Quique  locum  mundi  medium  Stygiasque  tenebras, 
Quas  adeo,  hcet  ante  diem,  si  justa  precandi 

713.  QucB  in  ed.  Bas.,  qiio  in  omnibus  ms. 

724.  Remota  in  ed.  Bas.,  remorata  in  omnibus  ras. 

729.  Possit  in  ed.  Bas.,  posset  in  omnibus  ms. 

733.  Erant  in  ed.  Bas.,  erarn  in  omnibus  ms. 

734.  Refert  in  ed.  Bas.,  refer  in  omnibus  ms. 

735.  Nosin  ed.  lias.,  vos  in  ms.  A,  B,  C,  D,   E.;  alta  pro  amjila 
in  ms.  B,  C,  D. 

U 


—  210  ~ 

Materia  est,  praestate  pias  his  questibus  aures. 

Audiat  et  coelum  et  pelagus  tellusque  profunda. 

En  morior,  mortisque  magis  me  causa  dolere  740 

Quam  mors  ipsa  facit ;  quid  enim  commercia  tangunt 

Nostra  duces  Latios?  En  quanta  superbia  genti  : 

Non  satis  est  hostem  regnis  spoliasse  paternis  ? 

Libertate  animos  spoUant,  et  rite  coactis 

Conjugiis,  sanctoque  audent  irrumpere  amori,  745 

Et  pactos  laniare  toros,  victoria  postquam 

Romano  stat  certa  daci,  nec  tlectero  quisquam 

Fata  potest  a^terna  Jovis.  Sint  ultima  vitae 

Tristia,  et  eximiis  sua  Roma  ingrata  tropaeis. 

Exsul  ut  a  patria  deserto  in  rure  senescat  750 

Solus,  et  a  fidis  longe  semotus  amicis  ; 

Nec  videat  sibi  dulce  aliquid,  qui  dulcia  nobis 

Omnia  praeripuit ;  tum  cari  injuria  fratris 

Exagitet,  doleatque  suos  non  aequa  ferentes. 

FiUus  extremos  inglorius  aggravet  annos.  755 

Indigno  tandem  atque  inopi  claudare  sepulcro 

Iratusquetibi,  et  patriae  moriare  relictae, 

Scipio,  et  infames  saxis  inscribe  querelas. 

Tu  quoque  finitimo  semper  quatiare  tumultu, 

Si  secum  posthac,  conjux  carissime,  firmum  760 

Foedus  habens,  videas  abeuntes  funere  natos 

746.    Ac  in  ed.  Bas. ,  et  in  ms.  A. 

74.7.  Hic  versus,  qui  deest  in  ed.  Bas.,  omnibus  ms.  suscribitur  ; 
tamen  in  ms,  C,  posterius  in  margine  additus. 

752.  Nein  ed.  Bas.,  nec  in  oninibus  nis  ;  quid  in  cd.  Bas.,  qui  in 
ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

756.  Claudier  in  ed.  Bas.,  claudare  in  ms.  A,  D. 

761.  Habes...  obeuntes  funera  in  ed.  Bas,,  habens...  abeuntes  fu- 
nere  in  omnibus  ms. 


-  211  — 

Intempestivo,  et  foedatos  ca?de  nepotes 
Alterna.  Veniens  illa  de  gente  criientus 
Rusticus  insultet  geueri  per  vulnera  vestro, 
Ettrahat  ante  rudem  vinctos  per  moenia  currum,       765 
Oruet  et  ex  vobis  proprios  tua  Roma  triuniphos  1  » 
Dixerat,  ac  circum  lacrymas  gemitumque  videres 
Astantesque  fero  attonitos  intendere  fini. 
Illa  manu  pateramque  tenens  et  lumina  coelo 
Attollens :  «  Sol  alme,  inquit,  Superique  valete  ;        770 
Massinissa  vale,  nostri  memor.  »  Inde  malignum 
Gui  sitiens  haurit  non  raota  mente  venenum, 
Tartareasque  petit  violentus  spirilus  umbras. 

764.  Vestra  in  ed.  Bas.,  vestro  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

765.  Jundos  in  ed.  Bas,,  vinctos  in  ms.  A  B,  C,  D. 

766.  Obruet  et  vobis  ia  ed.  Bas.,  ornet  et  ex  vobis  in  omnibus  ms. 

767.  Gemitum  lacrymasque  in  ed.  Bas.,  lacrymas  gemitumque  in 
ms.  A. 


LIBER    SEXTUS 


ARGUMENTUM   (*). 

NuUa  magis  Stygios  poterat  divertere  Manes 
Qiiam  qua;  regina  pulcherrima  venerat  umbra. 
Ergo  locum  nacta  est.  Post  tristem  dulcis  amicum 
Scipio  solatus,  quse  sit  sententia  mentis 
Explicat,  et  comites  laudato  munerc  donat. 
Laelius  in  Latium  tendit.  Revocantur  acerbi 
Hannibal  et  Mago,  Romani  nominis  hostes  ; 
Sicque  fidem  Poeni  simulant.  Sed  cuncta  revertens 
Hannibal  exturbat.  Medio  perit  sequore  frater. 

Nulla  magis  Stygios  mirantum  obsessa  corona 
Umbra  lacus  subiit,  postquam  divisa  triformis 
Partibus  haud  aequis  stetit  ingens  machina  mundi. 

(1)  E  ms.  A  excerptum.  Hoc  aliud  in  ed.  Venet.  legitur  : 
Ulla  magis  Stygia  mirantum  obsessa  corona 
Umbra  fuit  quondam.  Veritus  tunc  tristia  magnus 
Scipio  permuicet  cunctos  et  pectora  regis. 
Lffilius  in  patriam  Latia  cum  classe  Syphacem 
Convehit.  Inde  ducis  monitu  Tuneta  cohortes 
Circum  castra  locant.  Dubii  ad  tentoria  I'oeni 
Terdenos  misere  viros  qui  ficta  loquantur 
Scipiadae.  Geminos  obsessi  ad  moenia  fratres 
Italia  revocant.  Flens  dulcia  deserit  arva 
Hannibal :  ast  medio  carus  perit  ffiquore  Mago. 


-  213  — 

Obtutu  attonito  stabant  horrentia  circum 

Agmina  PcBnarum,  sparsoque  rigentia  villo  5 

Eumenidum  tacitis  inhiabant  rictibus  ora. 

Regia  vis  ocuUs  inerat,  pallorque  verendus, 

Et  vetus  egregia  majestas  fronte  manebat. 

Indignata  tamen  Superis,  irataque  morti 

Ibat,  et  exiguo  defigens  lumina  flexu.  10 

Judicis  inferni  postquam  ad  pra^toria  ventum  est, 

Injecit  sibi  saeva  manum  :  candentia  Minos 

Ora  movens  dixit  :  «  Sit  carcere  clausa  secundo, 

Quem  sontes  habitant  animae,  quibus  ultima  vitje 

Gura  fuit  neglecta  sua?.  »  Rhadamanthus  acerbo  15 

Judicio  firmabat  idem.  Jam  prendere  moestam 

Goeperat  immanis  Hctor  :  tunc  maximus  alte 

iEacus  exclamat ;  siluerunt  turbida  late 

Tartara,  trans  Stygiam  vox  est  audita  paludem  : 

((  Mortis  amor  causa  est,  lucemque  coacta  rehquit.      20 

Tertia  claustra  sibi  sunt  legibus  addita  nostris  : 

Huc  eat ;  imraerita^  neque  haec  injuria  vestra 

Accedat  nunc  voce  recens.  Salis  aspera  vitee 

Mansit  apud  Superos  fortuna  et  mortis  acerbae.  » 

Assensere  pari  circum  clamore  faventes  25 

Umbrarum  popuh,  et  magni  hventia  regni 

Conciha.  Haud  ahter  quam  quum  sententia  captum 

5,  Regentia  iii  ed.  Bas.,  rigentia  in  omnibus  ms. 

12.  Canentia  in  ed.  Bas.,  candentia  in  ms.  A. 

14.  Quo  pro  quem  in  ms.  E. 

22.  Hac  erat  in  ed  Bas.,  huc  eat  in  ms.  A,  B,  C,  E,  F  ;  immerila 
in  ed.  Bas.,  immeritce  in  ms.  A,  E  ;  noslra  in  ed.  Bas.,  vestra  in 
ms.  A,  15,  C,  E. 

25.  Foventes  in  ed.  Bas.,  faventes  in  oninibus  ms, 

26.  Nigri  in  ed.  Bas.,  magni  in  ms.  A, 


—  214  — 

Tiirpibus  addixit  laqiieis  crucibiisque  vel  igni, 

Mens  bona  qiia3  non  supplicio  sed  sorle  movetur 

Infami  trepidat,  tum  si  generosior  illi  30 

Conditio  mortis  subito  dctur,  altera  frontis 

Efflgies,  vultusque  alius  formatur,  et  extra 

Pectoris  apparent  lacrymis  nova  gaudia  fusis. 

Laetior  ipsa  quidem  positaque  decentior  ira , 

Optatos  visura  locos,  regina  modestis  35 

Passibus  ingreditur.  Juvenis  cui  cingit  utrumque 

Turba  latus,  veteris  repetens  quasi  somnia  vitae. 

Haud  procul  a  ripa  Lethaei  fluminis  illa 

Quae  capit  expositos  inamoenaque  mittit  in  antra, 

Planities  obscura  jacet,  quae  collibus  atris  40 

Cingitur ;  hic  lalis  seterna  silentia  campis 

Myrtaeaque  umbriferos  vetus  ambit  silva  recessus. 

Non  hic  armorum  strepitus  studiumve  frementum 

Cornipedum,  non  cura  canum  pecudumque  boumque, 

Sed  labor  et  lacrymee,  et  longo  suspiria  tractu,  45 

Et  niacies  odiumque  sui,  pallorque  ruborque, 

Et  malesuadus  anior,  scelus,  ira,  fidesque  dolique, 

Furtaque  blanditiis  immixta,  jocusque  dolorque, 

Et  risus  brevis  et  ficto  perjuria  vultu, 

Crebraquesub  raris  habitant  mendacia  veris.  50 


28.  Adduxit  in  ed.  Bas.,  addixit  in  omnibus  ms. 

29.  Forte  in  ed.  Bas.,  sorle  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

30.  Trepidaique  tamen  generosior  ac  si  in  ed.  Bas.,  trepidat  lum 
si  generosior  illi  in  omnibus  ms. 

31.  Datur  m  ed.  Bas.,  delur  in  omiiibus  ms. ;  fantispro  frontis  in 
ms.  B,  C,  D. 

37.  Veteres  in  ed.  Bas.,  veteris  in  omnibus  ms. 
42.  Velul  in  ed.  Bas.,  vetus  in  omnibus  ms. 
47.  Fides  in  cii.  Bas  ,  fidesqut  in  omnibus  ms. 


—  215  - 

llla  per  angustas  faiices  ingressa  sub  ipso 
Limine  claustrorum,  laqueo  sua  coUa  prementem 
Gernit  Yphim,  et  nimio  consumptam  Byblida  luctu. 
At  procul  ingenti  latitabat  Myrrha  pudore 
Frondibus  ora  tegens ;  iterum  spoUator  Averni  55 

Orpheus  Eurydicen  frustra  revocare  parabat. 
Maximus  extremo  nemorum  vagus  ibat  Achilles, 
Palhdaque  immiti  signabat  gramina  passu 
Adversa  regione  Paris ;  ceu  nota  timeret 
Arma  hostis,  gressu  tacito  properabat ;  at  illum  GO 

Tristior  (Enone  a  tergo  lacrymosa  vocabat. 
Ipse  aho  teudebat  iter  :  tum  regia  virgo 
Et  mundo  matrona  nocens,  tot  causa  dolorum 
Turnus  et  ipse  dolens  rapta  de  conjuge  campis 
Errabant,  mediaque  duos  in  vahe  videres  65 

Solivagos  lateri  haerentes,  alternaque  collo 
Brachia  tendentes  :  «  Heu,fehcissima  Thisbe, 
Suspirans,  inquit,  placuit  servatus  Averno 
Dulcis  amor ;  tantum  nuhis  inviderat  umbris. 
Nusquam  adeo  cari  meminit  deserta  mariti,  70 

Nequicquam  namque  ille  senex  moriturus  et  annis 
Lassandus  vitse  venturus  ad  ultima  louge  est, 
Heroumque  greges  diversaque  claustra  tenebit.  » 
Postquam  fama  fere  vohtans  praenuntia  mortis 
In  vulgus  effusa  ruit,  tunc  una  per  omnes  75 

It  pietas,  totae  lacrymis  maduere  cohortes. 
Hunc  sors  reginae  movet,  hunc  injuria  regis 
Qui  scelera  accumulans  majdri  crimine  crimen 
Diluit,  huuc  ingens  duro  constantia  leto 

61.  Et  lacrymosa  pro  lacrymosa  in  ms.  B,  C,  D,  E. 
66.  Solivagus  in  ed.  Bas  ,  solivagos  in  uinnibus  ms. 


—  216  — 

Feminea  et  nulli  non  admirauJa  virorum.  80 

Scipio  permetuens  juvenis  ne  forsitan  ardens 

Nunc  etiam  gemini  sceleris  sibi  conscius  in  se 

Consulat  asperius  quicquam  pro  tempore,  blandis 

Mitigat  alloquiis,  castigatumque  modeste 

Temperat,  et  curis  cupit  exonerare  malignis.  85 

Proxima  sic  dubii  medicus  discrimina  morbi 

Agnoscens  aegrum  placido  sermone  moratur, 

Ac  monet,  et  proprii  immemorem  velit  esse  pericli. 

Altera  nox  fessum  curis  vigilemque  sopore 

Reddidit  aurorae.  Jara  Lucifer  astra  premebat  90 

Candida,  jamque  dies  pelago  veniebat  ab  Indo  ; 

Jam  volucrum  dulces  ullo  sine  fine  querelae 

Audiri,  et  nocturna  silentia  rumpere  Progne. 

Surgit  et  effusas  jusso  praecone  catervas 

Congregat,  ac  medio  sublimis  ab  agmine  fatur  :  95 

a  Romani  proceres  felicia  signa  secuti 

Victores,  quos  Hesperiae  tot  pressa  per  annos 

Tevra  tulit,  quos  innumeris  nuuc  Africa  sentit 

Cladibus  extremis  jamjam  sensura  ruinis, 

Intentas  adhibete  aures  et  corda  precanti  100 

Prona  duci.  Me  vera  quidem  et  comperta  profari 

Testis  ab  excelso  prospectans  Juppiter  esto. 

Gloria  tam  iongi  nunquam  mihi  vana  laboris 

Causa  nec  imperii  fuerit  damnosa  hbido, 


82.  Nemini  iii  ed.  Bas.,  gemini  in  omnibus  ms.  ;  in  se  iii  ed.  Bas., 
ipse  in  ms.  A. 

90.  Amore  in  ed.  Bas.,  aurorw  in  omnibus  ms. 

93.  Audili  in  ed.  Bas.,  audiri  in  ms.  A,  B,  C,E,  F. 

95.  Fraler  ia  ed,  Bas.,  fatur  in  ms.  A,  B,  C,  E,  F. 

'JG.  Uic  viisus  deest  in  nis.  E.;  caslra  in  ed.  Bas.,  signa  in  nis   A. 


—  217  - 

Sed  patriae  praegrandis  amor,  qui  nostra  vadosis         105 

Syrtibus  Oceanoque  alternat  castra  frementi. 

Hoc  duce  Riphaeas  nudus  trausire  per  Alpes 

Non  verear,  gelidum  cum  bruma  reduxerit  annum, 

vEstivi  medio  armatus,  nec  in  ore  leonis 

iEthiopum  penetrare  latus  squalentiaque  arva.  110 

Nam  mihi  vel  dubii  certa  est  victoria  Martis 

Vel  mors  laeta  quidem.  Patrise  mea  vita,  salusque 

Non  mihi  debetur ;  pia  debita  perdere  solvens 

Nil  videor  :  nunc  ista  tamen  quo  tendere  pergant 

Expediam  brevibus.  Vos  per  me  cuncta  secuti  115 

Aspera,  supremo  mentes  aptate  labori. 

Finis  adest,  summumque  decus  mihi  moenia  circura 

Gingere  propositum  et  saevae  Garthaginis  urbem. 

Aut  redit  is  cui  cuncta  uni  sua  vuhiera  servat 

Perfida  gens  nostrae  tantum  adversata  sahiti;  iW 

Tum  Latio  interrupta  quies,  nobisque  perennis 

Fama  venit,  belh  fato  qnaerenda  supremi ; 

Aut  manet,  et  victum  cunctatio  sola  fatetur. 

Indefensa  mihi  tellus,  dabis  impia  dignum 

SuppUcium,  et  csesos  purgabis  sanguine  cives.  125 

Rurane  barbaricis  pedibus  calcanda  fuerunt 

Itahse  ?  Nobis  animos  tam  justa  negabit 

Ultio  ?  Quin  etiam,  quod  vel  meminisse  molestum  est, 

Moenia  noslrae  urbis,  Gapitoliaque  alta  minaci 

Gominus  ille  fremens  vix  hmiine  viderit  uno  ;  130 

Nos  muros  spectare  suos  quae  causa  vetabit  ? 


110.  Sitientia  in  ed.  Bas.,  squalentia  in  ms,  A. 

111.  Victricia  in  ed.  Biis.,  vicloria  in  omnibus  nis. 
116.  Aptarein  ed.  Bas.,  aptate  iii  omnibus  ms. 
119.  His  in  ed.  Bas.,  is  in  omnibus  ms. 


—  218  — 

Non  mibi  si  campis  veniat  Mars  ille  secundus 

Poenorum  armatus,  Stygiaque  reversus  ab  unda, 

Quattuor  atque  truces  quos  pavit  in  arma  leones 

Alterno  cingant  latus  ordine,  pectora  contra  135 

Ferre  reformidem,  sic  me  spcctata,  Quirites, 

Vestra  monet  virtus.  At  nuac  pater  inclytus  umbris 

Occubat  infernis,  natorumque  omnis  ad  unum 

Turba  redit ,  latius  jugulos  sic  ensis  ad  illos 

Fulminat.  Iste  autera  per  saecula  tanta  superstes        liO 

Quid  nisi  serus  honos  et  nostr»  gloria  dextrae  est 

Sic  vixisse  diu,  fmis  sibi  fructus  honesti. 

Hac  tandem  feriere  manu,  licet  aspera  jactes 

Praelia,  et  adversa  Romanos  cuspide  fixos  : 

Gloria  prima  tamen  mortis  tibi  cognitus  auctor  445 

Scipio,  et  in  tumuli  scribendum  hoc  marmore  nomen. 

Nunc  agite,  egregiis  animos  properate  triumphis 

Ultores  patriae  ;  tuque,  o  decor  inclyte  regum 

Massinissa  ingens,  quem  nec  turbata  fatigent 

^quora,  nec  toto  descendens  Juppiter  igne,  150 

Non  ferus  infesto  concurrens  nuraine  Mavors, 

Accede,  et  nostris  aniraum  sermonibus  effer. 

Magna  tibi  hoc  bello  virtus,  multusque  Deorum 

Est  favor,  agnosco;  nunc  urbis  raunera  nostnc 

Munera  pro  meritis  fateor  tibi  parva,  sed  arrara  155 

Majorum,  mihi  crede,  daraus.  Viden  ecce  freraentem 

Gornipedem  laetum  phaleris  auroque  superbum  ?  ' 


135.  Cingal  in  ed  Bas.,  cingant  in  ms.  A,  E,  F. 

147.  Prwparale  in  ed.  Bas.,  properate  in  ms.  A. 

148.  Decore  in  ed.  Bas.,  decor  in  omnibus  ms. 

149.  Faligant  in  eJ.  Bas.,  faligent  in  omnibus  ms. 

152.  Offer  in  ed.  Bas.,  et  jam  in  ms.  A  superpositum  voci  effer. 


—  219  - 

Nescit  iit  esse  loco?  Fulgentes  respice  currus; 

Caetera  quin  etiam  qax  circumferre  triumphis 

Romulei  statuere  duces,  ut  jaspide  crebra  160 

Texta  corona  micat ;  rutilo  riget  integer  auro 

En  crater,  quantoque  manum  gravis  implicat  orbe ; 

En  habitns  sacra  quo  nil  conspectius  urbe 

Noveris.  Ipse  animis  pridera  Romana  quid  esset 

Virtus  mortales  inter  te  nosse  fateris.  '165 

Quod  nescire  potes,  nulU  tam  clara  solemus 

Externo  praestare  viro,  tibi  nostra  sed  uni 

Arma,  habitum,  titulos,  nomenque  decusque  libenti 

Mente  damus;  te  participem  sociumque  licebit 

Esse  triumphorum  nobis  quos  nostra  pararit  170 

Fortuna.  In  medio  sedes  tibi  certa  senatu 

Semper  erit  nostro  :  civis  monimenta  tenebis 

Omnia  Romulei ;  stabilem  sociuraque  et  araicum 

Teque  sakitaraus  regem.  Tura  tu,  optirae  Laeh, 

Hanc  auro  geraraisque  gravem  gestare  coronam         175 

Dignus  habe,  captosque  trahens  prirauraque  Syphacera, 

Maturabis  iter  ;  pelago  stat  classis  aperto, 

Et  placidura  spirante  fretuni  substernitur  austro. 

At  vos,o  socii  certaminis  atque  laborum, 

Eraeritas  laudes  et  praemia  digna  feretis,  180 

Gum  nos  laurigero  Capitoha  celsa  prementes 

Laeta  videns  curru,  cura  circurafusa  faventum 


160.  Romani  in  ed.  Bas.,  Roinuki  \n  ms.  A,  Romani  in  omnibus 
aliis. 

172.  Monumenta  in  ed.  Bas.,  monimenta  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

174.  Te  in  ed.  Bas.,  teqiie  in  omnibus  ms.  ;  tu  omissum  in  ed. 
Bas.  ;  tu  tu  in  ms.  A,  tum  lu  in  aliis. 

178.  Placitum  in  ed.  Bas.,  placidum  in  omnibus  ms. 


—  220  — 

Millia  victorum  plausum,  freraitumque  jocosque 

Maxima  septeno  spectabit  vertice  Roma  : 

Quem  mihi  fata  diem  nunquam  raentita  propinquam  185 

Promiltunt.  »  Sic  fatus  erat :  jamque  undique  magnus 

Consurgens  Itetusque  fremor  pulsabat  Olympum. 

Ante  omnes  raeritas  grates  expendere  certant 

llex  Leliusque  duci,  spesque  ingens  addita  regi 

Abstulit  antiquas  aliamque  in  viscera  curam  100 

Intulit,  ut  regni  posset  protendere  fines 

Pauperis,  hostilesque  suis  adjungere  terras. 

Quod  sperare  quidem  sors  illius  atque  potcntis 

Scipiadae  promissa  dabant.  Ceu  retibus  auceps 

Aspiciens  volucrem  subito  discedere  parvam  195 

Gonqueritur,  movet  exigui  spes  perdita  lucri ; 

Major  inopina  mox  et  generosior  ales 

Parte  poU  tensis  si  forsitan  advolet  alis, 

Erigitur  recipitque  aniinos,  spesque  ampla  futuri 

Praeteriti  meminisse  vetat  :  sic  prima  secunda?  200 

Cura  parum  sohdo  sub  pectore  cessit  amantis, 

Victor  amoris,  amorque  hbidine  victa  hbido  est. 

Proxima  nox  aha  transivit  imagine  sorani ; 

Non  habitus,  non  incessus,  non  vuUus  amicce 

Ante  oculos,  non  vox  iterum  exaudita  gementis,        205 

At  sohum  atque  urbes  ac  fortibus  oppida  muris, 

Fluminaque  et  raontes  lati  confinia  regni. 

Jam  rubicunda  vagos  Eoo  httore  currus 

Aptabat  ventura  dies,  auroraquc  noctis 

Gandida  peUebat  tenebras,  cum  buccina  classem        210 

Excitat,  et  vento  tenduntur  vela  secundo. 

189.  Melius  in  ed.  Bas.,  Lelius  in  omiiibus  ms. 

194.  Anceps  in  ed.  Bas.,  auceps  in  nis.  A,  B,  C,  D,  K. 


—  221   — 

Littore  jam  toto  stabat  Romana  juventus 

Digressu  visura  suos  :  hic  verba  parenti , 

Hic  fratri  perferre  jubet,  jubet  ille  sorori, 

Hic  sociis,  multumque  rogat  :  confusus  in  altum        215 

Clamor  it,  et  variae  resonant  per  inania  voces. 

Laelius  in  medio  conspectus  amica  salutat 

^Equora ;  tum  ducibus  commendat  carbasa  ventis, 

Atque  alacres  laeto  respondent  murmure  nautae. 

At  raoestus  mediaque  Syphax  de  puppe  reflectens      220 

Lumina  supremum  patriam  visura  locosque 

lu  quibus  altus  erat,  tacitus  lacrymosa  movebat. 

Postquam  claustra  dolor  vocisque  repagula  fervens 

Evicit,  talem  difludit  ad  astra  querelam  : 

«  Heu  tellus  adversa  Deis,  heu  sidere  tristi  225 

Pressa  diu  tellus,  quam  nostris  attulit  arvis 

Femina  Sidonio  fiigiens  a  littore  pestem, 

Pectoribus  nostris  animos,  quos  intulit  illa 

Exsul,  inops  mulier,  metuens  atque  icta  recenti 

Vulnere  I  Nempe  avidos  bellorum  et  sanguiuis  atri      230 

Tutius  ut  fuerat  regnum  tenuisse  vetustum 

Et  pacem  servasse  suam,  lato  sequore  gentes 

Discrevit  natura  duas,  adversaque  fixit 

Littora.  Nos  mortem  mediis  quffisivimus  undis. 

Quid  visum  est  nostris  elementa  irrumpere  somnis    235 

Et  vento  pelagoque  manus  inferre  tumenti  ? 

Stat  nostro  preecisa  nocens  a  corpore  tellus 

Hispana,  et  caUdis  fumans  Trinacria  venis. 

216.  Resonent  in  ed.  Bas.,  resonant  in  omnibus  tns. 
223.  Servans  in  ed.  Bas.,  fervetis  in  omnibus  ms. 
S28.  Animis  in  ed.  Bas.,  animos  in  omnibus  ms. 
237.  Sat  in  ed.  Bas.,  stat  in  ms.  A. 


222   — 

Qnid  mihi  nnnc  vobisqne  fuit  Sardinia  flatn 

Pcssima  pestiforo  ?  Melins  latnisse  marinis  240 

iEternnm  potuisset  aqnis,  qno  signa  furentes 

Pertnlimus,  pndnit  spatio  rcqnicscere  tanto. 

Hei  mibi,  non  abas  sic  te  pnlcberrima  cernam 

Africa,  nec  patrii  tangent  ba3c  lumina  colles. 

Littus  ad  invisum  ferimur  ;  locus  ille  sepulcri  245 

Quis  putet  ?  Extremis  gemitum  snb  Qnibus  orbis 

Itala  terra  teget,  mediis  at  vita  procellis 

Irrequieta  fuit.  Sic  tristes  litia  Parcae 

Distribuere  railii,  sic  Di  statuere  superni. 

Hi  tibi  qui  vires  animumque  dedere  superbum,  250 

Omnia  raiscentem,  raeritas  dent  solvere  poenas, 

Hannibal,  ingentis  quoniara  raihi  causa  ruinae  es 

Et  patriae  natus  raiserce.  Tu  causa  snprerai 

Causa  raali ;  patrias  utinara  juratns  ad  aras 

Fulmine  flagrasses  raerito  !  Proh  Jnppiter  ille,  255 

Ille  tibi  feriendus  erat :  nam  vindice  flararaa 

Quid  juvat  innocuas  quercus  et  saxa  ferire? 

Heu  puer  infehx  patriye  cnnctisque  tibique, 

Tuque  Deis  invise  parens,  qui  dira  tuhsti 

Seraina  bellorura,  natis  carnisse  nefandis  260 

Qnanto  erat  utihus,  genitor  ;  sed  tristis  ad  umbras 

Ivisti,  tantos  vetitus  spectare  fnrores. 

NoQ  hcuit  cupido  mundi  satiare  cruore 

239.  Nobis  in  cd.  Bas.,  vobis  in  ms.  A,   E. 

2i4.  Ne  in  ed.  Bas.,  nec  in  omnibus  ms. 

245.  Immensiim  pro  invisum  in  ms.  B,  C,  D. 

247.  Ac  in  ed.  Bas.,  at  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

257.  Innocuas  in  ed.  Bas.,  incenas  (pro  incanas)  in  nis.  A,  B,  C. 

259.  Dura  in  ed.  Bas.,  dira  in  ms.  A.  F. 

263.  Cupida  in  ed.  Bas.,  cupido  in  omnibus  ms. 


-  223  — 

Limiina,  non  gladios,  at  post  scelerata  propago 

Hunc  fudit,  saevo  inferias  missura  parenti.  265 

Tu  certe  jam  digna  luis,  sed,  pessime,  rerum 

Quas  poenas  mihi,  nate,  dabis,  qui  stagna  lacusque, 

Qui  freta,  qui  fluvios,  qui  terras  sanguine  turpas. 

Forte  ego  praemoriar,  tua  nec  sinar  ultima  praesens 

Gernere  supplicia,  at  Manes  penetrare  videbo  270 

Agmine  caesorum  et  Furiarum  turbine  septum. 

At  coujux  infida  virum  qu«  linquere  frustra 

Niteris,  et  nostris  insultas  cladibus,  imos 

Ad  Manes  invita  praeis,  solamque  videre 

Te  potero,  et  vultus  iterum  spectare  pudendos :         275 

Littore  nam  patrio,  nisi  me  mea  lumina  fallunt, 

Immemor  ille  tui  turpissimus  errat  adulter.  » 

Dixit,  et  in  gremium  lacrymantia  condidit  ora. 

IUum  non  scopuli,  non  horrifer  Eurus  ab  antro 

Terruit  ^olio,  non  monstra  vagantia  ponto  280 

Devotum,  mortisque  avidum,  gelidumque  cadaver, 

Littoribus  Libycis  transverso  turbine  reddi 

Optantem  tacite  tempestatesque  vocantem. 

Invidus  haud  aliter  tenuis  regnator  agelli 

Annua  cui  messis  periit  spes,  optat  iniquum  285 

Ver  ahis  imbresque  feros  et  grandine  mixtos 

Arboribus  frugibusque  graves  incumbere  ventos. 

Interea  Scipio  curarum  parte  levatus 

Garpit  iter,  tumulumque  habih  munimine  cingit, 

Quem  Tuneta  vocant,  turresque  ibi  subrigit  altas,      290 

264.  Scelerata  pro  celerata,  quod  undique  legitur. 
269.  Sinat  in  ed.  Bas.,  sinar  in  omnibus  ms. 
274.  Al  in  ed.  lias.,  ad  in  omnibus  ms. 

290.  Funesta  in  ed.  Bas.,  Fineta  in  ms.  A,  Finecta  in  aliis,  Fti- 
necta  in  ed.  Venet.,  atpotius  Tuneta  (Tit.  Liv.,  xxx,  16). 


_  224  

Mcenia  prsecipiti  circumdans  mcenia  vallo. 

Janique  in  conspectu  Carthaginis  ampla  repente 

Castra  locat.  Late  fugientibns  arva  colouis 

Vastantur ;  trepidant  subita  formidine  cives 

Obssessi,  solamque  viam  superesse  salutis  295 

Absentem  revocare  ducem  clamore  fatentur. 

Legatos  igitur  raptim  qui  munera  fando 

Fata  ferant,  mittunt,  revocantque  ad  pr.-clia  tandem 

Ultima,  et  extremos  patrise  sub  morte  dolores. 

Ast  alii  in  Ligurum  vallem  properare  jubentur  300 

Classe  vehi,  atque  iUis  Magonem  avertere  terris, 

Ni  redeant,  patria?  summas  instare  ruinas. 

Ille  quidem  quamvis  animum  gravis  ira  cruenter 

Angeret,  adverso  quoniam  tamen  aspera  Martis 

Vulnera  passus  erat,  metuens  inimica  supremis  305 

Arma  mahs,  statuit  patriaj  parere  vocanti. 

Interea  blandis  tererent  qui  tempora  verbis 

Terdenos  oratores  iu  castra  senatu 

Pcenorum  ex  omui  lectos  ac  ficta  loquentes 

Romano  misere  duci  :  quorum  uaus  ab  alto  310 

Pectore  suspirans,  lacrymis  sic  incipit  ortis : 

«  Summe  ducum,  cui  cuncta  parem  per  saecula  nulhmi 
Mundus  habet  prima  numeraus  ab  origine  retro, 
Visceribus  patrhs  quae  pubhca  vulnera  saevae 

296.  Clnmare  in  ed.  Bas.,  clnmore  in  omnibus  ras. 

297.  Fandce  in  ed.  Bas.,  fando  in  omnibus  ms. 

298.  Revocet  in  ed.  Bas.,  revocant  in  ms.  A,  revocenl  in  aliis. 
300.  In  omissum  in  ed.  Bas.  omnibus  ms.  inscribitur. 

303.  Cruenturn  in  ed.  Bas.,  rruenter  in  ms.  A. 
305.  Supremi  in  ed.  Bas.,  suprefnis  in  omnibus  ms. 
307.  Tererent,  quod  tantum  in  ms.  E,  pro  terrent ,  quod  iegitur 
in  ms.  A,  B,  C,  D  et  in  ed.  Bas. 


—  225  — 

Paucorum  fecere  manus  rabiesque  nocentnm  315 

Aspice  placatus  tandem,  et  miserere,  precamur, 

Afilictis.  Liceat  per  te  sperare  salutem 

Quam  cives  rapuere  feri,  si  parcere  pulchra  est 

Ultio,  si  imperium  nobis  auxisse  receptis 

Romanum  quam  tantam  urbem  exstinxisse  repulsis  320 

Utilius,  si  victores  meminisse  vetuslie 

Praestat  amicitiae,  quam  vos  prassentia  tantum 

Atque  iras  pensare  novas.  Ignoscite  victis, 

Parcite  supplicibus,  rebus  succurrite  nostris  : 

Occidimus,  praistate  manus,  hostemque  jacentem       325 

Erigite,  et  nostro  sic  insuhate  pudori. 

Optima  vincendi  species,  quando  hostis  amicus 

Fit  meritis,  sed  prsetereo  speciosa  profari. 

Nomen  amicitiee  quoniam  fortuna  silere 

Nostra  jubet,  satis  est  miseros  sperare  salutem,         330 

Et  veniam  petiisse  reos.  Per  sacra  Tonantis, 

Per  vestros,  Romane,  Deos,  ignosce  paratis 

Supphcium  poenamque  pati ;  non  nostra  negarim 

Crimina,  sed  verum  hceat,  dux  sancte,  fateri, 

Te  coram  nostro  violentus  prcefuit  auctor  335 

Hannibal  errori,  nostrasque  cupidine  summi 

Imperii  pavit  furias,  et  velle  coegit 

Quod  sero  nunc  nolle  dolet :  verum  ille  necesse  est 

Ut  pereat,  scelerumque  riiat  cum  pondere  tandem  ; 

Sic  illum  sua  fata  vocant.  Tu  nostra  benignus  340 


316.  Placaios  in  ed.  Bas.,  placatus  in  ms.  A,  E,  F. 
327.  Sil  spes  pro  species  in  ms.  A. 

333.  Rogarim  pro  negarim  in  ms.  A, 

334.  Si  pro  sed  in  ms.  F. 

385.  Profuit  in  ed.  Bas.,  prccfuit  in  ms.  A,  li,  F. 


15 


—  226  — 

Respice,  si  civem  crudelein  seusimus  hostem, 
Tu  civis  pius  esse  velis,  qui  diceris  hoslis.  » 
Dixit,  et  aute  pedes  jacuit  victoris ;  at  ille 
Erigit  et  vultu  respondet  pauca  scvero  : 
((  Non  pacis  tractator  ego,  sed  victor  et  ultor  345 

Sum  scelerum  ;  Libycas  memini  transmissus  ad  oras 
Quam  mihi  spem  fortuna  ferat,  victoria  quam  sit 
Prona  mihi  notum  est,  sed  me  tamen  ultima  vestri 
Fata  movent ;  auimum  nequeo  posuisse  beuignum , 
Mundus  ut  agnoscat  sic  nos  pia  bella  movere,  350 

Ut  nostro  sit  pacis  amor  sub  pectore  semper, 
1'arcimus  indignis.  Has  pacis  figite  leges 
Mentibus,  et  servare  fidem  condiscite  tantis 
Cladibus  edocti,  Superosque  et  sancta  vereri 
Fcedera.  Bis  denas  non  ultra  in  httore  navcs  355 

In  patrios  servate  usus ;  non  bella  movendi 
Jus  vobis  popuh  injussu  ;  sint  prtbha  uostri 
Arbitrii ;  vestro  tehus  Hispaua  subesse 
Desinat  imperio,  vestrisne  quiescat  ab  armis 
Insula  uuUa  freto  quod  uos  interjacet,  et  vos  3G0 

Non  procul  a  Libyco  vivat  sibi  hbera  Marte 
Viucula  caplivis,  turpesque  auferte  cateuas 
Victorum  pedibus  ;  stet  vobis  transfuga  nuhus, 
Nuhus  in  Itaha  Poeuorum  exercitus  uUra 
Permaneat,  vestrosque  duces  remeare  jubete.  365 


355.  Ultra  littora  in  e).  Bas.,  ullra  in  littore  in  ms.  A,  iillra  lil- 
lote  in  ms.  E  et  cd.  Venet. 

356.  Servarc...  sella  in  ed.  I?as.,  servate...  bella  in  omnibus  ms. 
361.  Juval  in  ed.  Bas.,  vivat  in  omnibus  nis. 

363.  Nobis  in  cil.  I5as.,  vobis  in  nis.  A,  15,  C,  D,  B. 


-  227  - 

Sique  trium  spatio  pax  consuitanda  dierum 

Quos  damus  accepta  est,  legatos  mittite  Romam  ; 

Sanciat  hanc  populus  pacem  jubeatque  senatus  : 

Si  minus  at  saltem  paucis  siluisse  diebus, 

Tres  liceat  noctes  per  me  duxisse  quietas.  »  370 

Dixit ;  ad  haec  Cereris  pro  tot  legionibus  addit 
Ingentes  cumulos  atque  aeris  grande  tributum. 
Ilh  autem  vehiti  pacis  jam  nuUa  molesta 
Gonditio  foret,  ac  fractis  spes  nulla  sub  armis, 
Omnia  suscipiunt  la^ti,  populoque  reportant,  375 

Inque  fremens  ticto  confirmat  pectore  pacem. 
Haud  secus  ancipiti  periturus  navita  mortem 
Tempestate  timeus,  ubi  jam  spes  nuUa  relicta  est, 
Vota  Deis  cumulat  pelagi,  tremulaque  tumentem 
Neptunum  ter  voce  ciet,  Thetidisque  marinae  380 

Numen,  et  iratum  compellat  Nerea  ponto  ; 
Dona  dabit  templis,  omnem  feret  ille  laborem  ; 
Si  redeat  tranquiUa  dies,  portusque  videri 
Cominus  incipiat,  sensini  mens  perfida  tuto 
Atque  inconsuhi  subeant  obhvia  voti  :  385 

Sic  stimulante  metu  dehidunt  tempora  Poeni, 
Pohicitis  redeat  donec  ferus  Hannibal  abscns. 
lUum  tunc  vario  curarum  turbine  lassum 
Uhimus  Itahae  Brutiorum  in  monte  tenebat 
Augulus  et  hidos  fortunae  et  monstra  notantem.  390 


366.  Par  consuUando  in  ed.  Bas.,paa;  consultanda  in  omnibus  ms. 

369.  Ac  in  ed.  Bas.,  at  in  ms.  A,  E. 

386.  Deducunt  (corr.)  pro  deludunt  in  ms.  A,  ac  inde  in  ms.  B, 
C,  D. 

388.  Nune  in  ed.  Bas.,  tunc  in  omnibus  ms. ;  fessum  (corr.  marg. 
ms.  A.)  iii  ms.  B,  C,  D,  E,  F,  pro  lassum  quod  tantum  in  ms.  A. 


—  228  — 

Hunc  adeunt  jussi  landiquc  peritior  unus 

Sic  ait :  «  0  Libyci  decus  et  spes  ultima  mundi, 

0  patriae  jam  sola  salus,  miserere  tuorum, 

Quos  fera  terribili  vexat  fortuna  tumullu. 

Prospice  pendentem  mutata  fronte  ruinam  395 

Fatorum. 

Jam  tua  suppositis  arderent  mcBnia  flammis, 

Ni  procul  absentis  prodesset  civibus  ingens 

Fama  tui,  vercorque  miser  ne,  dum  a;quore  lato 

Huc  ferimur,  patriis  errent  incendia  tectis ;  iOO 

Namque  sub  extremum  subitosque  minantia  casus 

Liquimus.  Imperio  atque  urbi  succurre  trementi 

QufD  revocat,  fidumque  sibi  trans  aequora  nomen 

luvocat  ore  pio  ;  tu  vel  te  reddeprecanti, 

Vel  causam  te  te  nostrae  fateare  ruin;E.  405 

Jamque  tuus  Libycis  (nisi  me  pr^esagia  fallunt) 

Littoribus  reducem  frater  super  aequora  classem 

Alligat,  at  frustra  :  fratrura  modo  turba,  paterque 

Martius  aethereas  rediens  invictus  ad  auras 

Auxilium  ferat  afflictis  :  non  ira  Deorura  A\0 

Tam  lcvis  aut  tali  nent  stamina  pollice  dirai 

Parcarum  nunc  nostra  manus  ;  tibi  credita  soli 

Vita,  salus,  decus,  et  miseri  sunt  omnia  regni.  » 

Dixit,  et  invictae  lacrymans  dedit  oscula  dextra;. 

IUe  perorantcm  querulo  cum  murmure  semper  415 

Audierat,  frendensque  manus  compresserat,  et  se 

Torserat.   Haud  aliter  quam  carniina  noxia  serpens 

400.  Forte  meliiis  subeant  (nota  ms.  A). 
406.  Tuis  in  cil.  Bas.,  tuus  in  oninibus  ms. 
409.  nedieiis  adclitum  in  lus.  A,  et  subindc  in  aliis. 
411.  Durcc  iu  etl.  Bas.,  dircB  iu  ms.  A,  B,  C,  D. 


-  229  - 

Et  magicuiii  murmur  cursumque  vetantia  verba 

Qiiaudo  audit,  rauco  violcntus  sibilat  ore, 

Et  sese  in  nodos  sinuoso  corpore  versat.  420 

Ssepe  manu  frontem  percusscrat,  udaque  coelo 

Seepe  supercilia  extulerat,  saepe  agmina  rerum 

Conscia  tam  multarum  oculo  conspexerat  atro. 

Tandem  moestus  ait :  «Fatum  Garthaginis  olim 

Agnovi,  generisqae  mei  fraternaque  cervix  425 

Admonuit  quid  sera  mihi  fortuna  parasset. 

Nunc  tamen  ante  oculos  jam  fata  novissima  nostraj 

Urbis  et  obscoenas  videor  spectare  ruinas. 

Heu  mihi  Garthago,  dulcis  Garthago,  quis  et  me 

Et  te,  et  tot  nostros  Latia  de  gente  triumphos  430 

Perdidit?  Ac  tacite  multos  jam  sensimus  hostes, 

Nam  revocare  fuit  quotiens  stipendia  mitti 

Est  vetitum,  bello  exhaustas  quotiensque  cohortes 

Impleri.  Ast  odium  nunc  eminet,  atque  in  aperto 

Res  agitur  :  retrahunt,  et  me  parere  necesse  est ;       435 

Parebo  ;  invitus  sibi  non  hinc  arroget  hostis 

Externus  ;  non  me  totiens  pessumdata  vincis 

Roma,  nec  Ausonio  conspirans  robore  telhis. 

Me  cives  vicere  mei,  Latioque  nieorum 

Invidia  atque  dolus  pellunt,  non  Martia  virtus,  440 

Nec  modo  inhoneste  poterit  tam  maximus  ille 

4.19.  Audis  in  ed.  Bas.,  audit  in  omnibus  ms. 
423.  Tum  in  ed.  Bas.,  tam  in  omnibus  ms. 
425.  Cornix  in  ed.  Bas.,  cervix  in  omnibus  ms. 
427.  Vestrce  in  ed.  Bas.,  noslrce  in  omnibus  ms. 
432.  Non  in  ed.  Bas.,  nam  in  omnibus  ms. 
439.  Vincere  in  ed.  Bas.,  vicere  in  omnibus  ms. 
441.  Extat  in  margine  ms.  A  idem  versus  alia  forma  :  Nec  modo 
poterit  inhoneste 


—  230  — 

Insiiltare  fug.ne  Scipio.  Qiiam  pcssimiis  Hanno, 

Consiliimiquc  sccuta  suum  plebs  ceca  !  Senatus 

IUe  mcas  invisus  opes  famamquc  donmmque 

Vertere  non  aliter  poterat,  quam  publica  nostris         445 

Damna  simul  miscens  populi  me  mole  ruentis 

Opprimet,  atquc  una  convolvet  cuncta  ruina 

Hostis  Poenorum  ct  Homani  sanguinis  ultor.  » 

Talia  fervcbat  rabidus  nimioque  dolorc 
Insanus :  ceu  la3sus  aper  cui  spumea  mento  450 

Fex  riget,  et  duro  horrentes  stant  tergore  setae. 
Italia  procul  extremo  sedet  inclyta  quondam 
Urbs  Crotho  pauper,  claro  cognomine  portus 
Matutina  videns  redeuntis  lumina  Phoebi. 
Picturis  hic  cgregiis  ditissima  templa  4-55 

Junonis  fuerant,  Graia  qua?  nobihs  arte 
Zeuxis  adornarat  nimia  dederatque  per  orbem 
Rclligione  coh  nitidas  hic  quinque  :  sevcrae 
Stabat  imago  Deae,  nudasquc  imitata  pueUas, 
Et  form»  decerptus  honos,  quem  corpore  in  uHo       4(10 
Se  reperire  simul  quia  dcspcraverat  auctor;, 
Abstuht  a  multis  specicmque  redcgit  in  unam. 
Hoc  instructa  fugaj  jampridem  atque  abdita  portu 
Punica  classis  erat;  quoniam  variantia  fata 
Mihtiai  tanlus  fortunarumque  magister  465 

Viderat  ante  diu,  steteratque  paratus  ad  omnes 
Eventus.  Igitur  raptis  legionibus  huc  sc 
Conlulit  iratus  mundoque  Superisque  sibique. 


4i2.  Perfidus  pro  pessimus  corr.  in  ms.  A,  dcin  in   aliis  et  eil. 
Bas. 

451.  Peclore  pro  ler(jore  iu  ms.  K,  F. 
460.  Corpore  nullo  iii  ms.  A. 


—  231  — 

Italico  ncc  adhnc  mens  cxsatiata  cruore 

S;cva  viri  ad  Manes  suprenia  piacula  mittit.  470 

Hcu  miseranda  acies  miserorum  et  magna  virorum, 

Qlio  tua  te  fortuna  tulit?  Formidine  postquam 

Frustra  animos  tentasse  videt,  si  castra  cruenta 

Forte  sequi,  et  profugam  velleut  conscendere  classem, 

Saevus  iuliumana  confestim  excanduit  ira,  475 

Longjcvamque  senum  teneram  juvenumque  catervam 

Tale  nihil  veritam,  nudara  fragilemque  et  inermem, 

Qua3  pellente  manu  tutis  successerat  aris 

Obtruncat ;  cahdo  complentur  sanguine  templa, 

Et  fremitu  tectum  omne  sonat.  Sic  ille  profanus         -480 

Commaculatque  sacros  postes  jurandaque  Poenis 

Jimonis  simulacra  suee,  vultusque  Deoruni 

Terrificos  :  gemitu  ingenti  domus  ampla  remugit. 

H«c  sacra  contentus  Dis  persolvisse  marinis, 

Dux  ferus  et  coeli  contemptor  maximus  alti  485 

Conscendit  puppim  victor  fLinemque  crueutum 

Solvit,  et  Itahae  flens  dulcia  deserit  arva. 

Quam  tacitus  lacrymansque  retro  multumque  diuque 

Prospiciens  pelago  ex  alto,  quatiensque  minantis 

More  caput  frontemque  phcis  majoribus  implens,       490 

Murraure  terribih  sic  tandera  turbidus  inquit : 

<(  Itaha,  Itaha,  et  rerum  caput  aspera  Roma, 

Qusenam  vos  nostris  facihs  fortuna  repente 

Faucibus  eripuit?  Tu  quisquis  es  ihe  Deorum 

Maxime,  et  in  nostros  nimis  importune  labores,  495 

Quid  mihi  parta  diu  momento  temporis  aufers 

Juppiter  Ausomi  defensor  perfide  mundi? 

474.  Et  omissum  iii  ms.  A. 

491.  Sit  in  ed.  Bas.,  sicin  omnibus  ms. 


-  232  — 

Qiiis  tibi  nostra  dedit  tot  clara  decora  sub  uno 

Vcrtere  posse  die?  Cur  non  Gannensia  mecum 

Praelia  tentabas,  si  tanta  libido  noccndi  est  ?  500 

Venisses  utinam  mediis  nimc  obvius  armis, 

Armassetque  suo  se  fulmine  dextra  tonanti 

Mulciber  ^tnaea  chalybem  fornace  recoctum 

Guspide  densasses  in  vulucra  nostra  trisulca ! 

Hinc  succincta  Jovi  clypeum  sua  nata  dedisset,  505 

Palladiaque  pater  texisset  Gorgone  pectus, 

Atque  utrumque  latus  stipassent  vana  Deorum 

Lumina  ;  torsisses  medio  Mars  vulnere  currum  ; 

Mortibus  ipse  gravem  vacuasses,  Phcebe,  pharetram, 

MoustriQcumque  gerens  adversa  per  agmina  robur    510 

Alcides  genitorem  arvis  tutasset  in  ilHs. 

Vicisset  fortuna  Dcos  ibi  nostra  Jovemque. 

0  raihi  care  comes  consultor  fide  Bomilcar, 

Gannensi  cnr  sancta  dio  tna  jussa  rcliqui, 

Cur  mihi  non  armis  ductori  interque  labores  515 

Tantum  animi  fuerat,  quantum  juvenihbus  annis 

Scipiada3  fuit  indomito,  qui  morte  sub  ipsa 

Audeat  Itahte  nostros  invaderc  muros  ? 

Victor  ego  extimui  victas  irrumpere  portas; 

Quis  vetuit  Romara  raptim  petiisse  cruento  520 

Agmine?  Quis  pactam  potuit  mihi  toilere  ca:^nam? 

Juppiter  ipse  dohs,  nonvi,  qui  nostra  futuri 

502.  Sua  in  ed.  Bas.,  suo  in  omnibus  ms. 

505.  Hic  pro  hinc  in  ms.  A. 

506.  In  ms.  A  teli(jisset,  corr.  proposita  pro  texisset. 

515.  Diirato  in  ed.  Bas.,  duclori  in  ms.  A;  utcrque  in  cd.  Bas., 
inlerque  in  omnibus  ms. 

516.  Fuerit  in  ed.  Bas.,  fuerat  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
520.  Quid  in  ed.  Bas.,  quis  in  omnibus  ms.'^ 


-  233  — 

Pectora  ceeca  tulit ;  proli !  si  tunc  ista  remota 

Tempora  fatorum  licuisset  cernere  nube, 

Non  quidquid  coelo  et  pelago  terraeque  Deorum  est,     525 

Non  genus  omne  hominum  nostros  avertere  casus 

Hinc  poterat  :  spes  nostra  quidem  et  fiducia  tanta 

Murus,  Roma,  fuit.  Tibi  nunc  discrimine  in  illo 

Nil  acies,  nil  arma  tibi,  nil  moenia,  nil  arx, 

Sed  nostrae  valuerc  mora3.  Proh !  sanguine  quanto     530 

Undassent  maria  et  Tyrrheni  Httoris  ffistus, 

Quot  Tiberis  rutilo  trusisses  gurgite  in  altum 

Corpora,  quot  currus,  quot  nobilis  arma  senatus 

Aurea,  quot  flammis  ultricibus  obruta  tecta 

Spectassem,  vulgique  una  sub  strage  cadentis  535 

MilHa  quot,  specula  longe  metuendus  ab  alta, 

Quas  voces,  quos  accentus,  quae  murmura  plebis 

Auribus  audissem  lyrici  mihi  carminis  instar  ! 

Nec  tamen  armorum  ccepti  nec  pcenitet;  urbis 

Moenia  conspexi  armatus,  latebrisque  coegi  540 

Tot  claros  latitare  duces.  Jam  nempe  notare 

Fulminibus  nimbisque  tuam  tunc,  Juppiter,  iram 

Si  mens  sana  foret,  poteram.  Quid  mixta  colore 

Flumina  sanguineo  referam,  tempusque  sub  unum 

Ticinumque  vadis  tepidum,  Trebiamque  rubentem,    545 

Montibus  adversis  genitos  tractuque  viarum 

Conjunctos  testes  nostrarum  iu  Scecula  rerum 

Quos  Padus  Adriacum  descendens  traxit  in  sequor? 

Quid  Trasimeni  memorem  sub  gurgite  Lascas? 

523.  Qiiod  in  ed,  Bas  ,  correctuni  pro  proh  in  ms.  A. 

526.  Cni.msin  eJ.  Bas  ,  correctiini  pro  cnsiis  in  ms    A. 

ri29.  Nii  arx  pro  vel  aix  in  ms.  E,  F. 

532.  Tiusissesin  cd   Bas.,  correctum  pro  torsisses  in  ms.  A- 


—  2U  — 

Sanguine  pinguescunt  Ilalo.  Satis  ampla  relatu  550 

Gessimus,  Ausoniis  annalibus  Hannibal  ingens 

Nomon  erit  Laliis  nunquain  dclobilc  tastis. 

Hannibal  exiguo  restabat  sunima  labore 

Fania,  sed  invidit  patricC  dux  maximus  Hanno  : 

Invidere  Dei  sontes.  »  Sic  tristis  abibat  555 

Hannibal,  et  quarlo  linquebat  littora  lustro 

Italiae  possessa  gemcns,  nec  tristior  unquam 

Vel  patriam  qnisquam  vel  dulces  liquit  amicos, 

Quam  patriam  petit  illc  suam  ;  sibi  nempe  videri 

Exsul  ab  hostili  jussus  regione  reverti  560 

Mffistior.  Has  inter  curas  serasque  querelas 

Subtrahitur  sensim  terris.  Jamque  ;cquore  currus 

Phoebus  anhelantes  rediens  condebat  Ibero  ; 

Inde  viae  spatium,  noxque  addita  httoris  omnem 

Abstuht  aspectum.  Tum  dux  concussa  quieti  .565 

Membra  dedit  dubiae,  certamque  obversus  ad  Arcton 

Classis  agens  curas  et  sidera  nota  magister 

Solhcitat  nautas  quibus  est  custodia  puppis 

Magnetis  ferrique  vias  spectare  sequacis 

Et  simul  insomnem  studio  Iraducere  noctem.  570 

Littora  classifragis  hnquunt  famosa  procehis, 

Atque  ahum  tenuisse  juvat ;  tum  hntea  prosper 

Fert  aquilo  et  flatu  pehit  distenta  secundo. 

Vixdum  pulchra  dies  pelago  surgebat  et  astra 

Undique  vicinum  fugiebant  languida  solem,  575 

Cum  dextra  Ilahc»  transmisso  pohice  plantae 

Hic  ubi  rauca  vetant  iterum  concurrcre  cohes 

iEquora  disjectos,  procul  exaudita  pavorem 

Scyha  rapax  nautis,  atque  irrequieta  Charybdis 

563,  Tondebal  in  ed.  Bas.,  condebal  iii  oninibus  nis. 


-  235  — 

Incntit  ancipitem  ;  scd  conscia  tnrba  pericli  580 

Laeva  secant  maria  et  Phoebi  flectuntur  ad  ortus. 

Jam  prope  couspicitur  fumosi  verlicis  iEtna 

Sulpbureis  innixa  vadis,  obmque  Gyclopum 

Terra  ferax,  at  nunc  trucibus  domus  apta  tyrannis; 

Jam  Syracusanus  famoso  bttore  portus  585 

Apparet,  sulcantque  fretum  quo  bella  gerentes 

Tam  longe  a  patria  Furiis  urgentibus  oHm 

Argobcse  periere  rates.  Dux  ipse  coactus 

Moenia  prospectans  casum  testata  recentem 

Marcelb  meminisse  sui,  cui  victa  triumphuni  590 

Iba  dedere  prius  diro  quam  proditus  aestu 

Oppeteret.  Surgunt  longe  convexa  Pachini ; 

Qua3  dum  pnlsa  legit  ventis  et  remige  classis 

Solque  diesque  ruunt ;  veruni  sic  fata  jubebant. 

Nocte  secant  fluctus  medios  et  bttora  bnquunt  ,595 

Trinacriee  pelagique  via  breviore  feruntur. 

Lenta  per  ambiguam  fulgebat  Cyntbia  noctem 

Et  ca3cis  radiabat  aquis.  Dux  pervigil  alta 

Pnppe  sedens  medius,  casus  venturaque  versat 

Praba  et  eventus  dubios  finemque  labantem.  600 

Taba  volventem  de  circumstantibus  imus 

CompeUat  :  «  Si  digna  peto,  dux  maxime,  nobis 

Exoptate  diu,  qu»  stet  sententia  rerum 

Nunc  animo  tibi  nosse  vebm  ;  ne  sperne  precantem. 

Legatus  tibi  sum  patria  transmissus  ab  ipsa,  605 

583.  Innixa  in  ed.  Bas.,  immixla  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
585.  Jamque  Syracmius  (corr.  ms.  A). 
594,  Verumque  in  ed.  Has.,  verum  sic  in  omi:ibiis  ms. 
fiOO.  Lalentem  in  ed.  Bas.,  labanl em  in  ms.  A. 
60i.  Compellit  in  ed.  Bas.,  cot)i})e!lat  in  omnjbus  ms. 


—  236  - 

Atqiie  urbis  pars  iina  tua?  tc  fessa  tuumqne 
Exspectat  rcditum.  Numquid  cum  littora  tanges 
Punica,  confestim  patulo  confligere  campo 
Atquc  manum  conferre  volcs  ?  An  mcenia  primum 
Intrabis  patriai,  spes  erccturus  in  arma?  01 0 

An  alia  fortasse  via  mcliore  tuenti 
Gonsilia  apparent  ?  Quem  nostro  fata  labori 
Tmpositura  modum  rcris,  quemve  afforc  finem?  » 
Ille  autem  :  «  Qais  ccrta  Dcus  sub  turbine  tanto 
Consilia  expediat  ?  Quis  det  mcliora  tcncre  ?  615 

Ibimus  in  patriam,  quoniam  sic  imperat  Hanno. 
Forsitan  ct  dulccs  muros  prius  ipse  subibo 
Quam  fatum  tentare  velim,  viresque  meorum 
Spesque  annosque  prius  vultusque  habitusque  videbo. 
Sin  autem  mediis  juvcnis  Romanus  in  armis  G20 

Occurraf,  puguare  mihi  sententia  fixa  cst, 
Atque  omnem  potius  successum  sponte  subire 
Quem  Deus  et  fortuna  dabunt.  »  Hinc  turbidus  ille 
Conticuit.  Senior  juxta  cui  flectere  clavum 
Ars  erat,  annosam  tollens  ad  sidera  frontem,  625 

Mox  IVcta  lata  tuens :  «  Veniam  tc,  Juppitcr,  iuquit, 
Ncptunumque  patrcm  atque  omuia  numina  supplex 
Dcprecor,  infandas  Libyae  prohibete  ruinas, 
Atque  omen  probibete  malum.  Mihi  multa  videre 
Vita  dedit  longos  huc  continuata  per  annos.  630 

Nunc  trcmor  invadit  mentem,  timidumquc  senectus 
Efficit.  Heu  quanto  stetimus  discrimine  contra 

619.  Et  ora  iii  ed.  Bas.,  habitusque  in  omnihus  ms. 

620.  Arvis  in  ed.  Bas.,  armis  in  omnibus  ms. 
623.  Hic  in  ed.  Bas.,  hinc  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
629.  Cuncla  pio  midla  in  ms.  A. 


—  237  - 

Hostiles  acies,  tiinc  cum  Romana  paventem 

Castra  pererrabant  Libyam  et  Carthaginis  amplae 

Mo^nia  pulsabant.  Tum  dux  erat  optimus  illis  635 

Regulus,  eximio  cui  sic  fortuna  favore 

Blanda  videbatur,  nihil  ut  sperare  liceret 

Afflictis,  quantum  tandem  stat  Bagrada  facti 

Teslis  adhuc,  quantum  frnstra  serpentis  amica^ 

Sensimus  auxihum.  Latiis  namque  illa  sagittis  0-40 

Obriiitur  transfixa  fera  et  sub  grandine  multa 

Telorum  compressa  peril;  vix  jugera  campi 

Quattuor  excipiunt  irnmani  mole  jacentem. 

Vix  tandem  tot  victa  malis  fortuna  remoto 

Opportuna  quidem  non  dignis  mittit  ab  orbe  G4S 

Auxiha ;  ipsa  ducem  fida  Lacedaemone  mittit 

Graecia.  Magnificos  videor  mihi  cernere  vultus 

Xantippi  moresque  graves  librataque  verba, 

Te  quotiens,  Hannibal,  video,  quotiensque  loquentem 

Audio  :  tu  vixdum  in  lucem  tunc  editus  infans.  050 

Sed  quid  cuncta  sequor?  Victores  vincere  uobis 

Contigit  arte  ducis  sola ;  Romanaque  castra 

Romanasque  acies  Romanaque  signa  ducemque 

Fudimus,  et  nostras  subiit  dux  ipse  catenas. 

Hei  mihi  quid  referam  ?  Quid  me  meminisse  coegit    655 

Hannibal  hoc  pelagus?  Namque  hic  nisi  noctis  opacffi 

Indiciis  fallor,  Xantippum  sseva  sub  undis 

Et  reditum  in  patriam  mentita  et  perfida  classis 


634.  Altce  pro  amplx  in  ms.  C. 

638.  Dat  in  ed.  Bas.,  stat  in  omnibus  ms. 

645.  Forte  urbe  pro  orbe. 

654.  Nostris  in  cd.  Bas.,  nostras  in  ms.  A,  E,  F. 

655.  lleu  in  ed.  Bas.,  hei  in  omnijjus  ms. 


—  238  - 

Deraersit.  Videor  corpus  speclarc  natautis 

^quore  tam  vasto  et  vix  brachia  fessa  raovenlis.        660 

Di  quae  raonstra  sibi,  quae  raens  ingrata  nocentuni, 

Quid  voluere  sibi  ?  Solum  qui  causa  salutis 

His  fuerat,  tali  unanimes  absumere  morte. 

Remigis  implebam  partes  illumque  cadentem 

Et  vidi  et  dolui  et  prsesagia  tristia  finxi,  665 

Ipse  mihi  vereor  summum  narrare  dolorem 

Qui  sequitur,  scd  digna  fuit  viudicta  Deorum. 

Hac  equidem  paucos  post  annos  forte  tenebat 

Impia^classis  iter,  nec  longe  a  finibus  istis 

lucidit  in  Latiam  classem.  Nempe  ipse  tremendam     670 

Nostrorum  stragem  totoque  incendia  ponto, 

Et  vohtare  trabes  et  mixta  cadavera  vivis 

Corporibus,  circumque  atro  freta  tincta  cruore, 

Et  victas  puppes  remosque  et  sparsa  per  undas 

Carbasa,  naufragum  horrendum, fractosque  rudentes,  675 

Vulnera  crebra  nimis,  mortesque  et  in  sequore  Uictum 

Gonfusum,  tristesque  sonos  trepidumque  turaultum, 

Pnelia  Tartareis  Hereboque  simillima  vidi. 

Di  mihi  non  ahter  faveant,  nisi  semper  ab  undis, 

Donec  foeda  fiiit  strages,  fera  bella  cientem  680 

Xantippum  relevare  oculos  atque  oravidebara, 

Subdentemque  faces  ratibus,  flararaasque  per  aequor 

Fundentera  et  coelo  gladios  ac  tela  pluentem. 

Nec  prius  ex  ocuhs  abiit  quam  classis  in  omuc 

Dissiluit  pelagus,  SicuU  quod  littoris  imum  685 


6G6.  [psa  in  cd.  Bas.,  ipse  in  omnibus  ms. 
680.  F(Bda  corr.  pro  fessa  \n  ms.  A. 

683.  Gladio  in  ed.  Bus.,  (jladios  in  omnihiis  ms. 

684.  In  coiT.  pro  et  in  ms.  .'V. 


—  239  — 

Sardiniaeqiie  latus  mediis  disterminat  undis. 

Libertas  equidem  Xantippo  vindice  nobis 

Tunc  periit,  tandemque,  precor,  trux  ira  quiescat. 

MoUiat  ille  animos ;  uni  satis  ultio  tanta 

Una  sit  offensa),  sed  nunc  antiqua  recordor ;  690 

Nam  locus  admonuit,  scelus  et  vindicta  quod  isto 

Contigit  in  pelago.  »  Sic  questus,  vertitur  inde 

Ad  lcevam,  medioque  retro  procul  aiquore  Malta 

Ante  sed  ad  dextram  Lilybeia  littora  fervent, 

Occultantque  sinu  Phrygii  monumenta  sepulcri.  695 

Sic  longam  alterno  noctem  sermone  levabant, 

Et  veterum  memores  jam  tunc  ventura  timebant 

Anxia.  Tunc  tenui  succumbunt  pectora  somno, 

Et  novus  Eoo  consurgens  Eurus  ab  axe 

Lintea  complebat  faciii  crepitantia  pulsu.  700 

Laelius  haec  inter  perducto  rege  reverteus 
Accelerabat  iter  ;  namque  illuni  cara  trahebant 
Jussa  ducis  profugusque  hostis,  multumque  timebat 
Ne  sine  se  fortasse  dies  foret  ultima  belli 
Exspectata  sibi  semper,  cuni  fama  repente  705 

Incidit  hostiles  pacem  veniamque  precantes 
Affore  legatos.  Igitur  revocante  senatu 
Lcehus  ipse  donium  repetit ;  sic  dulcia  carai 
Limina  cum  peleret  juvenis  malesanus  amica3, 

686.  Discriminat  corr.  pro  disterminat  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

693.  Mulla  in  ed.  Bas.,  Malta   in  ms.  B,  C,  E,  F  et  ed.  Venet., 
in  alla  in  ms.  A  (cum  ea  nota  :  potius  mulla). 

694.  Se  in  ed.  Bas.,  sed  in  omnibus  ms. 

698.  Tum  pro  tunc  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 

699.  Arce  (ct  in  margine  :  asse)  pro  axe  in  ms.  A. 

700.  Lintea  corr.  pro  littora  in  ms.  A. 

701 .  Interea  pro  Iwc  inter  in  ms.  E. 


—  240  — 

Si  pater  aut  genitrix  retrahant,  vestigia  flectit  710 

Lenta  dolens,  pactamque  timens  amittere  noctem. 

Fulvius  expositos  Baiano  in  littore  Komam 

Perduxit,  comitem  quem  dederat  ipse  profectis 

Scipio,  sed  muros  vetitis  intrarc  vetusto. 

Consilium  de  more  datur.  Stat  proxima  portis  715 

Bellona;  sacrata  domus,  quo  tota  senatus 

Turba  verenda  coit  :  simul  et  quos  miserat  hostis 

Gonveniunt.  Hi  multapalam,  quia  falsa  citatis 

Asseruere  Deis,  ira  graviore  senatus 

Accendere  animos,  pacemque  et  foedus  avitum  750 

Poscentes,  meruere  odium ;  violata  negare 

Publica  pacta  quidem,  causamque  inferre  malorum 

Hannibali,  cunctosque  alios  absolvere  culpa. 

Coepit  ad  haec  varium  murmur;  tum  concitus  unus 

Ex  patribus  :  «  Quoniam  pacem  petiistis  avitam,        725 

Dicite,  ait,  veteris  fuerint  quffi  fadera  pacis.  » 

Omnibus  aetatis  clypeus  fuit,  illa  vetusla 

Se  juvenes  neque  tot  retro  meminisse  per  annos. 

Punica  sic  patuit  fraus,  et  frustrantia  tempus 

Verba  parum  latuere  patres  :  excedere  templo  730 

Jussi  abeunt.  Iu  tres  scissa  est  sententia  partes 

Principibus  quae  visa  suis.  Quarum  una  reversis 

Consulibus,  nam  forte  aberant;  quiB  summa  potestas 

Respousi  servabat  ouus,  dignumque  movebat 


710.  Trahant  in  ed.  Bas.,  retrahant  in  omnibus  ms. 
716.  Tula  pio  tota  corr.  in  ms.  A  et  iii  ms.  B,  C. 
720,  AmicHin  iii  od.  Bas.,  nvilum  in  omnibus  ms. 
724.  Cnpit  in  ctl.  Bas.,  cc&pil  in  omnibus  nis. 
726.  Veteris  omissum  in  ed    Bas.  unclique  legitur. 
728.  Si  in  cd.  Bas.,  se  in  ms.  15,  C,  1),  E,  F,  sic  in  ms.  A. 


-  2il   — 

Majestate  deciis  Latia,  Liviiisque  morandi  735 

Aiictor  erat  reditiis  :  at  contra  intacta  Metellus 

Foedera  Romano  fuerat  qui  causa  petendi 

Cuncta  referre  duci  nossct  quique  omnia  solus : 

Illa  sed  asperior  sentenlia  visa  Lavini 

Optima,  quae  muris  pellendos  censuit  liostes  740 

Exploratores. 

Sic  sine  pace  retro  redeunt,  sine  foedere  raptim 

Et  sine  responso.  Gustodia  littus  adusque 

Mittitur  Ausoniae,  ne  quoquam  flectere  cursum, 

Neu  fraudis  moliri  aliquid  per  Punica  possint  745 

Ingenia  atque  artes  nati  exercere  paternas. 

Fulvius  ipse  etiam  Leliusque  in  castra  jubentur 

Hsec  patriae  mandata  duci  non  lenta  referre  : 

Pergat  qua  coepit  primordiaque  alta  sequatur, 

Fortunamque  Deosque  suos,  neu  pacis  in  umbra         730 

Destituat  coeptumve  sinat  lentescere  bellum. 

Fecerat  interea  pacis  spes  blanda  sequestrae 

Ut  terris  securus  iter  pelagoque  viator 

Garperet,  intrepidique  errarent  gequore  nautae. 

Hac  spe  igitur  Romana  ingens  a  littore  classis  755 

Arma  ferens,  homines,  vacuisque  cibaria  castris 

Solverat,  et  gemino  sulcabat  caerula  cursu. 

Namque  alias  Galaris  puppes  aquilone  secundo, 

Flatibus  adversis  alias  Lilybeius  onustas 

Miserat.  Has  pelago  tempestas  corripit  alto  760 

Dispergitque  vagas  scopulisque  allidit,  et  undis 

735.  Deus  in  ed.  Bas.,  decus  in  ms.  A,  E,  F. 
738.  iVosse  in  ed.  Bas.,  nosset  in  omnibus  ms. 
754.  Current  in  ed.  Bas.,  errarent  in  omnibus  ms. 
761.  Scopuiis  in  ed.  Bas,,  scopulisque  in  ms.  A,  E,  F. 

IG 


—  242  — 

Pars  pelago  submersa  perit,  pars  littiis  iniquum 

Victa  petit,  secura  hominum  metuensque  procellae. 

Omnia  tunc  poterat  celso  de  vertice  Byrsae 

Gernere  fidefragum  et  promptum  ad  perjuria  vulgus.  765 

Ergo  oritur  subitus  per  mcenia  lata  tumultus, 

Inque  forum  coeuntpauci  quibus  esset  honesti 

Cura  fidesqueopibuspotior,  potiorque  rapinis; 

Pactorum  et  totiens  votis  precibusque  petitse 

Pacis  ab  Italia  vulgus  meminissejubebant.  770 

Ast  odiis  alii  caecaque  cupidiue  pra-dae 

Flagrantes,  raptim  arma  fremunt,  interque  tumultum 

(Ut  solet  a  mullis)melior  sententia  vicla  est. 

Conscendunt  avidi  naves;  Gisconius  illis 

Hasdrubal  eligitur  sceleris  dux ;  isque  repente  775 

Egrediturportu,  sparsasque  per  aequora  puppes 

Dfisertasque  fuga  nautarum  invadit ;  at  illae 

i^luctibus  binc  illinc  inopini  fraudibus  hostis 

"^iucuntur  facile  ;  paucas  maris  abstulit  aestus 

Demersitque  alias;  pluresrapuere  nefandi  780 

Praedones  :  medias  Octavius  ipse  procellas 

Dux  secuit  classis  terdenis  puppibus,  ac  se 

Remige  defesso  sub  tuto  condidit  antro 

Montis  Apollinei  vento  jactatus  et  iestu. 

Scipio  tam  foeda  concussus  imagine  fraudis,  785 

Quanquam  animos  fortuna  dabat  virtusque  laborum 

Gontemptrix,  nocuam  justis  tamen  ille  querehs 

Tres  oratores  oneratos  miltit  in  urbem. 


7G3.  MelHS  in  eil.  Bas.,  mctuens  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
769,  Voli  in  ed.  Bus.,  votis  in  omiiibus  ms. 

773.  /n  in  ed.  Bds.,  a  in  omnibus  ms. 

774.  Ascendunt  pro  conscendunl  in  ms.  B,  C,  D. 


—  213  — 

Impetiis  hos  vulgi  ferns  excipit,  atraque  circum 

Tempestas  lapidum  exoritur;  fremit  impia  turba        790 

Intentatque  manns,  et  ni  reverentia  summi 

Forte  magistratus  intervenisset,  iu  illo 

Jura  (lie  humani  generis  calcata  fuissent 

Ciede  truci.  Trepidi  tandem  per  jurgia  et  hostes, 

Praisidiis  fulti  exiguis  ad  httora  pauci  795 

Vix  penetrant  repetuntque  ratem.  Jam  tuta  videri 

Puppis  ab  incursu  polerat,  jam  castra  suorum 

Cernebant,  subito  cum  tres  ad  httora  naves 

Erumpunt  ex  insidiis  :  non  partibus  eequis 

Pugna  oritur,  castris  httus  Romana  rehctis  800 

Agminain  extremum  coeunt  claraore  vel  armis 

Succursura  suis,  at  quis  succursus  in  armis  ? 

Unda  vetabat  iter,  sed  enim  conspecta  snorum 

Signadabant  animos.  Tandem  Romana  sagittis 

Missilibus  vacuata  ratis,  conversa  malignee  805 

Sublrahitur  pugnae  versis  ad  httora  remis, 

Ac  nisu  valido  terris  allisa  fatiscit 

Ipsaquidem,  sed  vectores  tehure  petita 

Exposuit,  cursus  et  spem  frustrata  sequentum. 

Sic  lupus  iuvento  procul  a  custodibus  aguo  810 

Irruit  et  dentes  acuit  rabiemque  famemque  ; 

Si  fuga  tunc  trepidum  rapiat  de  faucibus  hostem 

Insequilur,  mordetque  animis  et  devorat  auras, 

Donec  ad  ignotas  caulas  et  ovilia  ventum  est : 

Tum  retrahit  cursum,  terret  locus  ipse,  canumque    815 

Latratus,  viridique  sedens  super  aggere  pastor. 

798.  A  lillore  in  ed.  Bas.,  ad  liltora  in  ms.  A. 
802.  Ac  in  cd.  Bas.,  at  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
80a.  Unde  in  od.  Bas.,  imda  in  omnibus  ms. 


—  2i4  — 

Talia  diimPoeni  peragunt,  non  laeta  ferentes 
Romiilea  revehit  legatos  niissus  ab  urbe 
Laelius,  et  pavidos  Latiis  succedere  castris 
Iraperat.  Agnovit  Scipio,  nec  terna  sub  uno  820 

Tempore  ilagitia,  aut  triplex  injuria  mitem 
Excussere  animum.  Legatos  namque  benigne 
Alloquitur  :  «  Quanqnam  primum  sint  fcedera  vobis 
EtSuperum  despectafides,  jusqueomnequod  usquamest, 
Non  lamen  a  nobis  raodo  prsmia  digna  feretis  825 

Perfidia3 ;  veniet  fraudes  quae  vindicet  omnes 
Una  dies  :  nil  indignum  seu  moribus  in  vos 
Ipse  raeis  faciam,  seu  majestate  meorum, 
Nec  vestram  sequar  ipse  fidem ;  discedite  tuti. 
Milius  armatos  inter  sub  tempore  belli  830 

Romanos  habiti,  quam  nos  sub  pacis  amictu 
Vos  inter.  » 

Viribus  ipse  animisque  ingens  in  tempore  bellum 
Fervidus  instaurat ;  Libyae  status  iste  paventis 
Tunc  erat.  Italia  sed  jam  dux  jussus  uterque  835 

Cesserat,  et  varia  quamvis  regione  profectas 
./Equoris  ac  patriae  fraternas  tempore  eodem 
Adventare  acies  passim  jam  fama  ferebat. 
Jamque  Mago  jauuae  solvens  a  littore  classem 
AUte  non  fausta  pelago  se  saucius  alto  840 

Crediderat,  patriam  petiturus  tramite  recto 


827.  Nos  in  ed.  Bas.,  vos  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
834.  Ipse  in  ed.  Bas.,  isle  in  omnibus  ms. 
837.  Et  in  ed.  Bas  ,  ac  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
839.  Magno  in  ed.  Bas,,  Mago  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
841.  In  omnibus  ms.,  praster  ms.  A,  deest  vox  peliturus;  in  ms. 
B,  D,  liffic  alia  servari  posteriori  manu  inserta  est. 


—  24S  — 

Si  fortuna  sinat.  Sensim  turgescere  colles 

Cedriferi,  nullique  cedens  his  saltibus  ora 

Incipiunt,  rarseque  virent  per  littora  palmae. 

Hinc  delpliinus  adest  luco  contectus  aprico  845 

Objice  qui  montis  violentos  protinus  austros 

Rejicit,  immotaque  silens  statione  quiescit. 

Parte  alia  sinuosa  patent  convexa  Siestri ; 

Hinc  solis  vineta  oculo  lustrata  benigno 

Et  Baccbo  dilecta  nimis  montemque  rubenteni  850 

Et  juga  prospectant  Gornelia  palmite  late 

Tnclyta  mellifluo  ;  quibus  haud  collesque  Falernos 

Laudatamque  licet  Meroen  cessisse  pudebit  : 

Tunc  seu  pigra  situ,  nulli  seu  nota  poetae 

Illa  fuit  tellus,  jacuit  sine  carmine  sacro.  855 

Hoc  mihi  nunc  cantanda  loco  sulcantibus  Eequor. 

Insula  jam  Venerique  placens  a  Uttore  portus 

Exoritur,  contraque  sedet  fortissimus  Eryx 

Ausonius  Sicuke  retinens  cognomina  ripae. 

ColUbus  his  ipsam  perhibent  habitare  Minervam,       860 

Spernentem  patrias  olei  dulcedine  Athenas. 

Exoritur  corvique  caput  tumefactaque  circum 

Dissihunt  maria,  et  saxis  fremit  unda  vadosis. 

Cognitus  in  medio  nautis  dorsoque  nigranti 

Arduus  assurgit  scopuhis :  cui  proxima  rupes  865 

Candidior  late  Phoebo  feriente  refulget. 

Post  in  secessu  curvo  raaris  ostia  macra 

Gernuntur  rapidi,  stantisque  palatia  lunae 

846.  Violentus  pro  violentos  in  ms.  A. 

849.  Hic  versus  deest  in  nis.  E. 

853.  MoRtenl  in  ed.  Bas.,  Meroen  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

861.  Spernentemque  in  ed.  Bas.,  spernentem  in  omnibus  ms. 


—  2-iG  — 

Labitur  et  placidis  frangens  marc  fluctibus  Arnus. 

Hunc  supra  et  ripas  tenet  urbs  pulcherrinia  Pisae  ;      870 

Hanc  oculis  digitisque  notant  ;  propiusque  patescunt 

Etruriaeque  latns,  spatioque  brevissima  Gorgon, 

llvaque  nobilior,  rigidisque  Gapraria  saxis 

Insula,  tum  niveo  praedives  raarraore  ;  retro 

Linquitur  ad  laevam  Gilium,  viciuaque  contra  875 

Stanl  jui:a  de  geraino  nomen  sortita  metallo. 

Plumbcus  hic  vertex,  illa  est  argentea  rupes. 

Nec  procul  Herculci  devexo  monte  recessus 

Et  Thelamonis  apex,  nautisque  infestior  ajquo 

Parvus  aquis  propriis  violenti  gurgitis  Urabro,  880 

Dextra  sed  a  tergo  ventosi  frondea  tractus 

Gorsica  restabat.  Jamque  hinc  Sardinia  longe 

Tabiticos  aperit  colles,  hinc  aurea  Roma, 

Inque  procelloso  Tibridis  slant  littore  fauces. 

Hic  postquam  medio  juvenis  stetit  ceqiiore  Poinus,     885 

Vulneris  increscens  dolor  et  vicinia  durae 

Mortis  agens  stimulis  ardentibus  urget  anhelum. 

Ille  videns  propius  supremi  temporis  horara 

Incipit :  a  Heu  qualis  fortnuoe  terrainas  alle  est  ! 

Quara  laitis  raens  caeca  bonis  !  furor  ecce  potentuni     800 

Praicipiti  gaudere  loco  ;  status  iste  procellis 

Subjacet  innumeris,  et  finis  ad  alta  levatis 


871.  Procul  ecce  pro  propiusque  iit  ms.  E  ;  vocant   pro   nolant  in 
ms.  n,  C,  D. 

873.  Sylra  iii  ed.  Bas.  et  in  ms.  A,  corr.  in  Ilra  undique. 

876.  Slat  in  ed.  Bas.,  stcuit  in  omnibus  ms. 

879.  Opus  pro  apex  'corr.  po^tnrior  in  eodem  ms.)  in  ms.  A. 

884.  lUncque  in  ed.  B.is.,  inque.  iii  omiiibus  ms. 

891.  llle  in  cd.  Bas.,  isle  iii  oiniiibus  ms. 


—  2i7  — 

Est  ruere.  Heii  tremuliim  magnorum  culmeii  honorum, 

Spesque  hominum  fallax,  et  inanis  gloria  fictis 

IUita  blanditiis!  Heu  vita  incerta  labori  895 

Dedita  perpetuo,  semperque  heu  certa;,  nec  unquam 

Stat  mortis  prffivisa  dies  !  Heu  sortis  iniquae 

Natus  homo  in  terris !  Animaha  cuncta  quiescunt ; 

Irrequietus  homo,  perque  omnes  auxius  aunos, 

Ad  mortem  festinat  iter.  Mors  optima  rerum,  900 

Tu  retegis  sola  errores  et  somnia  vitae 

Discutis  exactae.  Video  nunc  quanta  paravi 

Ah  !  miser  incassum,  subii  quot  sponte  labores 

Qaoshcuit  transire  mihi.  Moritnrus  ad  astra 

Scandere  quaerithomo,  sedmorsdocetomnia,quaisint905 

Nostra  loco.  Latio  quid  profuit  arma  potenti, 

Quid  tectis  inferre  faces?  Qnid  fcedera  mundi 

Turbare,  atque  urbes  tristi  miscere  tumultu? 

Aurea  marmoreis  quidve  aUa  palatia  muris 

Erexisse  juvat?  Postqnam  sic  sidere  laevo  910 

Sub  divo  periturus  eram,  carissime  frater, 

Quanta  paras  animis,  heu  fati  iguarus  acerbi, 

Ignarusque  mei.  »  Dixit ;  tum  hber  in  auras 

Spiritus  egreditur,  spatiis  unde  altior  aequis 

Despiceret  Romam,  simul  et  Garthaginis  urbem;      915 


896.  Semper  pro  semperque  in  ms.  E,  F. 

897.  Provisa  pro  prcBvisa  in  ms.  B,  C,  D. 

901.  Lumina  in  etl.  Bas.,  somnia  in  omnibus  ms. 

909.  Tectis  pro  muris  in  ms.  B,  C,  D. 

910.  Sidera  in  ed.  Bas.,  sidere  in  omnibus  ms. 

911.  Sub  pelago  in  ed.  Bas.,  sub  divo  in  omnibus  ms. 

913.  Tunc  pro  lum  in  ms.  B,  C,  D. 

914.  Nuin  in  ed.  Bas.,  unde  in  omnibus  ms. 


—  248  — 

Ante  diem  felix  abiens,  ne  summa  videret 
Excidia,  et  claris  quod  restat  dedecus  armis, 
Fraternosque  suosque  simul  patriosque  dolores. 

917.  Excitata  in  ed.  Ba?.,  excidia  in  omnibus  ms. 

918.  Patriaque  in  ed.  Bas.,  patriosque  in  ms.  A. 


LIBER    SEPTIMUS. 


ARGUMENTUM   (*). 

Nescius  exslincti  fratrisjam  littora  Leptis 
Hannibal  attigerat,  trepidisque  rumoribus  inde 
Exitus  innotuit,  cum  nostro  milite  captos 
Exploratores  duci  per  singula  mandat 
Scipio,  et  incolumes  sinit  in  sua  castra  reverli. 
Hic  postquam  fecere  duces  colloquia  frustra, 
Ad  bellum  se  quisque  parans  sua  foedera  firmat. 
Ante  Jovem  verbis  certatur,  at  acrior  arvis 
Pugna  fit  in  mediis  :  succumbunt  Punica  regna. 

Nescius  exstincti  juvenis  ferus  Hannibal,  instans 
Bellum  animo,  et  varios  agitans  sub  pectore  casus, 
Fraternam  sperabat  opem,  jamque  afiore  classem 

(1)  E  ms.  A  excerptum.  Hoc  aliud  in  ed.  Yenet.  legitur  : 
Nescius  exstincli  juvenis  ferus  Hannibal  oras 
Ingreditur  patrias  ;  Latias  penetrare  cohortes 
Clam  jubet.  Inde  ducis  monitu  per  castra  jubentur 
Exploratores,  et  nostras  ire  phalanges. 
Congressusve  petit  stupidus;  dux  maximus  illum 
Alloquitur,  tantis  superis  celebratur  in  oris 
Colloquium  rebus ;  sed  pugna  novissima  parfes 
Exagitat  geminas,  oriturqne  miserrima  Pcenis 
Hora  viris.  .\cies  ut  viderat  ipse  labantes 
Hannibal  egreditur  victus  lattbrasque  pelivit. 

2.  Agitanl  in  ed.  Bas. ,  agitans  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 


—  2.^0  - 

IUius  ac  diilces  cupide  sibi  fingcre  vultus, 

Fingere  colloquia,  et  Latiis  quid  passus  in  arvis  5 

Audire,  et  proprios  fratri  narrare  labores; 

Inque  sibi  infestos  ulcisci  in  temporc  cives, 

Hannonem  ante  alios  :  acies  dum  mente  frequenter 

Instruit,  atque  equitum  circumdat  cornua,  semper 

Germanum  armavit,  primaque  in fronte  locavit.  iO 

Spcni  quoque  nonnunquam  mcns  immoderata  vetustam 

Hettulit  imperii,  caro  lunc  grandia  Ihitri, 

Italiamque  dedit  partem,  regemque  vocavit, 

Atque  supervacuis  ignarus  pectora  veri 

Implicuit  curis  :  volucris  velut  anxia  nido  15 

Pabula  dum  curaulet,  memori  torquetur  amore, 

Assiduoque  fremit  studio,  et  suspenditur  alis, 

Cum  tamen  interca  generis  spem  forte  malignus 

Abstulerit  nalos  acincunabuia  pastor. 

Non  procul  Hannibalis  distabat  cursus  ab  Afro  20 

Littore,  cum  jussus  raptim  fastigia  mali 

Navita  conscendit,  quam  classis  prenderet  oram 

Visurus,  summoque  sedens  in  vertice  ligni  : 

((  Diruta,  respondit,  spectamus  saxa  sepulcri, 

Huc  retro  impellens  fert  ventus  tramite  proram  25 

Tristior  augurio.  —  Clavuni  rege,  carbasa  volve, 

Flcctc  viam,  cursumque  alio  raelioribus,  inquit, 

Auspiciis  detorque  meum.  »  Tum  jussa  magistri 

1?.  Ilalia  in  ed  Bas.,  Iluliam  in  ms.  A. 

15.  Iinpkvit  in  ms.  A.,  impUcuil  in  aliis  ms.  et  ed  Bas. 

IS.  Cui  pro  cum  \n  ms.  B,  C,  D. 

19.  Ac  in  ms.  A,  atque  in  aliis  ms.  et  cd.  Bas. 

21.  Vestigia  in  ed.  Bas.,  fastigia  in  omnibus  ms. 

24.  Dirupta  in  cd.  Bas.,  iliruta  in  ms.  A,  E,  1"". 

25.  Reclo  in  ed.  Bas.,  retro  in  n^s.  A,  B,  C,  D. 


—  231  - 

Expediunt,  ac  versa  vadis  ad  proxima  Leptis 

Litlora  sollicito  pervenit  remige  classis.  30 

Qui  status  interea  Romauis  esset  iu  oris, 

Quive  foret  Libycis,  qum  spes,  qui  terror  utrinque 

Volveret  alterno  tluitantes  turbine  mentes 

Dictu  difficile  est.  Quotiens  ingentia  duri 

Hanuibalis  mouumenta  animis  confectaque  bella  35 

Observabantur,  tunc  spes  Romana  cadebat 

Victa  retro,  at  quotiens  clari  occurrebat  imago 

Scipiadae,  florensque  viri  et  spectata  juventus, 

Ac  virtus  infracta  malis,  spes  pulchra  redibat 

Tuuc  Italis,  terrorque  iterum  transibat  ad  hostes.        40 

Et  quanquam  Latiis  depulsum  finibus  acrem 

Hannibalem  fratremque  ocuHs  respubUcalaetis 

Gerneret,  ast  aUa  urgebat  quoque  pectora  cura, 

Segnities  suspecta  ducum,  quibus  omne  senatus 

Mandarat  studium,  ne  quo  mohmine  possent  45 

In  Libyam  transire  hostes,  neu  terra  vel  aequor 

Securum  praestaret  iter  ;  discrimine  nullo 

Nunc  ambos  abiisse  simul,  nempe  una  perich 

Conditio,  sed  campus  erat  discriminis  alter, 

Collectisque  domi  Poenorum  viribus,  ingens  50 

Casus  et  excidium  metuendum  instabat,  et  hora 

Ultima  Romani  imperii  :  ceu  corpus  in  omne 

Si  longaeva  fuit  scabies,  abiensque  repente 

Deserat  extremamque  cuteni  partesque  patentes, 

Gaudia  corripiunt  animum ;  si  forsitan  «ger  55 

32.  Terrore  in  ed.  Bas.,  terror  in  omnibus  ras. 
37.  Ac  ih  ed.  B;is  ,  al  iii  omnibus  nis. 

43.  Supra   quoque  pectora    legitur   iu    ms.   A    pracordin ,    uiide 
irrepsit  in  alios  cod.  et  in  ed.  Bas.  ea  lectio. 


—  252  - 

Sentiat  abstrusum  introrsus  turgescere  pectus, 

Horrescit  pejora  timens,  pestemque  priorem 

Optat,  et  in  regnum  cordis  dolet  esse  coactam. 

Sic  metus  exstinctus  niinime,  licct  hoste  remoto, 

Verum  alio  translatus  idem,  graviusque  periclum        60 

Visceribus  superessemonet,  magnumque  timendi 

Calcar  erat  Fabii  praesens  quasi  semper  imago ; 

Cui  longe  pnesaga  viro  sapiensque  futuri 

Mensfucrat,  certoque  velut  prudentia  vati. 

Ille  quidem  vulgo  solitus  praedicere  semper,  65 

Si  quando  patriam  peteret  ferus  Hannibal,  urbi 

Tunc  veros  instare  metus  et  flebile  tempus : 

Non  ibi  ductores  pavidos  regesque  fugaces 

Venturos  acie  adversa,  non  lecta  per  agros 

Agmina  pastorum  propere,  verum  arma  tremendum    70 

Laturum  Hannibalem,  cujus  numerare  triumphos 

Expleat  annales,  plures  qui  truserit  Orco 

Romuleo  ex  populo,  vidua;  quam  hquerit  urbi ; 

Ast  utrumquelatus  circum  belloque  geUique 

Duratas  longaque  fame  vallare  cohortes ;  75 

Quin  etiam  multos,  quibus  ars  celeberrima  passim  est 

Romanos  jugulare  duces,  quorum  agmina  nudis 


57.  Graviora  pro  pp/ora  in  ms.  B,  C.  D. 

59.  Sil  in  ed.  Bas,  sic  in  omnibus  ms. 

61.  Movet  in  ed  Bas,  rnonet  in  omnibus  ms. 

61.  Trilo  pro  certo  in  ms.  B,  C,  D. 

63.  PrcEdiscere  in  ed.  Bas.,  prcEtlicere  in  omnibus  ms. 

70.  Proprie  in  ed.  Bas.,  ;j/o/)e)eiii  ms.  A,  E,  F. 

75.  FaintL'  valere  in  ed.  Bas.,  farne  vallare  in  omnibus  ms. 

TT).  Qitique  in  ed.  Bas.,  quin  in  omnibus  ms. 

77.  Undis  in  ed.  Bas.,  nudis  in  omnibus  ms. 


—  2a3  — 

ScipiadfE  occurrent  gladiis ;  nil  nominis  illic 

Majestas  valitura  duci,  nil  forrna  genusque, 

Fabula  nil  ortus,  nil  coUoquiumque  Deorum.  80 

Dixerat  hsec  Fabius,  quoniamque  id  morte  sub  ipsa 

Vaticinatus  erat  veluti  suprema  minantis, 

Dicta  patris  memori  nunc  jactabantur  in  urbe 

Terrebantque  animos  :  atenim  jam  parta  per  agros 

Tot  votis  optata  quies  vultusque  serenus  85 

Ausoniae  Isetam  merito  persolvere  plebem 

Vota  jubent  Superis.  Per  quinque  altaria  flammis 

Incaluere  dies,  totidemque  onerata  coronis 

Liminacuncta  Deum  viridique  comantia  lauro. 

Hannibal  a  Lepti  trepidis  rumoribus  actus  90 

Ad  Zannnam  celerabat  iter.  Jamque  omnia  late 

Scipio  vastabat,  facibus  jam  rura  vel  armis 

Ditia  Romanis  ardebant.  Ultima  secum 

Praelia  dum  pensat  Po^nus  subitosque  veretur 

Gongressus,  certos  statuit  prsemittere  contra  95 

Qui  referant  qua  sint  liostes  regione  locorum, 

Quidve  agitent,  quo  fulta  situ,  quove  ordine  castra 

Consistant.  Tulit  hos  Isevo  fortuna  profectos 

Tramite  :  castrorum  incaute  custodia  captos 

Pertraxit  ducis  ante  pedes.  Tunc  ille  tribunus  100 

Imperat,  ut  circumductis  per  singula  monstrent 

78.  Occurrit  in  ed.  Bas.,  occurrent  in  ms.  A,  B,  C,  E,  F. 

79.  Fama  pro  forma  in  ms.  B,  C,  D. 
81.  Hocin  ecl  Bas.,  hcec  inoninibus  nis. 

85.  Vocis,  vultum  ed.  Bas.,  votis,  vullus  in  omnibus  ms. 
U.Celebrabat  in  ed.   Bas.,  celerabat  in  ms.  B,   C  (corr.),  D,  F. 
Fereundique  ea  vox  celerare  scribitur  celebrare. 
96.  Referent  in  ed.  Bas.,  referant  in  omnibus  ms. 
99.  InLUulus  ined.  Bas.,  incaute  in  ms.  A. 


—   5r?i   — 


Castrorum  armorumque  genus,  vultusque  virorum 

Atqueequitum,peditumque  habitus  numerumquc  manusque. 

Parotur ;  sic  intrepidi  tentoria  passim 

Circumeunt;  omnemabstulerat  dux  ipse  pavorem.      105 

Mirantur  morem  indoniitum  legesque  severas 

iNlilitiffi,  durasque  manus,  atque  apta  labori 

Corpora,  nec  glacie  nec  vi  frangenda  nec  aestu, 

Atque  cicatrices  adverso  corpore  crebras 

Ingentesque  acresque  oculos  testantiaque  altos  dlO 

Ora  animos,  et  verba  tonis  resonanlia  miris. 

Postquam  cuncta  viris  sunt  explorata,  reversos 

Scipio  subridens  placide  vultuque  sereno 

AUoquitur,  firmatque  animos  :  «  Satis  omnia  numquid 

Vidistis  percastra,  viri,  nostrosque  paratus?  115 

Si  quid  adbuc  superest,  securi  cuncla  videte 

Et  vestro  narrate  duci.  »  Sic  illc  benigne 

Hortatus,  dubios  honiinemne  Deumne  loqucntem 

Audissent  stupidosque  incerta  mente  reliquit. 

Inde  viris  sumptus  prastatur  opimus  equisque  ;  120 

Concessi  comitesque  viae,  qui  tuta  locorum 

Ostendant,  nutuque  tegant,  ne  forte  per  agros 

Sparsa  manus  justam  oblato  putet  hoste  rapinam. 


108.  Non  glacie  in  ed.  Bas.,  7iec  glacie  in  ms.  A. 

110.  Acres  in  ed.  Bas.,  acresque  in  ins.  A,  B,  C,  D. 

111.  Animo  in  cd.  Bas.,  animos  iu  omnibus  nis. 
115.  Vidistis  pro  ivistis  quod  undique  legilur. 

118.  Hominemve  Deumque  in  ed.  Bas.,  hominemne  Deumne   in 
ms.  A,B,C,D. 

119.  Relinquit  ])ro  reliquit  in  ms.  E. 

120.  Equos  in  ed.  Bas.,  equisque  in  omnibus  ms. 

122.  Vultu  in  cd.  Bas.,  nuluque  h\  oninibus  ms. 

123.  Esse  in  ed.  Bas.,  hoste  in  ouinibus  nis. 


Talia  dum  peragit  Latius  dux,  forsitan  illo 
iMassinissa  die  pedituuique  cquitumque  catervae  125 

Ingentes  alacri  veniunt  in  castra  fragore. 
Omnibus  ex  visis  nil  tam  perterruit  asprum 
Hannibalem,  quam  clara  hostis  fiducia  magnas 
Spes  animo  volventis  enim,  nec  bella  paventis 
Attamen,  extremas  quoniam  jam  fata  ruinas  130 

Urgebant,  aderatque  dies  qui  nubila  sortis 
Pelleret  ambiguse.  Statuit  tentare  loquendo 
Ante  ducis  mentem  adversi,  si  flectere  possit 
Consilio,  pacisque  novos  infundere  amores; 
Sive  ille  egregia  morum  dulcedine  tactus,  135 

Seu  ventura  pavens,  seu  jam  longaeva  laborum 
Taedia  pertaesus,  seu  fraudem  involvere  verbis 
Insidiasqae  parans,  solitasque  recurrere  ad  artes. 
Nuncius  ha3c  propter  praemissus  pergit  ad  hostem, 
Colloquiumque  petit;  nihil  aversatus,  et  ambo  140 

Castra  movent  ex  composito,  muitumque  propinquis 
Consedere  locis.  Facilis  congressus  ubi  illos 
Jungcret  exiguis  urbs  Nargara  moenibus  inde  est 
Haud  procul ;  hunc  Scipio  raptim  munimine  collem 
Occupat ;  haec  sedes  tutis  aptissima  castris.  145 

Dulcis  aquae  fontes  illic,  et  pabula  passim 
Opportuna  viris  et  equis.  Vix  millibus  alter 
Quattuor  adversis  ductor  distantia  castris 
Ardua  communit,  scatebris  ubi  nulla  benignis 
Lympha  caput  tolht,  camposque  irrorat  inertes  ;         150 


1'26.  Favore  iii  ecl.  Bas.,  fragore  in  omiiibus  ms. 
132.  Polleret  in  ed.  Bas.,  pellerel  iii  omnibus  ms, 
HO.  Colioquiuin  in  ed.  Bas.,  colloquiumque  in  omnibus  ms. 


—  2S6  — 

Neve  diu  mora  tiitei  forct  sitis  ipsa  vetabat. 
In  medio  timiiilus  lcgitur  conspectus  utrinque, 
Detectusque  situ,  ne  quid  inter  IVondea  claustra 
Antraque  sylvarum  fraudisque  dolique  lateret. 
Marcellus  terrebat  enim  et  collega  peremptus.  155 

Hincillinc  armataB  acies  buc  gressibus  aequis 
Agmine  quadrato  veniunt,  paribusque  remotae 
Subsistunt  spatiis :  at  dux  progressus  uterque 
Cornipede  excelso,  posilis  concorditer  armis. 
Pone  suus  quemque  est  testisque  comesque  secutus  160 
Unicus  interpres.  Tumulo  sic  cominus  ambo 
Conveniunt  summi  siquidem  regamque  ducumque 
Quos  aut  prima  tulit  coeli  quocumquc  sub  axe 
Aut  cCtas  latura  sequeus :  ceu  bella  Gigantes 
Si  renovent  indigna  Deis,  stentque  agmina  contra,    165 
Fubnine  deposito  procedat  Juppiter  ingens, 
Mercuriusque  comes,  tum  pars  adversa  Typbeum 
Mittat,  et  huic  comitem  se  turpis  homunculus  addat, 
At  longe  armati  spectent  commercia  fratres 
Terrigeuie,  tum  parte  alia  furor  ipse  Deorum  170 

Gonticeat,  promat  Pboebus  teneatque  sagittas, 
Horrificamque  minax  quatiat  procul  aegida  Pallas ; 
Terra  tremat,  vibrent  ignes,  et  fulguret  aetber. 
Motibus  haud  aliis  alioque  horrore  videntum 
Convenere  pares.  Siieant  mibi  cuncta  priorum  175 

Nomina;  non  alias  nullo  consistere  campo 


158.  PrcEgressus  in  cd.  Bas.,  progressus  in  ms.  A. 

159.  Positus  in  ed.  Bas.,  positis  in  omnibus  ms. 
165.  Agminein  ed.  Bas.,  agmina  in  omnibus  ms. 
168.  Ilinc  in  ed.  Bas.,  huic  in  omnibus  ms. 

174.  Morlibus  in  ed.  Bas.,  motibus  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 


—  2S7  ~ 

Majores  fortuna  duos  vidisse  negabit. 

Alter  iii  altcrius  conspectum  haesere  vicissim 

Immoti,  tum  multa  alto  sub  corde  moventes. 

Dum  stupor  attonitos  babuit,  siluere  parumper.  480 

Scipio  fulminei  cernens  borrentia  circum 

Ora  ducis  vultusque  truces :  Hic  Juppiter  ille  est 

Gujus  ab  armatis  legionibus  ora  timentur, 

Itab»  terror,  murus  Cartbaginis  arxque, 

Hesperiae  domitor,  qui  Gallica  rura  peragrans,  485 

Fregit  inaccessas  Alpes,  callemque  nivosum 

Natura  luctante  dedit,  tot  nosfra  cecidit 

Agmina  totque  duces,  totiens  qui  limina  nostro 

Sanguine  fcedavit,  campo  potuitque  patenti 

Atque  acie  justa  magnum  superare  parentem,  190 

Meque  simul  juvenem  pavida^  qui  moenia  Romae 

Non  ferro  nostrique  metu  sed  numine  certo 

PrcBseutique  Deum  nimbisque  faveutibus  urbi 

Liquit,  et  erubeo  nostram  debere  salutem 

Non  animis,  non  virtuti,  non  fortibus  armis,  195 

Sed  tempestatis  tantum  auxibaribus  undis. 

Talia  volvebat  Scipio.  Contra  Hannibal :  Hic  est, 

Hic  cujus  tenera  jam  nunc  cetate  remotos 

Fama  polos  penetrat,  cujus  dant  credula  summis 

Scecula  numinibus,  virtus  quia  suggerit  ortum ;  200 

Sanguine  qui  patrio  madidum  contingere  campum 

Non  timuit,  cladesque  suas  tam  fortiter  ultus, 

Insequitur  victos,  et  nos  post  praelia  tanta 

178.  Ad  in  ed.  Bas.,  in  in  ms.  A. 
182.  Ilora  in  ed.  Bas.,  ora  in  ms.  A,  R,  C,  D,  F. 
188.  Lumine  iii  ed.  Bas.,  limina  in  omnibus  ms. 
190.  Manum  in  ed.  Bas.,  magnum  in  omnibus  ms. 

\1 


-  258  — 

Hispana  telhire  fugat,  nostrosquc  labores 

Irritat;  iste  abitum  cunctis  meditantibus  unus  50:i 

Gonsilium  vertit,  cunctisque  trementibus  idem 

Constitit  immotus;  nullus  sua  rura  tueri 

Audebat,  nostras  en  istc  insultat  in  arces. 

Hic  regem,  cui  noslra  ingens  innixa  manebat 

Spes  prius,  alloquio  flexit,  mox  fregit  aperta  510 

Perdoniuitque  acic,  victumquc  in  vincla  coegit, 

Me  quoque  dejecit  prius  hic  quam  viderit,  et  nunc 

Expuht  Itaha  :  quid  uiulta?  Vel  iste  profecto 

Est  mihi  vel  nuUus  toto  metuendus  in  orbe. 

Haec  dum  cuncta  pares  ocuh  trepidantis  in  ictu  5ir» 

Volvissent  animis,  incepta  silentia  rumpens 

Hannibal  haic  primus :  «  Si  me  mea  fata  mahgno 

Sidere  damnabant,  ut  post  beUa  peracta 

Totque  acies  c^esas  campis,  tot  miUia  fusa^ 

Sohis  ego  pacema  vobis  petiturus,  inermis,  2-20 

Fortuna  variante  vices,  supplexque  venirem, 

Gratulor  ex  cunctis  quibus  hoc  decus  iUa  parabat 

Te  potius  mihi  sorte  datum,  quia  nobihs  ingens 

Solamen  mihi  victor  erit,  minimumque  pudebit 

Sub  tanto  cecidisse  viro.  Tibi  gloria  porro  ^Sri 


204.  Hispania  in  ed.  Biis.,  Ilispana  in  omnibus  nis. 

205.  In  ms.  A.  pro  v.  203-206  exstat  hic  chuidicans  versus  :  Ini- 
lal ;  cunctisque  trementibus  idem. 

208.  An  in  ed.  Bas.,  en  in  omnibus  ms. 

212.  Piojec.it...  hinc  pro  dejecit...  hic  in  ms.  A. 

215.  Qu(P  pro  hcec  corr.  in  rns.  A,  binc  in  aliis  ct  cd.  Bas 

217.  Primo  pro  priinus  in  ms.  B,  C,  D. 

220.  Nobis  in  ed.  Bas  ,  vobis  ii\  oninibus  ins. 

224.  Minimum  corr.  p ro  n}?r?<m  in  ms.  A. 


—  2S9  — 

Ultima  non  fiierit,  nisi  mens  me  conscia  fallit, 

Hannibalem  ciii  de  vobis  tot  larga  triumphos 

Fata  dabant,  cui  tot  campis  atque  agmine  fracti 

Romani  cessere  duces,  tibi  cedere  soli 

Non  acie,  non  vi,  solo  sed  nomine  victum.  230 

Ludibrium  quoque  fortunae  quae  bella  parenti 

Coepta  tuo  mecum  nato  claudenda  reservat 

Indigner  stupeamne  magis?  Namque  ille  per  arma 

Dux  acer,  plenis  victor  fortissimus  armis, 

Ille  mihi  cessit  juveni,  victusquc  Latinis  235 

Finibus  est.  Contra  tu  niinc  juvenihbus  annis 

In  propria  me  nempe  domo  sine  vuhiere  vinces 

Tempore  jam  beUoque  ducem,  victricia  signa 

Duratosque  animos  durataque  membra  gerentem, 

Cura  quidem  fateor  fuerat  pulcherrima  pacis  240 

Gentibus  indomitis,  nec  enim  Trinacria  nobis, 

Non  fera  Sardinae  tehus,  non  tractus  Hiberus, 

Pracmia  magna  satis  pro  tot  jam  classibus  aut  tot 

Sunt  exercitibus,  pro  tanto  sanguine  faso. 

Culpari  transacta  tamen,  hcet  usque  loquendo  245 

Mutari  vetitum  est,  transverso  calle  furentes 

Traxit  avaritiae  rabies ;  aliena  petebam, 

Urgeor,  in  proprhs  spes  immoderata  fefelht. 

Sic  animus  paris  impatiens,  sic  blanda  parumper 

Fortuna  in  magnis  aho  furit  improba  vuUu.  250 

Casibus  haec  variis,  nisi  me  quoque  fahere  dulce  est. 


226.  Mea  in  ed.  Bas.,  ine  in  omnibus  ms. 

234.  Plenus...  fortissimis  in  eil.  Bas.,  plenis...  fortissimm  iii  oni- 
nibiis  ms. 

249.  Sic  aniinus  pro  alque  aTiimus  in  ms.  E. 


—  200  - 

Jam  satis  edocuit ;  non  sat  sibi  credere  tutum. 

Hinc  ratione  mcos  moderantem  certius  aclus 

Cepit  pacis  amor;  tua  sed  ferventior  aitas 

Et  fortuna  diu  felix  exterret  utrumque  255 

Consilio  adversum  pacis  studiisque  quietis. 

Namque  ego  commemini  medio  fervore  juventa,', 

Qualis  apud  Trebiam  fuerim  (concede  profari), 

Qualis  apud  Gannas,  talem  tc  suspicor  esse ; 

Nempc  virens  a^tas  et  famosissima  clari  2G0 

Te  vindicta  patris,  te  tot  felicia  bella 

Africa;  et  Hesperiae,  et  nunquam  mcntita  secundos 

Successus  fortuna  levat.  Satis  omnia  novi 

Praeterea  expertus  totiens,  scio  quanta  libido  est 

Vincendi  quantumque  decus  ;  victoria  quando  265 

Certa  foret,  fateor  rerum  est  dulcissima,  sed  nunc 

Quis  Deus  hanc  vobis  qui  non  et  fallere  possit 

Pollicitus?  iMibi  crede,  aderunt,  nisi  sistimus  iras, 

Corpora,  ferrum,  animi,  vultusque  raanusque  virorum 

Agmineab  adverso.  Simul  hicquem  cernis  inermem  270 

Alter  crit,  pectusque  aliud,  fronsque  altcra  longe, 

Nec  sonus  bic  vocis,  nec  pacis  inertia  verba. 

Ergo  animos  assume  novos,  neu  nomina  pacis 

Vile  sonent  :  pulchra  est,  inquis,  victoria,  sed  spes 

Anxia  vincendi,  pax  est  pulcherrima  rerum  ;  275 

Haec  tibi  certa  patct,  nisi  respicis  omnia  versa 

252.  Tradevein  ed.  Bas.,  credere  in  omnibus  ms. 

233.  Caterh  in  ed.  Bas.,  certitis  in  omnibus  ms. 

254.  C(£pil...  lula  in  ed.  Bas.,  cepit...  tiia  in  omnibus  nis. 

258.  Permille  in  cd.  Bas.,  concede  in  omiiibus  ms. 

260.  Furmoxissima  iii  cd,  Bas.,  famosissimn  iii  omniljiis  ms. 

271.  I'iiilus  iii  cil.  B;is.,  pertusqiie  in  omnibus  ms. 

27G.  Respicis  in  ed.  Bas.,  respuis  in  omnibus  ms. 


—  261  — 

Et  quoticas  animiim  praesentia  prospera  tollunt. 

Ante  acres  intende  oculos  circumque  retroque, 

Nec  quid  laeta  ferat  tantum  fortuna  tulitve, 

Sed  qijid  ferre  potest  animo  metire  sagaci.  280 

Nil  facies  recte,  nisi  cum  spes  venerit  illinc  : 

Hinc  metus  occurrat,  tibi  sin  victoria  forsan 

Cesserit,  et  quantum  est  propriis  quod  laudibus  addis. 

Victor  es  et  vincis,  vixque  unum  mille  triumphis 

Adjicis  :  at  si  forte  diu  comitata  repente  285 

Destituant  te  fata,  ruis,  pereuntque  labores 

Innumeri,  spesque  ampla  simul,  consultor  et  hostis 

Unus  adest.  Odium  sileat,  res  firraet  utrinque 

Utile  consihum,  et  si  nulla  pericula  terrent, 

At  retrahat  saltem  studium  te  nominisalti;  290 

Altius  ire  nequit,  nunc  conservare  labora  : 

Magnus  enim  labor  est  mngnse  custodia  fanife.    - 

Visne  tot  egregios  actus  et  tempore  tanto 

Quffisitum  decus  unius  committere  casus 

Arbitrio?  Visne  una  dies  tot  subruat  annos?  295 

Fortunam  servare  suam  finemque  secundis 

Ponere  consiUum  est,  nec  parva  accessio  magn* 

Fortunse  est  tenuisse  modum.  Si  frena  relaxas, 

AfFeret  in  prseceps  Posscm  te  multa  monere, 

Namque  exemplorum  magna  est  mihi  copia.  Quantus  300 

Vir  fuerat  Cyrus  ,  tamen  is  dum  fine  sine  ullo 


28S.  Adjicis  in  ms.  B,  C,  D,  jiire  pro  adjieit  quod  legitur  in  nis.  A, 
eladdicis  quod  legitur  in  ed.  l!as. 

296.  Frenare  in  ed.  Bas  ,  servare  in  ms.  A. 

299.  Auferat  in  ed.  Bas.,  alferel  in  nis.  A.,  aiifert  in  ms.  B,  C,  D, 
E,  auferet  in  ms.  F. 

300.  Quanti  in  ed.  Bas.,  quanlus  in  omnibus  ms. 


—  2G2  — 

Greduliis  insequitur  fortunam,  turpiter  alto 

Excidit  e  solio  :  cumulus  fuit  illc  pudori 

Feminea  cecidisse  manu.  Felicia  Pyrrhus 

Arma  tulit,  quauta  potuit  cum  laude  reverti  305 

In  regnum ;  nobis  etiam  mansisset  aniicus, 

Ut  reor  illa  animi  tanta  dulcedine,  tali 

Dignus  amicitia  ;  sed  dum  nec  frena  tenere, 

Nec  cursum  cohibere  potest,  collapsus  ad  ima 

Corruit  :  hic  medio  si  permansisset,  abunde  310 

Sparserat  Epiri  celebrem  per  saecula  famam. 

Ah  !  quotiens  Ilalo  rex  formidatus  in  orbe 

Trinacriaj  diadema  tuht,  mox  cognitus  Arcto 

Sceptra  etiam  Macedum  arripuit,  sed  sistere  nuuquam 

Dum  valet,  ille  virisinvictus  gloria  vulgi  315 

Feminci  ArgoUco  ruit  ingens  victima  saxo. 

Sed  quia  vestra  magis  fortassc  exempla  movebunt, 

Hac  ipsa  in  patria  ReguUim  fortuna  supremis 

iEquarat  ducibus,  sed  dum  conscendere  ad  astra 

Nititur,  in  tergum  jacuit  resupinus,  acerbo  320 

Fine  decus  partum  claudcns.  AUena  renarro, 

Meque  hbens  taceo.  Fato  jactatus  utroque, 

Quid  sim,  quid  fuerim  cernis;  vixnotius  usquam 

Invenis  exemplum  fortuna  volubihs  in  qiio 

Luserit  uha  magis;  tulum  est  discedere  sensim  325 


307.  Vereor  ined.  Bas.  et  in  ms.  A,  1!,  C,  D  ;  [>otior  aulcm  leclio 
ut  reor  (e  ms.  E,  F). 

313.  Orlo  in  ed.  Bas.,  Arcto  iii  omnibus  ms. 

314.  Nusquam  in  ed.  Bas.,  nunquam  in  ms.  A,  E. 
317.  Noslra  in  cd.  Bas.,  vestra  in  ms.  A,  E. 

322.  Sileo  pro  laceo  in  ms.  E. 

325.  LcEserit  in  ed.  Bas.,  luserit  \n  omnibus  ms. 


—  26;^  — 

lllins  e  gremio,  nimiiim  ucc  fidcro  blandis. 

Vin  tii  illi  praestare  fidGm,  qiue  volvcrc  nunquam 

Desinitinstabilem  violento  tnrbine  rotam? 

Qu3B  non  caeca  modo  est,  sed  c^ecos  efficit  illos 

Qlios  complexa  sinu  est,  nunquamve  attollit  ct  implet  330 

Muneribus  falsis,  nisi  quos  do  culmine  summo 

Vertere  prsecipiti  fueril  meditata  ruiua. 

At  fuerit  suspecta  tibi  jam  foedere  fracto 

Punica  forte  fides,  sed  tu  dcsiste  vereri  ; 

Tempus  pacis  adest,  et  vos,  nisi  falsa  relatu  335 

Audivi,  pactum  foedus  sprevistis  avorura 

Tempore,  quod  minime  dignis  auctoribus  ictum 

Esse  videretur.  Nos  si  fortuna  maligne 

Stravit  humi,  reris  forsan  cecidisse  decoris 

Omne  simul  studium  :  non  sic  nos  numina  kfvo        3iO 

Sidere  prospiciunt ;  fateor,  non  omnibus  aeque 

Publica  fata  vebm  et  patrios  committere  casus. 

Nunc  autem  de  pace  agitur,  tractantibus  illis 

Quorum  primus  bonos  pacis,  belbque  fulurus 

Et  labor  aut  requies.  Equidem  quia  bollamovendi      345 

Auctor  eram,  donec  vetuerunt,  fata  tetendi 

Ut  faustus  foret  evenlus,  sic  foedera  certc 

Consilio  firmata  meo  pacemque  tuebor  : 

QucB  nobis  inhonesta  quidem,  sed  velle  necesse  est, 

At  vobis  speciosa  vcnit.  Sit  dicere  quanquam  350 

335.  Nos  in  cd.  Ras  ,  vos  in  ins.  A,  E,  F. 

338.  iMaligni  m  ed.  Has.,  malicjne  in  omnibus  ms. 

340.  Lumina  in  ed.  Bas.,  numina   in  omnibiis  ms. 

345.  Et  requies  in  ed.  Bas.,  aul  lequies  in  omnibus  nis. 

346.  Meluerunt  in  ed.  Bas.,  veluerunt  in  omnibus  ms. 
348.  Consilia  in  ed.  Bas.,  comilio  in  omnibus  ms. 
850.  Sic  in  ed.  Bas.,  sil  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 


—  2r;i  — 

Yictorum  pacis  leges,  poenanique  jubere, 

Tu  tamen  lianc  patiare  reos  imponere ;  mulctam 

Ore  velim  proprio  nostris  erroribus  aequam. 

Hesperiae  tractus  atque  arva  novissiraa  mundi, 

T^olia^que  triceps  regio,  et  Sardinia,  et  omnis  355 

Insula  Tyrrheno  aut  Libyco  peviusa  profundo 

Vestra  sit.  Hinc  aliaex  aliis  conquirite  regna, 

Ite  per  extremos  axes,  atque  invia  ferro 

Pandite  fulmineo  ;  regcs  calcate  superbos; 

Vestra  sub  occasu  victricia  signa  ferantur  300 

Tn  Boream,  et  solis  tandem  volvantur  ad  ortus. 

Nos  autem  Libycis  arctali  Qnibus,  inde 

Vos  dominos  rerum  longinquaque  cuncta  regentes 

Imperia,  ct  multum  terraque  marique  tremendos 

Cernamus,  Superis  postquamfatoque  potenti  365 

Estplacitum.  »  Tantum  ille  gravi  sermone  profatus 

Subticuit :  contra  Scipio  cui  ta1ia  reddit : 

((  Certus  crani,  quaecumque  mihi  promissa  fuissent 

Advcntu  turbanda  tiio,  nec  fcedera  Poenos 

Jussuhominum  vel  sacra  Deum  servare  paratos         370 

Ni  cogente  metu.  Prius  hic  gravis  astra  volatu 

Scandet  equus,  prius  hic  solidus  per  inauia  collis 

Ascendct  cffikimque  cavo  subsidet  Avcmo 

Quaai  vobis  sit  amica  iides  :  sed  justa  Deorum 

Ultio  persequitur  sontes,  stirpemque  profanam  375 

352.  Impendere  (corr.  in    ms.  A)  legUur  in   ms.  B,   C,  D,  F,  iiro 
imponere, 

363.  Longinqtia  in  cd.  Das.,  longinquaque  in  omnibus  ms. 

364.  Timen dos  \>ro  tremendos  in  ms.  B,  C,  D. 

368.  Fuisset  in  ed.  Bas.,  fuissent  in  omnibus  ms. 

369.  Foedere    in  ed.  Bas.,  foedera  in  omnibus  ms. 
373.  Cano  in  ed.  Bas.,  cavo  in  omnibus  ms. 


—  203  — 

Verberat,  et  claiido  quanquam  pede  visa  fugaces 

Prffivenit.  Intcrdum  scelerum  spectator  ah  alto 

PerfidiDequo  Deus,  quanquam  tibi  fabula  vana  est, 

Hannibal,  esseDeum.  Quoties  rnbicunda  cruentae 

Littora  pulsarunt  absorptis  classibus  undje !  380 

Viscera  bellantum  pelago  quot  sparsa  natarunt ! 

Quot  truncae  aut  lacerae  afflictim  super  aequora  puppes! 

Quot  tabo  undantes  ffistu  jactante  carinse ! 

Quot  clypei  et  tetro  stillantes  sanguine  postes  ! 

Credis  adhuc  non  esse  Deum  !  Sic  pectore  prorsus      385 

Egatis  abrasit  non  mullum  annosa  vetustas. 

Bis  prius  adversum  nos  arma  nefanda  tuUstis, 

Nosque  lacessiti  semper  sociisque  faventes 

Id  meritis  contra  stetimus  certare  coacti. 

Nos  pietas  quondam  Sicuhs  succurrere  jussit,  390 

Nunc  autem  Hispanis,  in  quos  tua  maxima  quantum 

Saevitia  exarsit  dolor  meminisse  pudorque. 

Sera  uimis  miseris  quoniam  Romana  fuerunt 

Auxiha  atque  ingens  infamia  nostra  Saguntum  est. 

At  Deus,  ille  Deus,  quem  vos  contemnitis,  aequas        395 

E^xcgit  poenas  meritis,  belhque  prioris 

Exitus  ille  fuit  quem  vos  sensitis,  et  idem 

Hujus  erit,  nisi  justa  Deum  vindicta  fatigat. 

Si  qua  tamen  mcdio  tuhmus  quae  multa  fatemur 

Vulnera,  permisit  forsan  rectissimus  ultor  400 

Excrceus  purgansque  pios,  sed  prisca  relinquo. 

.376.  Jfjssa  in  ed.   Bas.,  visa    in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

382.  Atque...  afflictiim  in  ed    Bas.,  aut...  afflictim  in  omnibus  ms. 

3S6.  Ingratis  in  ed.  Bas.,  Egatis  in  omnibus  ms. 

388.  Lacessiiitis  in  ed.  Bas.,  lacessiti  in  omnibus  ms. 

400.  Prcemisil  in  ed.  Bas.,  permisit  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

4-01.  Pugnans  {ivo  purgans  in  ms.  B,  C,  D. 


—  2GG  — 

Si  tibi  cura  manet  ne  pax  tua  civibus  obsit 

Et  mibi  perfidia3  ue  praimia  lorte  reportent 

Est  animus,  quid  enim,  num  vos  et  foedera  et  omnem 

Spem  pacis  violasse  palam  est?  Nunc  foedera  rursus  403 

Et  pacem  indignos  quos  prima  injuria  fecit 

Gonditione  pari  petitis  leviorc  secundam. 

Nec  pudet,  et  quantis  sese  fortuna  revolvat 

Casibus  admoneor,  quam  sit  via  lubrica  magua) 

Fortunae  ;  jubeor  reges  meminisse  ducesque  ilO 

Quos  mutata  gradu  subito  dejecit  ab  alto, 

ExempUsque  premor.  Scio  quod  mortalia  nobis 

Corpora  sunt,  animi  aeterni ;  scio  multa  sepultis 

Sapplicia,  et  longos  scclerum  superesse  labores  ; 

Hic  famam  restare  bonis  aeternaque  coelo  415 

Praemia :  visne  aliud,  vir  docte,  monere? 

Casibus  expositum  scio  me,  teque  armipotentem 

Egregiumque  ducem  fateor.  Dcsiste  minari ; 

Scimus,  et  binc  major  nostris  speratur  ab  armis 

Gloria,  nec  regnum  fortuntc  ignoro  jocantis  420 

Rebus  in  humanis  :  at  nuUa  potcntia  sumnio 

Est  aequanda  Deo  ;  solet  bic  pia  bella  foventes 

Auxilio  firmare  suo.  At  ne  forte  moremur 

Hunc  totum  per  vcrba  diem,  si  foedera  vobis 

Prima  placent,  ratibusque  receus  injurianostris  425 

Legatisque  illata  abqua  purgatur,  babetis 

402.  Movet  in   ed.  Bas.,  tnanet  iii  omnibus  nis. 

40S,  Ciim  in  ed.  Bas.,  num  in  omnibus  nis. 

414.  Dolores  in  ed.  Bas.,  lubores  in  ms.  A. 

420.  Fortunu  in  ed.  Bas.,  forluntL'  in  omiiibus  ms. 

4'23.  Ac  in  ed.  Bus.,  at  in  ms.  A. 

424.  Forlasse  pro  per  verba  in  ms.  E. 

426.  Illa  i\\  ed.  Bas.,  illata  in  omnibus  ms. 


—  2G7   — 

Quod  pctitis :  neu  pollicili  puter  iascius,  ingens 
Muuus  habes  pacem,  quoniam  fortuna  reversa  est. 
Vestra  vides  ;  si  dum  Latio  tua  fama  tonabat 
Tempestate  gravi  bellorum,  mitior  hostis  430 

Optasses  eadem  precibus,  tunc  forte  superbum 
Non  pra^stare  fuit  ;  nunc  cum  prope  victus  et  omni 
Pulsus  ab  Italia,  metuensque  et  velle  subactus 
Pacem  ores,  poterat  recta  cum  fronte  negari, 
Et  tamen  ut  mundus  videat  non  aspera  nobis  435 

Dejecisse  animos,  non  tollere  prospera  bella, 
Fortunave  pares  habitus  consistere  in  omni, 
Posteritasque  notet  non  nos  didcedine  praedae 
Prselia,  non  odiis,  sed  pacis  amore  movere, 
Pax  dabitur,  fuerit  vobis  si  pura  voknitas.  440 

Sed  quid  vana  refers  ?  Hac  est  Hispania  dextra 
Si  nescis  multoque  mihi  jam  parta  cruore. 
Gaetera  nostravides;  stulta  est  jactantia  dantis 
Quod  retinere  nequit ;  de  nostro  munera  fingis. 
Proinde  ahud  paci  pactisque  prioribus  ultro  445 

Adjice  si  quid  habes.  Quod  si  nimis  illa  videntnr 
Importuna  animis,  gladios  atque  arma  parate 
Indociles  tolerare  togam  pacemque  perosi.  » 
Dixerat,  et  tremula  tellurem  percutit  hasta. 


427.  Pufes  in  ed.  Bas.,  puler  in  omnibus  ms. 

431.  Optasse  in  ed.  Bas.,  optasses  in  ms.  A,  E,  F.  Hic  versus  deest 
in  ms.  B,  C,  D. 

432.  Omnis  in  ed.  Bas.,  omniin  omnibus  ms. 

433.  Bello  in  ed  Bas.,  velle  in  omnibus  ms. 

437.  Forlunane  in  ed.  Bas.,  fortunave  in  omnibus  ms. 
440.  Slmpla  pro  pura  in  ms.  B,  C,  D. 
419.  Perculit  pro  perculit  in  ms.  E. 


~  208  - 

His  dictis  retro  tenduiit.  Gcu  corniia  postquani  450 

Obnixi  tenuere  diu,  gravibusque  tumentes 

Implicuere  animos  odiis,  .visuque  maligno, 

Digressu  tacito  referunt  vestigia  tauri, 

Ut  gravius  toto  coeant  cum  pondere  rursus, 

INIugituque  fero  complent  nemus  omne  frementes ;      455 

Circumstant  reducesque  acuunt  in  bella  juvencas 

Quemque  suae:  talis  ducibusredeuntibus  ore 

Spiritus,  et  talis  tumidus  sub  pectore  fervor. 

Postquam  ad  vicinas  ambo  rediere  cohortes 

Arma  animosque  parant,  in  bella  novissima  tandem  460 

Edicunt,  alacri  ccelum  tonat  omne  tumultu. 

Tum  vero  urgentes  stimulos  virtutis  et  £estus, 

Irarumque  faces  graviterquc  minantia  verba, 

Flammantesque  oculos  ardentiaque  ora  vidcres. 

Haud  aliter  quam  cum  stipulis  immittere  flammam    465 

Forte  ex  composito  late  distantibus  arvis 

Discedunt  gemini  agricolai ;  dispersus  in  agros 

Horridus  alternos  nunc  hic  nunc  cernitur  illic, 

Et  crepitantc  sono  subitus  micat  ignis  utrinque. 

Ut  vcro  in  castra  est  rcditum,  clamore  favcnti,  470 

Qualis  apum  strepitus  regem  circurastat  ovantem, 

Pro  se  quisque  ducum  excipitur,  cupidumquc  tuendi 

450.  Redeunl  in  ed.  Bas,,  tendunt  iii  ms.  A. 

451.  Obnixe  in  cd.  Bas.,  ohnixi  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
i'6-2.  Iinplevere  in  ed.  Bas.,  implicuere  in  nis.  A. 
453.  Ferro  in  ed.  Bas.,  fero  in  omnibiis  ms. 
458.5cmo  in  ed.  Bas  ,  fervor  in  omnibusms. 

464.  Ore  in  cd.  Bas.,  ora  \n  omnibiis  ms. 
4G8.  Hinc...  illinc  pro  hic...  illic  in  ms.  E. 

469.  Trepidnnle  in  ed.  Bas.,  crepitante  in  omnibus  ms. 

470.  Ad  in  ed  Bas.,  in  in  omnibus  ms. 


—  269  — 

Fiinditiir  inquirens  certatim  singula  vulgus. 

Unus  in  amboruni  castris  discurrere  sermo 

Supremam  venisse  diem,  nec  praemia  belli  475 

Qualia  prceteritis  soleant  spcrare  periclis, 

Nec  pcenas  instare  pares  ;  victoribus  orbem 

Terrarum  imperiumque  sequens  per  cuncta  patere 

Saecula,  tum  victis  extremos  affore  casus. 

Semianimis  quod  victa  metu  propiorque  cadenti        4-80 

Carthago  nondum  icta  tremat,  fatoque  premente 

Amplius  immensam  nequeat  differre  ruinam. 

Romanis  non  esse  fugaj,  non  collis  amici 

Praesidium,  obstrusosque  abitus  maris  aequore  circum, 

Alarum  coelique  fugam  restare  patentis.  4-85 

Hinc  igitur  quoniam  terror,  spesque  excitat  illinc 

Imperiumque  dacum,  vario  permixta  fragore 

Castra  modis  reboant  miris;  bic  corrigit  hastam, 

llle  acuit  gladios,  agiles  probat  ille  sagittas. 

Induit  hic  galeam  capiti,  cristasque  trementes  490 

Excoht ;  hic  blaodo  permulcens  murmure  fortem 

Frenat  equum  phalerisque  tegit ;  studet  ille  recurvus 

Ferratos  aptare  pedes,  unguemque  cavatum 

Verberat  ac  crebris  tinnitibus  ille  favillas 

Ehcit.  Hic  piclum  clypeum  textamque  catenis  495 

Loricam  exiguis  tenuisque  rigentia  ferri 

Tegmina  circum  humeros  et  fortia  pectora  ducit. 


475.  Fatalem  in  ed.  Bas.,  supremam  in  ms.  A,  B,  C,  D,  stipre- 
mum  in  ms.  E,  F. 
478.SegMen?es...parereined.Bas  ,seguens...pa/ere  in  omnibusms. 
4S4.  Obslrnclos  pro  ohstrusos  in  ms.  K. 
492.  Frenate  in  ed.  Bas., /renat  in  oninibus  ms. 
494.  Iiide  in  ed.  Bas  ,  ille  in  ms.  A. 


—  -270  — 

Implicat  hic  ocreas  femori  tibiasque  pedesque 

Armat,  et  aurata  praBfulget  imagine  poples. 

Hic  mihi  Pierides  (quoniam  majora  pusilUs  "jOO 

Viribus  aggredior),  si  vos  ab  origine  semper 

Dilexi  cokiique  hbens,  si  rite  vocavi, 

Hic  prsebete  animos  totoque  Hehcone  favete ; 

Avia  Castaliae  sitiens  convexa  percrro ; 

Urget  amor,  famaique  trahit  spes  blanda  decora^,       505 

Lux  ea  terribiU  hinc  illinc  consumpta  paratu 

Gesserat,  et  verso  radiabant  sidera  coelo. 

Inclyta  magnificis  opibus  cultuquc  verendo 

iEthereas  matrona  virens  perlabitur  auras. 

Stat  capiti  diadema  sacro,  turritaque  frontis  510 

Effigics,  sceptrumque  manu,  sed  sparsa  capillos 

Et  trcpido  festina  gradu.  Cui  fervida  contra 

Multa  minax  muUer  medioque  perustior  axe 

Ac  succincta  sinus  pauloque  annosior  ibat. 

IHa  quoque  sceptrum  et  regni  violenta  ferebat  515 

Signa,  Deos  hominesque  omnes  regemque  Deorum 

Aspernata  animis.  Ambaesimul  aUa  tenebant 

Qaaque  rubens  Martis  metuendi  luminis  astrum 

Scorpio  chelarum  amplexu  caudaque  tegebat. 

Utraque  coelestes  pariter  tempusque  sub  unum  est     520 

Introgressa  fores.  IUas  mirantur  euntes 

CoeUcolae;rapidos  tenuerunt  sidera  cursus. 

498.  Hic  vcrsus,  Implicat  hic  ncreas...  et  qualuor  et  quinquaginla 
sequetitcs  vcrsus  ilesunt  iii  nis.  K. 
504,  Convexi  in  cd.  Bas.,  convexain  nis.  A,  B,  C,  D,  F. 

514.  Animosior  in  ed.  llas.,  annosior  in  ms.  A,B,  C,  D,  F. 

515,  Gerebal  in  etl.  Bas.,  ferebat  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
519.  Tefjebalqtte  in  ed.  Bas.,  Iftjcbat  in  ms.  A  B,  C,  D,  F. 
522.  liapidus  in  cd.  Bas.,  rapidosin  lus.  A,  B,  C,  D,  F. 


—  271  — 

Ut  siinmio  solio  coram  stetit,  altera  raptim 

Incipit  :  «  En  quautum  faciuus  Junonia  longum 

Hospita,  et  aeternum  fato  statuente  futura  525 

Tentor  ab  Italia,  nec  tot  sua  vulneraprosunt, 

Nec  quod,  si  qua  fides  gladiis,  letaie  putavi 

Gannarum  memoranda  dies.  0  fata  Deorum 

Dura!  Bonis  liceat  justas  iuferre  querelas, 

Et  coelo  non  ficta  loqni.  Natura  benigne  530 

Mecum  egit,  fateor;  Superi  iuvidistis  acerbi. 

vEquoris  immensi  pulcherrima  littora  clemens 

llla  mihi  circumdederat,  portusque  decorem 

Addiderat,  coehque  aderat  clementia  blandi, 

Et  vespertino  veniens  ab  axe  Favoni  535 

Dulcior  afflatus  Zephyrique  tepenlior  aura. 

Littoris  adversi  frigus  glaciale  videbam 

Etpost  terga  graves  exurere  cuncta  dolores. 

Ipsa  meo  contenla  situ  mediisque  fruebar 

Lfeta  bonis ;  poterat  terra3  coelestis  imago  540 

Yera,  nisi  fallor,  spectantibus  illa  videri. 

Adde  tot  illustres  natos  Martisque  secundi 

Tot  tilulos,  tot  gesta  ducis  famamque  sonoram : 

Nou  tibi  Mars  iUum  fratrem  fateare  pudendum. 

Huuc  quo  fata  virum  rapuermit  invida  furtim  545 

Tempore  vulgatum  est,  quantos  tot  ille  paratus 

Orsus  erat,  nomenque  meum  quo  ferre  putabat, 

Infebx  quanto  flagrans  genitricis  amore. 

Mitto  alios,  nam  magna  mihi  numerosaque  turba  est; 

524.  Heti  in  ed.  Bas.,    en  in  ms.  A,  B,  C,  D.  F. 

525.  Struente  in  ed.  Bas.,  slatuente  u\  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
5i5.  Invidia  in  ed.  Bas.,  invida  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
546.  Quanlus  in  ed.  Bas.,  quantos  in  ms.  A,  B,  C,  D. 


e>-1^  


Quanta  mihi  nuper  qualisque  novissima  proles  550 

Contigerat,  fateor,  Superi,  mordaxquelatenti 

Invidia  obsistat;  nonullum  regiapascit 

Majorem  generosa  Jovis.  Quis  fervor  in  ullo 

Par  fuit  ex  quo  Prometheus  subduxit  ab  astris 

Particulam,  ca3cique  infadit  pectoris  antro,  555 

Accenditque  liomines.  Quanta  est  constantia  raenti 

Insita!  Quani  praeceps  per  cuncta  pericula  fertur ! 

Credite,  corporeo  uisi  mentem  carcere  clausam 

Sarcina  membrorum  premeret,  foret  ille  Deorum 

Ex  numero,  solioque  altus  radiante  sederet.  560 

Nominenon  opus  est,  ubi  soli  convenit  uni 

Quod  loqueris,  factisque  satis  jam  cognitus  orbi  est 

Haunibal.  Ante  suos  perdent  errantia  calles 

Sidera,  et  iEthiopes  nivibus  gravis  obruet  ajstas, 

Ripbaiumque  gelu  Borea  tepefacta  bquenti  565 

Solvet  biems,  quam  fceta  viro  produxerit  illi 

Terra  parem ;  nec  fallit  amor,  sed  vera  fatebor. 

Parcite,  coelicolaB  ;  vereor  ne  tristis  alumno 

Invidia  et  ccecus  noceat  favor.  Aspice  terras, 

Juppiter,  Italiae  :  videu  inter  strata  colonis  570 

Arva  suis,  viden  indigena  variata  cruore 

Flumina,  etignotis  multum  distautia  terris? 

Busta  ducum  potuit  latum  effudisse  per  orbem 

Haunibal  ista  meus;  potuit  disjungere  montes 

Et  saxis  arctare  vagis  :  verum  obvius  illi  575 

Nuuc  Deus  est  aliquis ;  quis  eniui  mortalia  contra 


566.  Loquenli  in  ed.  Bas.,  liquenli  in  omnibusms. 
566.  Fwda...  perduxerit  in  eJ.  Bas.,  fcela...  produxcrit  in  omnibus 
ms. 


—  27.1  — 

Arma  feral  ?  Piier  adverso  venit  agmiiie  nobis. 

En  pudor,  o  Siiperi.  Sed  nec  piier  ille  nec  omnis 

Terreat  Aiisoniie  telliis,  non  iila  superbo 

Quam  tacitam  bic  vidco  nieditantem  grandia  vultu     580 

Adversamque  meis  fatis ;  hanc  scilicet  ipsam 

Et  formidatum  mundo  puerumque  patremque 

Una  acie  quondam  collatis  vicimus  armis. 

Nos  nec  adhuc  tanto  nielior  fortuna  favore 

Gopperat  amplecti,  nunc  tot  lirmata  triumpliis.  583 

Quid  metuam,  nisi  forte  Dcos?  Succurrite  famai 

Atque  arcete  nefas.  Moriar  ni  clauditur  illo 

Nescio  quid  puero,  quod  mejubot  usquetimere.  d 

Dixerat ;  at  contra  vultu  veneranda  modesto 

Altera  procedil  pauknn,  manibusque  coronam  590 

Abjicit  ac  sceptrum,  pedibusque  affusa  Tonantis, 

Sic  ait  :  «  0  magni  suprema  potentia  mundi, 

Si  tua  Roma  potest  lacrymis  perfundere  sacros 

Te  patiente  pedes,  precibusque  inflectere  justis, 

0  Superumque  hominumque  sator,  rerumque  creator  595 

Optime,  parce  tuis,  fer  opem  et  moderare  labores. 

Aspice  placatus  tandem  ct  miserere,  precamur. 

Quanta  per  Hesperium  rapidis  urgentibus  austris 


577.  Feret  in  ed.Bas.,  ferat  in  nis.  A,  E,  F. 
580.  Modo  in  ed.  Bas.,  video  in  omnibus  ms. 
5S6.  Si  in  ed.  Bas.,  nisi  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

587.  Nisi  in  cd.  Bas.,  ni  in  ms.  A, 

588.  Quid  in  ed.  Bas.,  quod  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
590.  Coram  in  ed.  Bas.,  coronam  in  omnibus  ms. 

594.  Precibus...  jussis  in  cd.  Bas.,  precibusque...  justis  in  omni- 
bus  m«. 

597.  Hic  versus  deest  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

598.  IJesperiam  in  cd.  Bas.,  Ilesperium  in  omnibns  ms. 

18 


-  274  — 

Flamma  latus,  nimboque  nocens  undante  procella 
Saevierit,  mundo  notum  est  et  uotius  astris.  GOO 

Nec  milii  quod  misere  insultans  nunc  illa  virago 
Objicit  infitior,  candentes  ossibus  agros 
Itali£e  terrisque  ducum  dispersa  scpulcra  : 
Et  quidquid  miser  armorum  fert  impetus  orbi 
Sustinui  solioquc  pater  tu  passus  ab  alto  es.  GOo 

Crimina  sic  meruissc  reor  mea.  Respice  tandem 
Mitius  afflictos,  et  si  mea  criraina  nondum 
Sunt  purgata  satis,  tua  fuhnine  dextra  corusco 
Hoc  caput  invisum  et  Tarpcias  verberet  arccs, 
Haunibalem  avertat,  jamque  avertisse  videris,  GiO 

Et  grates  actura  tibi  pro  munerc  tanto 
Advenio.  Timui,  fatcor,  furiasque  dolosque 
Infandi  ducis  et  laqueos  simulataque  bella. 
Ille  etenim  sacra  quem  genitrix  ccelo  tenus  ctrert 
Atqueipsisinsana  Deis  tot  laudibusaequat  015 

Fraudibus  insidiisquc  magis  confidere  in  armis 
Quam  virtutc  solct.  Possem  sibi  multa  meorum 
Funera  natorum,  dolor  impedit,  ultima  certe 
Saevitia  est  summumque  nefas,  quibus  illa  superbit 
Sic  tales  cecidisse  duces.  Sed  tempus  aperte  020 

Nunc  virtutis  adcst,  juvcnem  ni  fata  virentem 
Quem  puerum  vocat  ipsa  odiis  immitibus  urgent. 


601.  Mhero  in  cd.  Bas.,  mhere  in  omnibus  ms. 

60G.  Reor  omissuni  in  ed.  Bas. 

610.  Evertat  in  ed.  Bas.,  avertat  in  omnibus  ms. 

616.  Magnis  considere  in  ed.  Bas.,  mmjis  confidere  in  omnibus  ms. 

617.  Virluti...  sibi  in  ed.  Bas.,  virtute...  libi  in  ms.  A. 

618.  Ileu  heu  quanta  in  ed.  Das.,  ultima  in  omnibus  nis. 
621.  Nisi  in  ed.  Bas.,  ni  in  ms.  A. 


—  27rj  — 

Quod  lu,  summe  parens,  prohibe,  et  permitte  parenli 
Id  modo  sollicite,  cesset  fraus,  arma  ierantur, 
Justaacie  liceat  plano  confligere  campo.  625 

Vel  nati  me  fallit  amor,  vel  dira  videbis 
Prailia,  et  infames  a^quantia  vulnera  Cannas. 
Divinos  novi  ipsa  animos  humanaque  subter 
Omnia  cernentes,  non  quod  mihi  fabula  mundi 
Persuadeat  natum  esse  Deum,  licet  improba  fando     030 
Excitet  invidiam,  divino  tentet  honore 
Praedones,  hcet  ipsa  suos  celebrare  Deisque 
Adnumeret,  mihi  sufflciat  decor  ille  virorum 
Scipio  magnanimus,  similem  cui  nulla  tulerunt 
Tempora,  nulla  ferent.  Non  hffic  me  vera  negabo       035 
Credere,  nempe  animos  divinam  accendere  mentem 
lihus,  ac  nullum  sine  numine  posse  benigno 
Egregium  reor  esse  virum.  Non  astra  morabor 
Amplius,  aut  nato  faveas  aut  parlibus  eequis 
Sta  medius,  fraudemque  veta  ;  si  cesserit  illa,  040 

Vicimus  haud  dt^bie,  sed  enim  Junoniajactat 
Hospitia,  et  Superos  hac  sperat  voce  movere. 
Faihtur,  insanit.  Stet  semper  nube  sub  ista 
Vel  simih,  stabitque  equidem  mihi,  pulcln^a  Tonanlis 
Tarpeio  stat  colie  domus,  cui  thura  precesque  015 

Deferimus,  sed  rite  utinam  pia,  sacra  docerc 

626.  Mira  in  ed.  Bas.,  dira  in  ms.  A. 

629.  Vulgi  pro  mundi  in  ms.  E. 

631.  Excitat  in  ed.  Bas.,  excitet  in  omnibus  ms. 

639.  Patribiis  iii  ed.  Bas.,  partibus  in  nis.  A,  B,  C,  D,  F. 

6i3.  Slat  in  ed.  Bas.,  stet  in  omnibus  ms. 

644.  Slabit  in  cd.  Bas.,  stabilque  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

645.  Slet  in  ed.  Bas.,  stat  in  omnibus  ms. 
G46.  Saciaque  in  ed.  Bas.,  sacra  in  omnibus  nis. 


—  276  - 

Tu  potes  et  facics,  nisi  primo  in  liminc  cceli 

Fatorum  vox  intrantem  exaudita  fcfellit. 

Ergo  age;  supplicibus  pateantpia  pectora  verbis, 

Celsc  parcns,  hominum  spcs  summa  et  sola  bonorum.  G50 

Audieram  impcrium  tcrra)  pelagique  supremum 

Et  circumfuso  quidquid  quocumque  sub  axe 

Clauditur  Oceano  Latio  de  sanguinc  natis 

Promitti,  scd  quis  nisi  tu  tam  grandia  proferl? 

Nunc  autem  non  regna  peto  :  sit  tuta  merentum        G55 

Libertas,  liceat  sitientem  sanguinis  hostem 

A  jugulis  arcere  meis,  si  digna  rogaris. 

Si  mibi  non  parcis,  populis  ignosce  nepotum, 

Quos  nova  relligio  faciet  tibi  forsan  amicos.  » 

Finierat,  stringensque  pedes  atque  oscula  rursus    GGO 
Ingeminans  lacrymis  hffirebat  ct  orc  madcnti. 
Subrisit  vultu  tacito  stcllantis  Olympi 
Rector,  ad  alterius  tactus  praesagia  sa^cH 
Tandem  verba  parat ;  tremuit  conterritus  cTther, 
Conticuere  poh,  sihiit  tellusque  chaosque  :  GG5 

((NuUa  unquam  ingenio  patuit  mortahbus,  inquit, 
Quid  pareret  vcntura  dies ;  sic  nostra  premuntur 
Cousiha,  arcano  sic  jussa  silentia  ccelo. 
Et  tibi  quae  parlem  mcmoras  audisse  futuri 
Intra  sidereum  potuit  contiugere  hmen  G70 

Exterius  sonuisse  ucquit,  nisi  forsitan  ardens 


6i7.  Primo  oniissuni  in  cd.  Bas. 

654.  Praslat  in  cd.  Uas.^profert  in  ms.  A ;  tn  oniissiim  in  ed.  Bas. 

656.  Sanguine  in  ed.  Bas.,  sanguinis  in  omnibus  ms. 

662.  Stillantis  in  cd.  Bas.,  slellantis  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

669.  Patrem  id  cd.  Bas.,  partcm  in  omnibus  ms. 


—  277  — 

Spiritus  liiic  aliquis  flammis  purgatus  et  undis 

Venerit;  hinc  lenui  quaeilam  penetrantia  rima 

Erumpunt,  multa  quoniam  pietate  coactus 

Vimpatior;  verum  quo  longius  omnia  volvam,  675 

Pauca  mihi  e  cunctis  quaj  jam  sub  sole  geruntur 

Pauca  placent,  quoniam  terris  incognita  virtus 

Huc  refugit,  totiens  de  vobis  questa  quod  inter 

Millia  tanta  hominum  sibi  vix  contingat  amicum 

Invenisse  aUquem.  Me  purpura  vestra  movebit  080 

Forsitan  aut  aurum  prsefulgens.  Gernite  coeli 

Hoc  spatium ;  geminis  forsan  contingar  Eois, 

Hinc  oriente  aUo  et  circumradiantibus  astris 

Delector,  meque  ipse  magis  comitumque  choreis 

Corpora  qui  placeant  oculis  mortaUa  nostris  G85 

Aut  fragUes  artus  aut  forma  fugacior  umbris, 

Omnia  sunt  aeterna  mihi,  splendorque  decorque, 

Divitiae  stabiles,  mansuraque  gloria  regni. 

Ac  ne  cuncta  sequar,  virtus  mihi  clara  placere 

Sola  potest,  animique  habitus,  quam  dicere  sedem    GOO 

Ipse  meamnunquam  erubui,  sed  rara  per  orbem 

Hospitia  invenio  :  nuuc  vestra  addicite  fata. 

Est  labor  hinc  iUinc  per  saecula  niulta  paratus, 

Mdtuaque  aUernas  tenuabunt  funera  gentes. 

Quem  fortuna  premat,  cui  stet  victoria  parti  695 

Non  est  nosse  prius,  nisi  quod  cui  conscia  mens  est 

Justitiae  ;  nostrum  hcet  hunc  sperare  favorem. 

672.  Unda  in  ed.  Bas.,  undis  in  ms.  A. 

681.  An...  cervice  in  ed.  Bas.,  aut...  cernile  in  omnibus  ms. 

682.  Forsitan  in  ed.  Bas.,  forsan  in  omnibus  ms. 

69 i.  Tentabunt  in  ed.  Bas.,  tenuabunt  in  omnibus  ms. 
697.  Nostrumque  licet  spcrare  in  ed.  Bas.,  nostrum  licet  fiunc  in 
omnibus  ms. 


—  278  - 

Ast  .iliiiiii  tcnuisse  par  csl ;  alj  origine  rerum 

PrcDinia  digiia  piis  atquc  aspcra  iiiulta  nialignis 

Eilixi ;  seel  cniin  vobis  nunc  maxinia  ciira  cst  700 

Natorum  ;  veniet  tcmpus  quando  utraque  Iristi 

Exsilio  patiare  tnum  senescere  longe 

A  patria,  ncc  busta  pctcs.  Non  gloria  tanla 

Non  dccus  aut  pietas  aut  fortia  facta  niovebunt 

Amboruin  ;  nimium  mortalia  corda  volutat  705 

Ambitio,  spcm,  non  sobolem,  mihi  creditc,  amalis. 

Largior  in  vcrbis  solito  sum,  maxiina  namque 

Kcs  agitur  merito  sermonis  et  indiga  tanti. 

Impcrium  mundiquc  caput  majorc  cancndum 

Vocc  aliud  superest;  dociles  advcrtite  mentes.  710 

Est  mibi  propositum,  quoniam  caligantia  mundo 

Lumina  sunt,  propius  vestris  accedere  terris 

Et  pondus  nexusque  hominum  mortaba  membra 

Sponte  subire  mca  vestrosque  lcvare  dolorcs. 

Quantus  amor  mortcmque  ctiam  tolcraro  pudcndain  7ir> 

Ingratfc  durajquc  animi  communia  quan^iuam 

Muncra  sint  vobis,  tamen  hxc  fclicior  illa  est. 

Faverit  hoc  cquidem  cui  nunc  victoria  campo, 

Hanc  penes  imperium  simul  et  mea  maxinia  fides 

Sempcr  crit;  sic  tixa  etcniin  scntentia  sanxit.  720 

Neve  din  dilata  niinis  spes  vcstra  putetur, 

Cuncta  prius  cuncti  mortales  ista  vidcbunt 

Quam  decies  latum  Saturnus  cinxcrit  orbem 

Limite  retrogrado;  placida  sic  virgine  captus 

698.  Alium  Imuissc  iii  ed.  Bas.,  aliam  lenuisse  in  nis.  A,  F. 

709.  Cavendum  in  cd.  Biis.,  canendum  in  oinnibus  ins. 

710.  Avertile  in  ed.  Bas.,  adverlilc  in  omnibus  ms. 
716.  Convivia  in  ed.  Bas.,  communia  in  oninilnis  ms. 


—  279  - 

Jani  rapior,  sacri  sic  miiloent  ubcra  lactis.  »  725 

Talia  uarranteni  cuncti  gaudentibus  alis 
Goolicola)  umbrabaut  atqne  agmina  nunlia  pacis; 
AttonitcO  auditis  nou  uuo  tramite  matres 
Spe  varia  iucertai  redeuut. 

Jam  littus  Eoum 
Sauguinoleuta  dies  casus  visura  suprcmos.  730 

Lustrabat  radiis;  jam  classica  crebra  souabant 
Et  matutinum  per  castra  frementia  murmur. 
Cousurgunt  Mnc  inde  duces,  uec  tanta  sub  astris 
UUa  fuit  Romana  dies,  per  sfficula  cuucta 
Nec  fuit  iu  campis  ullis  ductoribus  aequis  735 

Aut  paribus  certatum  odiis,  aut  artibus,  aut  vi. 
Nec  metus  in  pra3seus  tautum,  sed  millia  multa 
Anuorum  ante  oculos  aderant,  quemcumque  dedisset 
Hac  acie  fortuua  gradura,  patriamque,  domumque 
Et  stirpem  et  geuus  et  seros  sperare  nepotes.  740 

Scipio  distiuctam  campis  iuducit  apertis 
Ordinibus  miris  aciem,  dextrumque  guberuat 
Massinissee  latus,  Numidis  iustructus,  et  illum 
Hispanus  sublimat  equus,  cristataque  signat 
Gassis,  et  adverso  sinuatur  purpura  vento.  745 

Laelius  at  lajvuni  moderatur  in  agmine  cornu ; 
Quem  sequitur  Latiis  equitatus  ductus  ab  oris. 
Hunc  Apulus  sonipes  rapidum  propiorque  volanti 


734.  Acies  pro  dies  in  ms.  E. 

736.  Certatim  in  ed.  Bas.,  certaltm  in  ms.  A,  E.  F. 

735.  Non  pro  nec  in  ms.  B,  C,  D. 

7  38.  Armorum  in  ed.  Bas.,  annorum  primitus  scriptum  in  ms. 
A,  dein  emend.  in  armonim. 
742.  Dexlram  in  ed.  Bas.,  dextrum  in  omnibus  ms. 


—  280  — 

Fert  circimi,  rigidoqiic  cflTiilgont  pectoraferro. 

In  medio  Romana  frcmit  prujdiira  jiivcntiis.  750 

Eminct  liis  altc  imperitans  legionibus  ingcns 

Scipio  :  jamque  auro,  jam  fcrroclarus  et  ostro, 

Clarior  cst  animis  et  spe  clarissimus  ampla, 

Obscuratqnc  alios.  Surgcntis  lumina  PhaM 

Ferrc  vclut  comitcs  ncqncunt,  hinc  Lucifer  almus      755 

Interhebcsradios,  illinc  Cyllenius  oro 

Paliidus  ambiguo  :  nam  ca3tcra  sidcra  circum 

Non  expcctato  fugerunt  omnia  solc. 

Excital  ipsc  altos  animos  atque  omnia  tirmat 

Per  medias  vohtans  acies,  nitidisquc  trcmcnduin       7G0 

Fubucn  inest  oculis,  quod  verberat  ora  tucnlum. 

Signiferis  instare  suis,  cquitumquc  phalanges 

Hortari,  trepidos  verbis  solidare,  pavcntes 

Erigere  ac  dubios ;  hos  obtcstatur,  et  illos 

Orat,  et  in  mcdium  pulchcrrima  facta  recensct  7G5 

Vel  sua,  vel  gencris,  nomenquc  inculcat  avorum. 

Hos  laudat,  blandis  casligat  vocibus  illos, 

Objurgatque  moras,  et  amico  vcrbere  incrtes 

Instigat ;  docet  ille  decus,  docet  ultima  bclli 

Prffimia,  quani  prope  sint  discriminis  atque  pudoris  770 

Admonct;  liis  stimulis  aniuios  inipcllit  et  urget. 

Omnibus  ille  locis  fcslinatadcsse,  ncc  ullum 

Perderc  supremi  momenlum  temporis  ardct. 

Postquam  cuncta  saiis  circnm  provisa  suisquc 

Praisidiis  iirmata  vidct,  dux  maximus  acri  775 

Cornipedc  cxcelsus  nivco  :  '(  Si  Juppitcr,  inquit, 

754.  Observal  pro  obscural  in  nis.  B,  C,  D. 

761.   Verberel  in  ed.  Bas.,  verberut  in  omnibus  ms. 

764.  Al  in  rcl.  IJ.is  ,  et  iii  ms.  A,  1'. 


—  281  — 

Hunc  aninmiii  qui  noslra  movet  praecordia  cunctis 
Nunc  nobis  notum  csse  vclit,  dubitasse  negabo 
Quis  finis,  scu  quffi  nostros  fortuna  paratus 
Exciperet ;  nullis  oculis  sol  clarior  unquam  780 

Apparuit  mihi  quam  victoria  cernitur  ingens. 
Yicimus,  agnosco  trepidantis  turbida  vulgi 
Murmura  et  ambiguos  motus  aciesque  labantes. 
Vicimus,  hinc  animos  cerno,  statque  horrida  caides 
Antc  oculos  taboque  tumens  et  sanguine  torrens,       785 
Et  cuniuli  ingentes  patria  telkire  jacentum, 
Ipsum  cgo  jam  video  jactatis  turpiter  armis 
Excessisse  ducem,  video  latebrasque  petentem, 
Atque  utinam  hesterno  patuissent  cominus  aures 
Cunctorum  alloquio!  Licuisset  noscere  apertc  790 

Degenerem  fractumque  animum.  Non  iste  profecto  est 
Hannibal  ille  prior,  nisi  nomen  territat  ipsum. 
Imo  ille  est  equidem,  sed  cnim  dux  callidus  arma 
Nota  tremit  sentitque  ahis  tractanda  lacertis, 
Consilioque  novi  ducis  imperioque  moveri.  795 

Non  sibi  Cannarum  consul  temerarius  ibit 
Obvius  hoc  campo,  nec  quem  pugnare  vetabant 

778.  Haec  in  margine  nis.  A  lcgitur  nolula  :  Adilidi  ne<jabo  propter 
versum  incomplelum.  Dein  hoc  verbum  expiinctum  ct  supra  inscrip- 
tum  manu  diversa  pudeho.  Pudebit  in  cd.  Bas. 

782.  Dc.^unt  versus  782-783  in  ms.  E. 

784.  Hic...  stat  in  cd.  Bas.,  hinc...  statqiie  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 
Hic  versus  abest  in  ms.  A. 

786.  Patris  in  cd.  Bas.,  patria  in  omnibus  ms. 

"IDl.  Est  omissum  in  ms.  B,  C,  D. 

792.  Territet  in  ed.  Bas.,  territat  in  omnibus  ms. 

794.  Nostra  pro  nota  in  ms.  E. 

795.  Colloquio  pro  consilio  in  ms.  B,  C,  D. 

797.  Vctabat  in  ed.  Bas.,  vetabant  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 


—  282  — 

Omina  clara  Dcum  manifestaque  signa  liituri 

Si  mens  sana  foret,  neque  nunc  Scmpronius  alter 

Prffisidet  his  castris  ;  mccum  non  pulvis  et  fcstus        800 

Solquc  oculisinfestus  cum  vcntusque  juvabunt. 

Non  nebula  insidias  Cannisquepalustribusidcm 

Obstruet,  aut  aciem  victam  torpore  nivali 

l'rostcrnet.  Calido  pcrfusus  corpus  olivo 

Hic  mecum  gladio  pcctus  tentabit  acuto  805 

Ense  latus  rigido  validamque  incumbet  in  hastam  ; 

Hoc  meluit,  pacem  quotiens  peticre  pavorc 

Et  quotiens  rupere  dolis,  si  tcmnimus  ilios. 

Hos  odisse  decet ;  vos  nunc  ad  talia  bella 

Fehces  igitur  dextras  atque  arma  movete.  810 

Primus  in  invisos  ego  jam  nunc  inferor  hostes ; 

Inde  fuga  et  terror,  sic  Di  promittitis  omnes, 

Sic  mens  saga  boni,  strictiquc  avidissima  fcrri 

Dextera,  et  indomiti  gencrosus  pectoris  ardor. 

At  vobis  tanto  calcata  Hispania  cursu,  815 

Et  vestrum  juvenile  decus,  tot  regia  bella, 

Ruraque  perpetuis  ardentia  Punica  flammis 

Occurrant ;  aHas  actus  jam  plena  viriles 

Incipit  a  nobis  verosque  optare  triumphos. 

Jam  mihi  bellornm  stimulus  radixque  malorum  820 

Hannibal,  et  tanti  debetur  gloria  coepti. 


798.  Omnia  in  ed.  Bas.  et  in  nis.  C,  E,  F,  omina  in  ms.  B,  D  ; 
lecUo  ambigua  in  ms.  A. 

804.  Obruel  el  calido  perfundet  iii  ed.  Bas.,  proslernet  in  omnibus 
ms.;  perfusus  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

811.  Inseror  in  ed.  Bas.,  inferor  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

815.  Nobis  pro  vobis  in  nis.  E. 

816.  Nostrum  in  ed.  Bas.,  vestrum  in  ms.  A. 


—  283  — 

Quaecumqiic  ingrcssis  pelagus  Di  signa  dederunt 

Quando  Egatis  pcticrc  patrcs^  ac  plura  favcntcs 

Ostendunt,  cquidem  tempus  mihi  perdere  semper 

Displicuit,  tnm  prcccipae  cum  magna  geruntur.  825 

Terror  abest,  certa  est  victoria,  pergite  mecum. 

Nilmororet  reditus  felix  qui  visere  gestit 

Et  patriam  et  natos  et  amicae  conjugis  ora. 

Hac  iter  est  Romam,  victori  talia  certo 

Non  pugnaturo  similis.  »  Postquam  ille  profatus,       830 

Subticet ;  hortanti  Iteto  simul  agmina  vultu, 

Unanimesque  alacri  respondent  voce  catervte  : 

Haud  ahter  quam  si  Gapitoha  celsa  tenentem 

Curribusin  niveis  sohto  clamore  sequantur. 

Hannibal  extremi  fatalem  temporis  horam  835 

PraBcipilare  videns,  confestim  elephante  rehcto, 

Prasrapidum  conscendit  equum,  vultuque  minaci 

Terribihs,  quahs  pastor  Polyphemus  ab  antro 

Turbidus  yEolio,  vel  qnahs  ab  ;elhcre  trislis 

Nuntius  imperiis  solet  apparere  cometa.  840 

Insiruit  ingentes  acies  cnnctosque  elephantes, 

Ut  grege  monstrifero  turbatum  territet  hostem, 

Prima  fronte  locat,  turresque  in  terga  trementes 

Cernuntur  totidem  ;  cohes  juga  sununa  movere 

Dixeris  ac  totidem  nutantes  rupibusarces.  845 

Hunc  clypeum  totis  pra^tendit  viribus  hoslis ; 

Mox  Ligures  Gahosque  acie  consistere  prima 


822.  Ingressus  in  ed.  Bas,,  ingressis  in  ms.  A,  E,  F. 

823.  Hic  versus  manu  diversa  adjunctus  est  in  margine. 
825.  Regna  in  ed.  Bas.,  magna  in  omnibus  ms. 

840.  hnperiis  in  ed.  Bas.,  imperii  in  omnibus  ms. 

842.  Motistrifico  in  ed.  Bas.,  monslrifero  in  ms.  A,  B,  C,  D. 


—  284  — 

Imperat,  auxiliis  ciineos  Balearibus  implens 

AcManris.  Acie  Po^nos  locat  indc  secunda 

Atque  Afros.  Brutio  completLir  tertia  tantum  850 

Miiitc  qui  moestus  magnaquc  cx  partc  coaclus 

Castra  sequcbatur.  Latis  tum  cornibus  agros 

Occupat,  immenso  circumdans  agmina  gyro. 

Ad  dextram  Pccnos  Italis  concurrere  jussos 

Ordinat ;  at  laevam  Numidi  tenuere  rebelles  855 

Optantesque  armis  inviso  occurrere  regi. 

Haec  ubi  disposuit,  quoniam  sibi  castra  coacta 

Genlibus  ex  variis  fuerant  et  dissona  linguis, 

Nunc  interprctibus,  proprio  nunc  ore  cohortcs 

Acccndit  stimulatque,  suo  non  segnior  hoste.  860 

Omne  simul  ducis  egregii  seu  mihtis  idem 

Implet  opus  ;  primas  acies  ac  signa  ferentes 

Instruit,  hinc  alas  cursuque  novissima  lustrat, 

Itque  vagus,  blandis  permiscens  aspera  verbis  : 

«  Si  fortuna  mihi  nota  est  mea,  vicimus,  inquit,        865 

Nec  vicisse  sat  est,  tumidum  delcvimus  hostem 

Romanumque  genus.  Maneant  modo  pristina  vobis 

Pcctora  Canuarum  aut  TrebicB  memorantia  tempus. 

Nullus  ab  adverso  venit  obvius  agmine  quem  non 

Mille  locis  Italo  pridem  saturata  cruore  870 

Fudcrit  h;ec  acies,  cui  non  fratremve  patremve 

Aut  natum  abstulerit.  Dux  ipse  ferocior  annis 


Si8.  Illa  in  ed.  l!as.  i)ro  illam  quod  lcgitur  in  omnibus   nis.,  sed 
jam  corr.  in  ms.  A  pro  cuneos. 

851.  Que  addilum  in  ms.  A. 

852.  Cum  in  cd.  Bas.,  tuiit  in  omiiibus  ms. 
860.  Non  additum  in  ins.  A. 

863.  Alias  pro  alas  in  ms.  B,  C,  D. 


—  285  — 

Et  pater  Ausonii  nunc  gloria  nominis  ingens 

Hos  timuit  gladios,  laudataque  sigua  cruorc 

Infecit,  nostros  fugicns  rediturus  in  enses.  875 

Ni  forsan  procul  a  patria  melioribus  istc 

Militat  auspiciis,  autnos  pejoribus  urbis 

Ante  fores  patriaB.  Non  sic  Garthaginis  almte 

Immemores  rear  esse  Deos,  vel  fortia  Romae 

Moenia  non  ausi  ferro  defendere  nostris  880 

Moenibus  insultent.  Furor  huc  attraxerit  illos, 

H;cc  fortuna  potens  populo  spectacula  Pocno 

Miserit,  ut  quoudam  digitis  avulsa  cruentis 

Tol  spoUa,  ut  modios  curvo  complevimus  auro, 

Gontenli  palriai  rerum  transmittcre  famam  885 

Tantarum.  Sic  formoso  nunc  vincula  collo 

Laetaducis  Latii  victrix  Garthago  videbit, 

Et  circumductos  pccudum  de  more  pcr  urbem 

Romanos  errare  greges  Lehumque  loquacem 

Et  variumregem  atqucinopem,  qui  noslrareliquit    890 

Arma  fugax,  hujusque  hodie  per  nuraina  testor, 

Vos,  Mauri  Numidaeque,jugum  vitate  superbum  ; 

Massinissa  suos  repetitper  verbera  servos  ; 

Vos,  GalU,  certateodiis  hostemque  vetustum 

Nunc  gladiis  urgete  novis  :  hic  campus  in  orbc  89o 

CoUectas  aUo  longcevas  excipit  iras. 

At  vos,  0  Ligures,  quos  me  et  mea  fata  secutos 

873.  Tunc  in  cd.  Bas.,  nunc  in  ms.  A. 
879.  Ut  in  ed.  Bas.,  vel  in  ms.  A. 

883.  Ea  verba  :  nt  quondam  dujUis  avuha  cruentis  tot  $poUa,de- 
sunt  in  ms.  A. 

888.  Sic  in  ed.  Bas.,  et  in  omnibus  ms. 

893.  Reperil  in  ed.  Bas.,  repetet  in  ms.  A,  repetit  in  aliis. 

896.  Expiet  in  ed,  Bas.  cx  ms.  A  corr.  \tr<i  excipit. 


~  28G  - 

Per  mare,  per  terras,  nulli  cessisse  labori 

Hic  video,  pugnate,  precor ;  si  digna  manebunt 

Praimia  victores,  noiivos,  mihi  credite,  vallis  900 

Hispida,  necregio  abruptis  impervia  saxis, 

Sed  campi  pingues  et  ditia  rura  tenebunt 

Italiye,  vesterque  pavor  stimulusque  silebit 

Roma  ferox.  Vos  cara  mihi  dilectaque  multum 

Agmina,  vosquemei  civesimpulsibus  ulHs  905 

Non  opus  aut  monitis ;  patriani  spectate  trementem 

Hostilesque  faces  atque  impia  pila  paventem, 

Et  notos  muros  ubi  prima  infantia  vobis 

Exacta  est,  ubi  lot  meriti  duxistis  honores, 

Tot  Isetos  festosque  dies,  ubi  busta  cinisquc  910 

Majorum  et  memori  stant  scripta?  in  marmorc  laudes. 

Omuis  in  armalis  patrioi  fiducia  dextris 

Et  vestra  virtute  sita  est  :  succurritc  fesStC  ; 

Uxores  vobis,  dulcesque  occurrere  natos 

Deprecor,  et  trepidas  matres  sacramquc  parontum     915 

Ganitiem,  et  patrii  curam  superesse  scpulcn.  » 

Nondum  finierat,  magnusque  in  vcrba  forebat 
Impetus  ardcntem,  subito  cum  classica  et  omnes 
Uomanai  cccinere  tubrc,  clamorque  tremcndus 
Ortus  ab  adverso  ca^kmi  complevit  et  auras,  920 

Ac  strepitu  horriflco  volucres  hffisere  volantes  : 
Quo  cunctae  concuss»  acies  trepidique  clephautcs 
\n  sua  pnccipiti  rcdierunt  agmina  cursu, 

902.  Manebunt  in  ed.  Bas.,  tcnebiint  iii  oninihus  ms. 
906.  Spedare  iii  cd.  Bas.,  spectate  in  ms.  A,  D,  C,  I),  F. 
913.  Nosira  in  ed.  Bas.,  veslra  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
911.  Nobis  in  ed.  Bas.,  vobis  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
919.  Clangor  pro  clamor  in  nis.  B,  C,  D. 
921.  Ilorrisono  in  ed.  Bas.,  horrijico  in  ms.  A. 


—  287  — 

Turbaruntque  loco,  compolsaque  cornua  retro 

Cesserunt.  0  CiEca  honiinum  mens,  inscia  rerum,        925 

Consiliisque  illusa  tuis  !  Quos  agmine  primo 

Praesidium  cauti  ducis  anxia  cura  locarat 

Hi  stragem  pepercre  suis  pronamque  ruinam. 

Hic  fragor  Hannibalem  medio  sermone  loquentem 

Avertit,  veluti  subitum  si  forte  canenti  930 

Obstrepat,  et  scisso  descendat  Juppiter  axe. 

llle  silet,  tremuloque  modos  sub  gutture  frangi 

Attollitque  oculos  et  coelum  suspicit  atrum. 

Verum  tam  variis  totiens  dux  casibus  olim 

Jactatus,  totiens  variis  exercitus  armis  933 

Perstat,  et  adversos  speculatur  turbidus  hostes, 

Increpitansque  metus,  vires,  animosque  fluentes 

Colligit,  excurritque  fremens  seque  obvius  ofFert. 

Sicut  aper  rabidis  postquam  latratibus  actus 

Vulnificos  instare  canes  atque  arma  sequentum,  940 

Advertit  jam  terga  rigens,  jam  subrigit  aures, 

Hinc  prfficcps  in  tela  rnit.  Sic  fcrvidus  ibat 

Hannibal,  egregiique  animam  patris  ore  vocabat. 

Stabat  ab  adverso  juvenis  tunc  impiger  acri 

Massinissa  animo,  qui  mox  fluitantia  cernens  945 

Gornua  Po^norum,  trepidos  irrumpit  in  hostes, 

Et  quocumque  viam  facit  ingens  belhia,  raptim 

Insequitur,  similique  fretus  duce  L(Blius  inter 

Irruit  arraorum  cumulos,  tempusque  locumque 

927.  Tand  in  eJ.  Bas.,  cauti  in  omnibus  ms. 
933.  Allurn  in  ed.  Bas.,  atrum  in  omnibns  ms. 

935.  Dubtis  in  ed.  Bas.  ex  ms.  A  corr.  pro  variis. 

936.  Prwstat  in  ed.  Bas.,  perslat  in  ms.  A,  B,  C,  D. 
939.  Rapidis  in  ed.  Bas.,  rabidis  in  ms.  A. 

941.  Rigcnt  in  cd.  Bas.,  riyens  in  ms.  A,  B,  C,  D. 


—  288  — 

Arripit,  obstantes  caBdit,  fiigientibus  iustat.  950 

Scipio  magnanimus,  violenti  morc  leonis 

Qui  catulis  festinet  opem  silvasquc  ferasque 

Obrual,  in  niedios  stricto  penetraverat  ense. 

IUum  tota  acies,  illura  miratur  ab  alto 

Juppiter,  et  nostro  sibi  non  foret  ffimulus  orbc.  955 

Sol  stetit  ambiguus;  rutilo  sic  totus  in  auro 

Fulgcbat,  sic  purpureo  radiabat  amictu, 

Sic  rigidis  nitidus  juvenis  splcndcbat  in  armis. 

Postquam  est  ad  vcros  perventuui  comiiius  bosfes, 

Romani  Po^nique  manus  miscere  cruentas  OGO 

Coeperunt.  Ingcns  ct  inexorabilis  urget 

Ira  duces  populosque  duos,  nec  Martius  nsquam 

Impctus  asperior,  nec  acerbior  ulla  per  orbcm 

Pugna  fuit ;  nec  enim  pretio  couducta  gerebat 

Bella  cohors;  aderant  proprio  qui  sanguine  vellent      905 

Quas  ipsi  ediderant  odiorum  exstinguere  flammas. 

Uuus  amor  cunctisqiie  adco  lcgionibus  una 

Mens  erat  ulcisci  justos  vcl  morte  dolores. 

Punica  perfidia  et  llomana  superbia  passim 

Vocibus  alternis  vuhius  jactantur  ad  omne,  970 

Jurgia  et  infames  questus,  et  tempore  eodem 

Hic  sonus,  bic  jugulis  extorta  silentia  caesis. 

Annua  nunc  Poenis  et  avara  tributa  subactis 

Nunc  fraus  et  capto  strages  indigna  Sagunto, 

Et  quidquid  rabies  odio  flamraata  vetusto  975 

Arraatis  dictare  solet  coit  omnis  in  unum 

Oirensae  cumuhis  longiquc  injuria  bclii. 

Pectora  pectoribus  tunduntur,  et  ensibus  enses, 

D78.  Desunt  in  nis.  E  ea  verba  :  tundunlur  el  cnsibus  enses, 
Vulnera  vulneribus. 


-  289  - 

Vulnera  vulneribus,  mortes  quoque  raortibus  atrse 

Miscentur ;  juvat  insertis  descendere  ad  umbras         980 

Visceribus,  Manesque  novos  turbare  tumultu, 

Pugnantesque  animas  Herebo  transferre  silenti. 

Heu  furor,  et  quanto  satius  vixisse  quietus 

Finibus  in  patriis  populus  potuisset  uterquel 

Non  sinit  ambitio  caecique  superbia  cordis  985 

Et  sitis  aeterna  quae  spe  succendit  habendi 

Mortales,  uritque  aniraos  et  trudit  in  enses. 

Confligunt  infensce  acies,  nec  publica  tantum 

Has  odia  exagitant ;  credit  sua  vulnera  quisque 

Et  patris  fratrisque  necem,  dum  perculit  hostera,      990 

Ulcisci ;  usque  adeo  mentes  offensa  vetustas 

Asperat,  atque  odio  levius  certare  recenti. 

hnpellunt  sua  castra  duces,  et  vocibus  altis 

Accendunt  aniraos,  et  honesta  pericula  monstrant 

Ac  subeunt.  Species  visa  est  pulcherrima  mortis        993 

Pro  patria  pepigisse  animam ;  vis  ampla  furorum 

Armoruraque  dabat  strepitus,  geraitusque  cadentum 

Gonfusos  horrore  sonos.  Jara  sanguinis  altus 

It  fluvius,  camposque  rigat  furaantibus  undis  ; 

Jaraque  furens  operit  volvitque  cadavera  torrens  ;     1000 

Mons  quoque  corporibus  prostratis  surgit  equorura 

Atque  virura  rapidosque  jugis  jara  separat  hostes. 

Non  sic  attonitos  ^Egeo  httore  nautas 

Expavisse  rear,  quibus  insula  nata  repente 

EstpropeTherasiam;quodmonstrumdoctusaruspexl005 

Romano  dedit  imperio  Maceduraque  ruinae  : 

Navita  sed  transtro  rudis  ac  stupefactus  adhaesit. 

986.  Succedit  in  ed.  Bas.,  succendit  in  omnibus  ms. 
1007.  Rupis  in  ed.  Bas.,  rudis  in  omnibus  ms. 

19 


—  290  - 

Ccepcrat  interea  pngna  tremefactus  iniqua 

Auxiliaris  eques  Poenorum  excedere  campo. 

Insequitur  victor  profugos ;  jam  sparsa  sequendo       1010 

Ipsa  viam  cumulos  inter  reperire  lahorat 

Ccesorum  Uomana  acies ;  pars  scandcre  in  altum 

Et  dubio  titubare  gradu,  pars  lubrica  circum 

Arva  tenens,  sparsis  aditum  tentare  maniplis ; 

Signifcri  fluitarc  etiam,  armorumque  magistri.         1015 

Et  poterat  vincendo  vagus  felicia  miles 

Hella  repentinis  praevertere  cladibus,  atque 

llhistrem  fojdare  diem,  ni  providus  alti 

Scipioconsilii  revocantia  signa  dedissct 

Cognita.  Nam  postquam  jusso  tubicine  campis  d020 

Vox  sonuit,  tcnuere  gradum,  signumquc  SGCuti 

In  primos  redicrc  globos :  hinc  agmina  rursus 

Turbinc  concurrunt  alio,  sed  viribus  isdcm. 

^therc  dispersos  veluti  cum  turbidus  Auster 

Arctavit  nimbos,  siluitquc  repressa  parumpcr,  ^O^^ri 

Dum  tonat  hinc  phiviis  et  grandine  mixta  resurgit 

Tempestas  inimica  satis.  Excesserat  ardeus 

Scipio  jam  cohes  immensa  strage  coactos, 

Gollalisque  iterum  signis  ct  viribus  amba3 

Miscebant  acies  cBquato  prseha  canipo.  4030 

Solhcitum  spectasse  Deum  tot  funera  gentis 

IndomitcC,  tantosque  truci  sub  Marte  hibores 

Crediderim,  seu  quis  vahdis  foret  exitns  armis. 

Hoc  equidem  mundi  campis  commissa  cruentis 

1014..  Tenenl  in  ed.  Eas.,  lenens  in  omnilius  ms. 
102i.  jElhera  iii  cd.  B;is.,  cellicre  iri  oninibiis  ms. 
1029.  Collaris  ined.  H;is.,  collalis  in  omiiibus  ms. 
1032.  Morle  in  ecl.  Bas.,  Marle  in  omnibus  ms. 


~  291  — 

Nutabatfortnna  dic,  quis  jiirasiiprenii  1035 

Imperii  summumquc  gradum,  quis  sccptra  teneret. 

Favisset  si  ibrte  ctenim  sors  ultima  Poeno, 

Quis  dubitet  quin  immensum  dominata  per  orbem 

Impia  Garthago  rerum  tcnuisset  habcnas, 

Romanumque  nihil  forct  hoc  in  tempore  nomen?     1040 

Itala  barbaricis  toUus  laccrata  colonis 

Mutasset  gcnus  egregium,  majorque  fuisset 

Africa ;  si  potuit  nomen  sibi  Graecia  inermis 

Imposuisse  suum,  quanto  magis  Africa  victrix  ! 

Sed  miserata  pios  divina  potentia  nobis  1045 

Succurrit,  talemque  virum  pejoribus  annis 

Italise  dedit  afilictae,  qui  fortia  bcUa 

Fortior  cxciperct,  qui  non  praesentia  tantum 

Sed  ventura  etiam  discrimina  pelleret  unus ; 

Temporibus  cui  tuta  nimis  innixa  manerct  1050 

Et  cui  hbertas  servanda  sequentibus  annis. 

Jam  media  sol  almus  cquos  rcgione  trabebat 

iEtherea,  et  tantas  spectabat  territus  iras; 

Impiger  et  nullo  defessus  membra  laborc 

Non  aestu,  non  vulneribus,  non  nube  calentis  1055 

Pulveris,  extrenias  manibus  tentare  procellas 

Scipio  tendcbat,  cuneus  quo  densior  illum 

Et  ducis  adversi  facics  optata  vocabat. 

Ac  vclut  ^tnaei  desccndens  vertice  vastat 

Flamma  cavernosi  convexa  trementia  montis,  40G0 

Et  scopulos  ruit  obstantes  arbustaque  frangit 

Obvia,  sulphurese  reboant  siraul  undique  valles  ; 

1040.  HcBC  in  tempora  in  ed.  Bas.,  hoc  m  tempore  in  ms.  A, 
1050.  Suis  in  ed.  Bas.,  nimis  in  ms.  A. 
1059.  Hic  vcrsus  post  1060  legitiir  in  ed.  Bas. 


—  292  — 

Sic  fcrus  et  simili  proslernit  turbine  cuncta 

Scipio  saepe  monens :  «  Miles  Roraane,  precor  te, 

Autvinceaut  morere,  et  raccura  nunc  ultima  tenta.  dOG5 

Haec  via  vcl  Romara  vel  recto  Iraraite  ducit 

Ad  Superos.  »  Haec  vociferans  intrabat  in  agmea 

Hannibalis.  Contra  ille  gravi  cum  moleruentem 

Excipit  impavidus  :  confligunt  fulraina  Martis 

Hinc  Scipio,  binc  Hannibal,  cernensque  ex  setbere  Mavors  i  070 

Miratur  tales  terris  superesse  magistros 

Mibti^e,  talesoperura  fcrrique  magistros. 

Hic  precor  ut  mendax  desistat  Gra^cia  tandem 

Nominibus  certare  ducura,  pudeatque  referre 

Irabelles  Asiae  populos  Gangemque  subactum ;         1075 

Parthorum  sileant  reges  et  Persidis  arvis 

Exiguo  spcctata  phalanx,  nec  conserat  ipsa 

Troja  manum,  Priamique  doraus  cantata  poetis 

Graiorum  et  nostris,  non  regum  quisquis  odoro 

Griue  flucns  atque  Assyrio  crispatus  amictu.  1080 

His  campis  non  nudae  acies,  non  iluxa  per  arraos 

Purpura,  nou  levibus  tantura  confisa  sagittis 

Turba  fugax,  verura  hinc  arrais  innala  virenti 

Robore  subsistens  Italo  Roraana  juventus 

Arraa  tuht  contra  assiduis  exercita  belhs  -1085 

Agmina  Poenorum,  quibus  est  Hispania  testis 

Virlutis  Latiuraque  magis,  quae  raihe  per  arva 

Romanos  horaiuum  victores  oraniaque  ausos 


1066.  Cetto  pro  rcclo  in  ms.  E. 

1068.  Ilannibal  iii  ed.  Bas.,  Ilnnnibalis  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

1070.  Ilic^.  Iiic  h\  ed.  Bas.,  Iiitic...  Iiitic  m  omnibus  ms. 

1076.  Perfulis  in  ed.  Bas.,  Persidis  in  ms.  A  (corr.),  B,  C,  D,  E. 

1079.  Adoro  in  ed.  Bas.,  odoro  in  omnilius  ms. 


-  293  — 

Jam  pessum  ferro  dederant  et  fortibus  armis. 

Has  inter  gentes  alio  certamine  longe  1090 

Concursum  est  aliisque  animis :  jam  vera  fatenti 

Viribus  haec  acies  praiit,  haec  levitate,  sed  unum  est 

Parque  odium  ambabus.  Vix  tandem  fessa  parumper 

Cedebat  Pcenorum  acies.Tumfervidus  ira 

Hannibal  exclamat :  ((  Non  haectibi  signa  retrorsum,  1095 

Furcifer,  ut  redeas  dederam,  quin  pergis  et  illa 

Hostibus  in  mediis  potius  discerpta  relinque. 

Heu  raihi,  quo  ruitis?  Nou  est  via  recta.  Venite, 

Hac  hostem  reperire  hcet.  Carthaginis  estis 

Sic  memores  ?  Hac  forte  domum  remeare  putatis  ?     1 1 00 

Erratis,  miseri  cives,  haec  carceris  una 

Exsihique  via  est.  »  Haec  dicens  ibat  in  hostes 

Solus  et  intrepidus.  Cunctas  sic  ille  pudore 

Et  victas  pietate  ducis  firmasse  cohortes 

Visus  erat,  bellumque  ingens  renovataque  caedes     4105 

Coeperat.  Urgebat  Scipio  prirausque  premebat 

Obstantes  cuneos  et  funera  crebra  serebat : 

«  Perfidiam  numquid  tam  longa  inferre  videbo 

Praeha  virtuti  ?  non  sic  pietatis  avitae 

Obhtos  rear  esse  Deos.  Concurrite  fortes  mo 

Pectoribus  manibusque  viri,  victoria  praesto  est.  » 

Taha  jactabat  stricto  mucrone  tremendus ; 

Jamque  referre  pedem  paulatim  exterritus  hostis 

Mox  magis  atque  magis,  nec  jam  reverentia  tanti 

Ulla  ducis  retinere  diu  potuisset  in  armis.  1115 

Ecce  autem  pariter  redeuntes  hoste  fugato 

1096.  Referas  in  ed.  Bas.,  redeas  in  ms.  A. 

1105.  In  ms.  A  visus,  at  pro  littera  v  expuncta  legitur  n. 

1108.  Longam  in  ed.  Bas.,  longa  in  omnibus  ms. 


—  204  — 

Rcx  Leliiis  retro  fessos,  et  cominus  hostes 

Improvisi  tergo  iiivadunt.  llicet  ergo 

Coepta  prius  sensim  lapsis  fuga  pcrgit  babcuis, 

Ncc  patriae  pietas,  proprii  nec  cura  pudoris,  1 120 

Nec  decus  Hannibalis  quidquara  vaUiere  precesque. 

Ille  videns  fractas  acies  et  terga  suorura 

Vcrsametu,rapiJura  trepida  formidine  tandem 

Volvit  equum,  campoque  fugit  lacrymosus  aperto, 

Accusansque  omnes  homincsve  Deosve,  propinquum  i  125 

Pervenit  Adrumelum.  lUic  mocnibus  urbis  amicae 

Substitit;  hiuc  itcrum  PcEno  revocante  scuatu 

Digreditur.  Postquam  attonita^  sub  moenia  ventum 

Est  patria},  non  ille  forum,  non  pubhca  tcmpla, 

Scd  furtim  pctiisse  larcm  contcntus,  ct  ima  1130 

Sede  diu  moestus,  latebris  sese  abdidit  atris. 

1H7.  Ita  legiliir  imperfectus  liic  versus  iii  ed.  Bas.  :  liex  Lelius 

relro  fessos El  corninus  liostcs  aiklilLini   ia  ms.  A,  dein  iii  ms.  C. 

Coiilru  in  nis.  B,  D,  hoec  alia  addita  sunt  :  El  ab  urbe  relraclos. 

1119.  Laxis  In  ed.  Bas.  ex  ms.  A  corr.  pro  lupsis. 

1131.  Sirpe  in  ed,  i5as.,se(/e  in  oniiiibus  nis. 


LIBER     OCTAVUS. 


ARGUMENTUM  (*). 

Pronus  ad  Oceanum  sol  venerat ;  inde  receptis 
Hostilibus  castris  et  rapto  protinus  omni 
Quod  dederat  multos  et  pax  et  procda  per  annos, 
Militibus  fit  jussa  quies.  Tum  cespite  mensa 
Composita,  traxere  diu  colloquia  longa 
In  noctem,  victusque  diu  laudatur  eis  dux. 
Intempeslivus  venit  ultor  Vermina  patris. 
ExorantPceni  pacem,  quos  Scipio  adusta 
Classe  fatigatos  ad  Punica  littora  liquit. 

Pronus  ad  Oceauum  cupiens  narrare  profundis 
Antipodum  populis  nostro  quae  viderat  orbo 
Sol  rapidos  stimulabat  equos,  nondumque  solutus 
Scipio  curarum  laqueis,  suprema  volutans 

(1).  E  ms.  A  excerptum.  Hoc  aliud  in  ed.  Venet.  legitur  : 
Jamque  ducis  jussu  rapitur  Carthaginis  aurum, 
Fessaque  victores  prosternunt  corpora  terrjB 
Graminese.  Fit  sermo  ducum,  Leliusque  jubetur 
Ire  iter  in  patriam  ut  portet  nova  nuntius  urbi. 
Hannibal  exsilium  clam  proripit  fcquore  vasto  ; 
Pergit  ad  Antiochum.  Syphacis  filius  inde 
Vincitur  imprudens.  Stimuiis  agitatus  anhelis 
Claudius  in  Libyam  tendens  prohibetur  ab  alto. 
Hasdrubal  et  veiiiam  paccmque  jiibente  senatu 
Impetral  :  at  victrix  protendit  Hntea  classis. 
4.  Curarunt  in  ed.  Bas.,  curarum  in  omnibus  ms. 


—  290  — 

Excidia  infanda}  gentis  tempusquc  locumque  5 

Atque  aditus,  formaraquc  rei,  et  discrimina  secum 

Guncta  simul  tacitus  vigili  sub  meute  movebat. 

At  quia  solis  iter  devexum  atque  hora  monere 

Grata  videbatur  fessis  darct  otia  castris, 

Instituit  rcvocarc  acies,  meritamque  quietem  10 

Tradere  militibus  nocturni  temporc  somni : 

Et  tamen  hostili  quam  primum  irrumpere  vallo 

Visum  est.  Huc  alacres  igitur  praeit  ipse  cohortes 

Ingrcditurquo  aditum  nullo  custode  locorum. 

lUic  praida  ingens 15 

Praicipitem  meditante  fugam,  et  quidvita  valeret 
Non  quid  opes,  passimque  jacens  prctiosa  supellex 
Inventa  est.  Rapitur  cupide  Garthaginis  aurum 
Per  maria  et  terras  qucBsitum  sanguine  mullo. 
Barbaricae  Libyco  quod  victa  Hispania  bello  20 

Misit  avaritia;,  Sardis  quod  fcssa  cavernis, 
Quod  Sicuhs  totiens  extorserat  impia  temphs, 
Quod  medio  percussa  die  plaga  torrida  mundi 
Et  nigcr  ^thiopum  populus  regnumque  perustum, 
Quod  Mauri  Numidumquc  ohm  per  saecula  longa  25 

Aut  reges  misere  ahi,  quodque  ItalateUus 
Tot  dederat  damnis,  id  totum  sanguinc  mixtum 
Africa  nunc  revomit.  Quid  tot  valuere  rapinac? 
Raptor  raptorem  spohat.  Nunc  ite  per  ampla 
^quora,  nunc  vahdas  prosternite  turribus  arces,         30 
Nunc  aratrum  antiquis  insultet  moBnibus,  omnes 

23.  Quod  medio  pemissa  die  in  cd.  Bas.,  quod  percussa  die  calido 
in  ms.  A,  ubi  tamcn  liccc  lcsitur  in  margiiic  postilla  :  Posui  calido 
proptcr  vcrsuni.  Htcc  lcctio  qiiud  inedio  ]>ercussa  die  deinde  supra- 
scripta  csf. 


—  297  - 

Unus  habet  praedas  hostis,  mundique  superbit 

Tot  spoliis  vestrisque  simul.  Tandem  agmine  fesso, 

Scipio  magnanimus  referens  victricia  retro 

Signa  sub  occasum  sohs  sua  castra  revisit;  35 

Captivos  servarejubet,  quaave  amplarelatu 

Ac  speciosa  forent ;  nam  caetera  praida  viritim 

Sparsa  erat  atque  animos  mulcebat  miUtis  acres. 

Serus  Atlanteo  radiabat  vertice  pulcher 

Hesperus,  et  nitido  rarissima  sidera  coelo.  40 

Aggere  gramineo  consedit  laeta  juventus  : 

Celsior  at  cunctis  Scipio  rexque  additus  illi 

Herbosum  tenuere  torum  ;  tum  corpora  curant 

Fessa  labore  gravi  belloque  exhausta  diurno. 

Ut  dapibus  compressa  fames,  primusve  quievit  45 

Impetus  edendi,  placido  facundiorore 

Laelius  ingreditur  :  «  Postquam  mihi  fata  dedere 

Hunc  tantum  vidisse  diem,  contentus  abibo 

Quo  jam  cumque  trahent,  nec  me  natum  esse  pigebit 

Dum  tecum  vixisse  ferar,  fortissime  rector  50 

Hesperiae,  cui  nostra  salus  bene  creditur  uni. 

Hoc  fateor  solo  mentem  spes  ultima  lusit. 

Jam  rediens  bello  magna  tam  parte  peracto, 

Gum  Massinissam  caidentem  terga  viderem, 

Teque  per  adversos  tota  virtute  tonantem,  55 

Actum  de  Hannibale  est,  tacito  cum  murmure  dixi ; 

Nunc  quibus  ille  viis  aut  quonam  eruperit  astu 


46.  Placido  pro  placito  in  ms.  E,  F. 
53.  Natn  ia  ed.  Bas.,;«/n  in  ms.  A. 

65.  Adverso  in  ed.  Bas.,  adversos  in  ms.  A,  E,  F. ;  tanta  (corr.)  pro 
tota  in  ms.  A. 

56.  Turn  ined.  Bas.,  cum  in  omnibus  ois. 


-  298  — 

Obstupeo  mirorque  fugam,  sed  notior  illis 

Est  regio,  idque  hoilie  multis  fortasse  salutis 

Causafuit.  »  Medio  abrumpens  sermone  loquenten)     00 

Rex  ait  :  «  Iste  quidem  merito  clarissimus  omni 

Posteritate  dies  per  saecula  longa  feretur, 

Nominis  Ausonii  fuerit  dum  fama  superstes, 

Sed,  mihi  crede,  Lcli,  novi  moresque  animosque. 

Hannibal  anne  dohs  victus  succumbat  an  armis  65 

Serius  incertum  est :  unum  mihi  lumen,  in  illo 

Centum  oculis  par  cst  Argum  quem  saepe  vocare 

Bellorum  soleo  quia  non  est  fallere  cuiquam 

Ingenium  mentemque  viri.  Tamenomnia  vitae 

Consiha  atque  omnem  ancipitis  discriminis  artem        70 

Vertcrat  una  dies.  Jamque  hunc  prendisse  videbar 

Et  comitem  inviso  Romam  misisse  Syphaci. 

Sed  dum  cuncta  ocuhs  lustro  vigilantibus,  ille 

Advolat  et  noto  decurrit  tramite  tutus  : 

Nec  dubiuni  ingentes  quin  montes  stragis  et  altum      75 

Sanguinis  infandi  pelagus  vcl  mole  velundis 

Crevissent,  nisi  dilapsos  per  opaca  viarum 

Vicina3  sociis  cepissent  moenibus  arces.  » 

Excipit  bunc  Scipio  :  «  Vitam  quaicumque  per  omncm 

Aut  vidi  aut  legi,  fateor,  mihi  parva  vidcntur  80 


G2.  Longe  in  ed.  Bas.,  longa  in  omnibus  ais. 

64.  Animum  in  ed.  Bas.,  animos  in  ms.  A. 

65.  In  in  ed.  Bas.,  an  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

66.  Servis  in  ed.  Bas.,  serius  in  omnibus  ms. 

73.  Quoniam  monles  stragis  allum  in  cd.  Bas.,  quin  montes  stra- 
gis  et  altum  in  omnibus  ms. 

77.  Crevisset  in  ed.  Bas.,  crevissent  in  ms.  A,  B,  C,  D,  V. 
79.  Excidit  in  ed.  Bas.,  excipit  in  ms.  A,  B,  E,  F. 


—  299  — 

Fabiila,  dum  rncmini  Hannibalis.  Vidistis,  amici, 
Quantiis  orat,  qiiantaque  acics  firmavcrat  artc. 
Ipse  mihi  adversus  veniebat  in  agminc  primo  . 
Objicicns  Poenos  Italis  Numidasque  rebelles, 
Massinissa,  tibi  memor  bos  odioque  mctuquc  85 

In  regem  pugnare  suum  ;  Latiamque  cohortem 
Ecce  ubi  constituit,  quoniam  venisse  coactam 
Noverat,  in  frontem  stetit  Indica  beUua  pugnae 
Getuhque  greges ;  horura  terrore  putavit 
Ilomanam  turbare  aciem,  quorum  impetus  illi  90 

Profuit  innumeris  belUs ;  sed  amicior  omnem 
Huncnobis  fortuna  metum  detraxit,  eramque 
Ipse  ego  soUicitus,  quibus  hoc  ehidere  moustrum 
Artibus  aut  tolerare  feras  quo  robore  possem; 
Atque  ideo  primam  rara  lcgione  catervam  95 

Implevi  facihs,  pesti  qua  transitus  esset, 
Ut  cursu  diffasa  suo  contentior  iret 
lanocua  feritate  ruens.  Sed,  Juppiter  alme, 
Quam  forti  stetit  iUe  animo,  dum  fracta  videret 
Gornua,  quam  nihilexlimuit,  quotieusque  labantem  JUO 
Restituit  virtute  aciem,  iuterdumque  coegit 
Spem  titubare  meam.  Sohtum  jactare  profecto 
Mentio  clarorum  fuerit  si  forte  virorum, 
Audivi  ipse  omnis  beUo  quod  tertius  aevi 

81.  Hannibali  in  eil.  Bas.,  Hannibalis  in  omnibus  ms. 
92.  Mecurn  in  ed.  Bas.,  meltim  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

95.  Regione  in  cd.  Bas.,  legione  in  omnibus  ms. 

96.  Farili  ..  qucv  in  eil.  Bas,,  facilis  in  omiiibus  ms. ,  qua  in  ms.  A, 
B,  C,  D,  F. 

101.  Acie  in  ed.  Bas.,  acieni  iii  ms.  A,  B,  C,  D,  E.  Desunt  in  ms. 
F  vcrsus  101-134. 

104.  Teriilus  in  ed.  Eas.,  lertius  in  nis.  A,  B,  G,  D,  E. 


—  300  - 

Orbe  sit  in  toto,  peragitque  haec.  Ordine  primura      105 
Poiiit  Alexandrum  ;  Pyrrhum  locat  inde  secundura, 
Et  sequitur  raox  ille  duos,  sed  vera  fateri 
Non  hvor  vetet  aut  odium.  Mihi  raaximus  omni 
Hannibal  ex  numero  est,  Darium  nisi  forte  Porumque 
Est  vicissemagis  quam  quos  numerare  labor  est        110 
Tot  nostros  fudisse  duces,  nisi  prcestet  inermem 
Barbariem  superasse  manu  quam  caede  cruenta 
Romanas  stravisse  acies  :  distantia  longe 
Acta  ducum  memoro.  Quid  mores  moribus  ajquera  ? 
Hinc  regera  nudare  piget ;  stet  tegmine  famae  115 

Clarus  apud  populos,  at  dignis  laudibus  acrera 
Hinc  hostera  celebrare  vacat.  Quis  bella  subire 
Promptior,  aut  raedio  quis  cautior  esse  periclo, 
Quisve  cibi  aut  somni,  quis  vini  parcior  illo  est  ? 
Hoc  admirari  soleo  quod  saepe  relatum  120 

Est  mihi  funerei  post  prima  exordia  belli 
SolUcitum  assidue  et  facinus  sub  mente  profunda 
Volventem  egregium  nunquam  coenasse  sedentem. 
Jara  quid  ego  armorum  curas  artemque  supremara 


105.  HcEC  in  ed.  Bas.,  hoc  in  ms.  A,  B,  C,  I),  E. 

106.  Ille  in  ed.  Bas.,  ipse  in  ms.  A.,  inde  in  ms.  B,  C,  D,  E. 
108.  Vetat  in  ed.  Bas.,  velet  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

110.  Laborem  in  ed.  Bas.,  labor  est  in  ms.  A. 

111.  Fuisse...  prcestat  in  ed.  Bas.,  fudisse  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E, 
prcEstet  in  ms.  A. 

114.  Morem  in  ed.  Bas.,  mores  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

116.  Ac  in  ed.  Bas.,  at  (corr.)  pro  et  in  ms.  A,  et  inde  in  ms.  B, 
C,  D,  E. 

117.  Subibat  (corr.)  pro  subire  in  ms.  A. 

121.  Longcevi  in  cd.  Bas.,  funerei  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
124.  Arcem  in  ed.  Bas.,  artem  in  nis.  A,  B,  C,  D,  E. 


-  301  - 

Militise,  terramve  duci  clypeumve  cubile,  125 

Neglectaeque  decus  vestis  studiumque  frementum 
Cornipedum  raemorare  velim  ?  Patientia  quanta  est 
Frigoris  atque  aestus  cursusque  sitisque  famisque, 
Quanta  ducum  miles,  quanta  est  dux  militis  idem 
Spes  animis,  quod  primus  eat  ruiturus  in  hostem,    130 
Ultimus  excedat  campis.  Haec  omnia  pridem 
Novimus  experti ;  si  quid  modo  pectore  in  illo 
Aut  veri  aut  sancti  melior  natura  locasset, 
Optarem  nostro  genitum  natumque  sub  orbe. 
Quis  mihi  ductorem  laudet  quem  casca  gubernet         135 
Ebrietas  fugienda  viro  cuicumque,  sed  altis 
Principibus  funesta  hies?  Quis  sparsa  cruore 
Gonvivia  et  plenis  elata  cadavera  mensis, 
Perque  aestum  ancipites  algenti  in  fluraine  saltus, 
Barbaricus  cuiluxus  iners,  et  Persica  sortis  110 

Blandimenta  nova)  placeant,  ac  purpura  moUis? 
Caetera  prsetereo,  sed  enim  non  moribus  istis 
Hannibal  Italiam  bello  vastasse  trilustri 
Evahiit.  »  Sic  fatus  erat,  tum  pauca  modeste 
Massinissa  refert :  «  Depressor  magne  tuarura  145 

Atque  ahenarura  mirator  maxirae  rerura, 
Si  mihi  das  fandi  veniam,  stat  dicere  contra 


125.  Ducem  in  ed.  Bas.,  duci  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

126.  Fremenli  in  ed.  Bas.,  frementum  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

127.  Est  omissum  in  ed.  Bas. 

130.  Erat  in  ed.  Bas.,  eat  (corr.)  in  ms.  A,  et  inde  in  ms.  B,  C,  D,  E, 

132.  Nominis  in  ed.  Bas.,  novimus  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

133.  Fidei  in  ed.  Bas.,  sancti  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

138.  Communia  in  ed.  Bas.,  convivia  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

141.  Aut  in  ed.  Bas.  et  in  priore  lectione  ms.  A,  dein  corr.  in  ac. 

144.  Cum  ined.  Bas.,  tum  in  omnibus  ms. 


—  302  - 

Noscendi  stiidio  famae  si  credis  avitae. 

Magnus  Alexander  nullis  non  victor  in  oris, 

Orbe  peragrato,  tandem  pcrvenit  ad  ortus  150 

Fortunamque  simul  clausit  cum  tcmpore  vitae. 

Hannibal  et  spalio  breviter  victusque  cruente 

Est  hodie.  Ille  Asiam  tentataque  cuncta  subegit, 

Innumeros  domuit  populos  urbesque  ducesque, 

Et  lupusimmcnsum  qui  tuto  irrupit  ovile  155 

Is  timet  adversum  longe  spectasse  leonem. 

Vicit  Alexander  populos  rex,  optime  nosti 

Quos  adiit  Graios  titulis  haud  ille  paternis 

Subtrahat,  ast  Asiam  quo  vicerit  inde  paratu 

Scimus  et  imbelles  Arabes  et  inertia  Bactra  ;  iGO 

At  non  Arctoas  gentes,  qua  vergere  primura 

Gommoditate  loci  poterat,  non  Punica  regna, 

Non  Italos  mundique  caput  Gallosque  et  Iberos 

Attigit  :  hos  extra  quid  dignum  laude  videtis 

Egregia  et  tantis  titulis  tantoque  boatn?  165 

Regibus  Eois  domitis  Indoque  cruori 

Vicisse  hunc  omnes  liceat  ludisse  quod  usquam  est  : 

Quattuor  objiciam  Latio  confecta  potenti 


152.  Brevior  in  ed.  Bas.  et  in  priore  lectione  ms.  A,  breviter  in 
nis.  A  (corr.)  et  in  aliis.  Cruento  iii  ed.  Das.,  cruente  in  omiiibus 
ms. 

153.  Coiitra  in  ed.  Bas.,  cuncla  in  omnibiis  m?. 

154.  Docuit  in  ed.  Bas.,  domuit  in  omnibus  ms. 

155.  Ut...  toto  irrumpit  in  cd.  Bas.,  et...  tuto  irrupil  inomniluis  ms 

158.  Aut  in  cd.  Bas.,  haudin  omnibus  ms. 

159.  Vinceret  in  ed.  Bas.,  viverit  in  omiiibus  nis. 
IGO.  Galatas  in  ed.  Bas.,  Arabes  in  omnibus  ms. 
163.  Mundi    in  cd.  l>as.,  mundique  in  omnibus  nis. 

168.  Obit  in  Lalio  in  ed.  Bas.,  objiciam  Latio  h\  omnibus  ms. 


—  303  — 

Praelia ;  visne  gravem  etmemorandimi  in  saecula  testcm  ? 

Alter  Alexander  rex  Epirensis  ct  hiiiiis  170 

Non  minor  ipse  animis  et  avunculus  orbe  viritim 

Diviso  Italiam  venit,  belloque  subactus, 

Dum  latus  Ausonia  transfixum  cerneret  hasta, 

Haec  ait  exspirans  :  Heu  quam  diversa  nepoti 

Et  mihi  bellorum  cecidit  sors  ;  illejocose  175 

Feraineum  subigit  nuUo  ccrtamine  vulgus ; 

Durior  arraatis  mea  me  discrimine  tanto 

Objecit  fortuna  viris ;  cum  talibus  ergo 

Hannibal  iste  viris  tot  jam  fera  bella  per  annos 

Qua  virtute  gerat  noscis,  namque  illa  perennis  180 

Gloria  magnifici  regis,  fortunaque  semper 

Prospera  et  in  finem  simih  comitata  favore 

Non  nihil  externis  sicut  splendoribus  addit, 

Omnia  sic  studio  vigih  meditantibus  aufert 

Judicium  verique  viam  :  pars  altera  naraque  185 

Fortunce  latet  anibiguae,  nec  noscere  promptum  est 

Quantusin  adversis,  Brevitas  quoque  temporis  illi 

Hoc  tribuit  morsquc  ipsa  viro  propcrala,  nec  ullum 

Majus  habet  fortima  bonum,  quam  la3ta  sub  uno 

Et  vitam  clausisse  die,  Si  terapus  utrique  190 

Indultum  excutias,  tu  te  fateare  necesse  est 

Hannibal  ut  plures  vincendo  exegerit  annos 

Quam  vivendo  alius  Macedum  quo  vita  tyrannum 


173.  Transfixain  cd.  Bas.,  transfixum  iii  omnibus  ms. 
180.  Notis  pro  noscis  in  ms.  E,  F. 

188.  Nec  illum  in  ed.  Bas.,  nec  ullum  in  omnibus  ms.  //)sa  omis- 
sum  in  ed.  Bas. 

190.  Dietn  sic  iri  ed.  Bas.,  die  si  in  omnibus  ms. 

191.  Tulc  in  cd.  Bas  ,    In  le  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 


-  304  — 

Tempore  destituit  toto.  Quis  protinus  orbe 

Vicerat  Haunibalem?  Si  tunc  cessisset  ad  umbras      195 

Ibat  honorato  visurus  Tartara  curru 

Quaesito  non  de  Persis  Arabisque  triumpho  : 

Quin  rex  longaevae  traxisset  fila  senectai. 

Qiiis  fuerit  certus  venturo  tempore  vates  ? 

Num  fortuna  senem  exciperet,  num  rara  secundis     200 

Forte  fides  seros  mansisset  firma  sub  annos, 

Praecipue  si  quodfuerat  jam  saepe  minatus 

Itaham  senior  tentasset  et  Africa  bella ; 

Singula  versanti  quoniam  nox  alta  soporis 

Admonet,  hic  illo  major  belloque  videtur  205 

Clarior,  atque  hodie  plus  verae  laudis  adeptus 

Si  famam  egregiam  non  dat  fortuna  nec  aufert 

Quam  vincendo  ahus,  hcet  omnis  Graecula  circum 

Obstrepat,  et  testes  inculcet  turba  hbellos.  » 

Dixerat ;  adstabant  intentis  auribus  omnes.  210 

Miles  in  his  gravior  pauhmique  aunosior  unus 

Incipit :  «  Haud  dubie  quem  magnum  dixeris  iUe 

Maximus  est,  nec  parva  tibi  miranda  videntur 

Nec  vulgare  ahquid  sohtum  laudare  tenemus. 

Hoc  unum  pethsse  vehm.  Si  tertius  ihe  est  215 


197.  Galatis  in  ed.  Ba^.,  Arabis  in  omnibusms. 

198,  Qui  in  ed.  Bas.,  quin  in  ms.  A,  B,  C,  D,  sin  in  ms.  F. 
200.  Non...  excipiet,  non  in  ed.  Bas.,  num...  exciperet,  nutn  in 

omnibus  ms. 

202.  Quot  in  ed.  Bas.,  quod  in  omnibus  ms. 

203,  Sxvior  in  ed.  Bas.,  senior  in  omnibus  ms. 
205.  Admovet  in  ed.  Bas.,  admonet  in  omnibus  ms. 
207.  Non  omissum  in  ed.  Bas. 

211.  Paululum  in  ed.  Bas.,  paulum  in  omnibus  ms. 
215.  Terrilus  in  ed.  Bas.,  tertius  in  ms.  A,  E. 


—  305  - 

Quem  landem  claro  tanta  virlute  relictum 

Scipiade  putat  esse  locum,  quove  ordine  sese 

Insereret,  si  forte  acie  victricia  signa 

(Quod  procul  avertant  Superi  1)  tenuisset,  ab  ista 

Doctus.  »  Ad  htPC  Lelius  :  «  Tum  si  quis  sidera  coeli  220 

Dinumerare  volens  hoc  digerat  ordine  priraum 

Luciferum,  post  Arclurum,  gehdumque  Boetem, 

Hinc  aUos  ignes  solem  fortasse  putabis 

Praeterisse;  ideo  stat  per  se  solus  et  inde 

Nomen  habet,  nec  sum  ignarus  quid  calUdus  iUe        22S 

Responderet  ad  haec,  acie  si  victor  abisset 

Hesterna,  Macedum  regeni  Pyrrhumque  secundos 

Esse  sibi  cunctosque  aUos,  quos  clara  per  orbem 

Fama  duces  loquitur ;  sed  enim  se  dicere  quartum 

Noluit,  erubuitque  aUis  miscere  supremum  230 

Sideribusque  diem.  »  Sic  ille  etfatus  et  omnes 

Assensere  animis  nutuque  et  murmure  Iseto. 

TaUbus  atque  aUis  noctem  sermonibus  iUam 

Insomnem  traxere  diu.  Jamque  Hesperus  alto 

Mersus  erat  pelago,  mediumque  rotunda  profundo     235 

Transierat  jam  luna  pokmi  :  tunc  undique  passim 

Defessi  in  viridi  deponunt  aggere  membra. 

Sic  ubi  tristis  apes  coelo  commisit  aperto 

Impetus  et  magnae  csedis  pluit  sether  acervos, 

219.  Meminisset  in  ed.  Bas.,  tenuisset    in  omnibus  ms. 

220.  Pactus...  lu  ined.  Bas.,  doctus  in  omnibus  ms. ;  tutn  (corr.) 
in  ms.  A  pro  tu  et  inde  in  aliis. 

223.  Hic  in  ed.  Bas,,  hinc  in  omnibus  ms. 

224.  Uno  in  ed.  Bas.,  ideo  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

230.  Altis  in  ed.  Bas.,  aliis  (corr.)  in  ms.  A.  et  inde  in  ms.  B,  C, 
D.  Superbum  in  ed.  Bas.,  supremutn  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
236.  Te  in  ed.  Bas.,  lunc  in  omnibus  ms. 

20 


—  3on  — 

Pars  victrix  repelit  sedes  prociil  lioste  remoto  :240 

Etcirca  regem  coeunt  ac  murmure  plaudunt. 
Postremum  irriguo  dant  corpora  lassa  sopori, 
Atque  omnes  pariterque  silent  pariterque  quiescunt. 
Vixdum  exorta  dies,  iterumque  ascendere  classem 
LtBlius  et  Romam  l;Bto  rumore  jubentur,  2/to 

SoUicitosque  implere  patres.  Jamque  aquore  felix 
Nuutius  ingrediens  Austro  dat  vela  ferenti. 
Hic  status  in  castris,  at  quis  Carlliagine  terror, 
Quis  dolor,  aut  quccnam  trepidi  nova  cura  senatus! 
Plebs  subitis  pcrcussa  malis  pratoria  circum  250 

It  patrum,  afiliclisque  jubet  succurrere  fatis 
Poenorum,  et  patrice  miseram  probibere  ruinam. 
lUi  autem  dubii  consultant,  qualiterolim 
Dum  scopulo  coUisa  ratis  gemit,  atque  supremum 
Naufragium  impendet,  coeunt,  atque  ultima  tandem  255 
Gonsiba  expediunt  trepidi  sub  nocte  magistri, 
Omnibus  uua  salus  visa  est  exquirere  quamam 
Mens  foret  Hannibab,  ducis  an  spectata  probati 
Virtus  sub  tanto  cecidisset  tanta  periclo, 
Staret  an  adversis  animus  spesque  ulla  snb  alto         :260 
Pectore  et  ambigui  quai  sit  sententia  belli, 
nie  diu  renuens  tandem  popubque  patrumque 
Imperiis  obstare  nequit;  moestissimus  ergo 

240.  Viclrix  et  repetit  in  o.d.  Ras.,  viclrix  repetit  in  omnibus  nis. 
242.  In  cygno...  fessa  in   ed.  Bas.,  irriguo  in  ms.  E,  F,  lassa  iii 
omnibus  ms. 
249.  Chara  in  ed.  Bas.,  cura  in  omnibus  ms. 
251,  Factis  in  ed.  Bas.,  fatis  in  omnibus  ms. 

257.  Visaque  in  ed.  Bas.,  visa  est  in  omnibus  ms. 

258.  Supremi  in  ed.  Bas.,  propinqui  in  ms.  A,  dein  corr.   in  pro- 
bati  et  inde  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 


-  307  — 

Confususque  pudore  gravi  ac  moerore,  latebris 

Egreditur,  qnalis  rapto  matrona  decore  265 

Quye,  quamvis  culpa  careat,  sibi  conscia  tauti 

Dedecoris,  silet  ipsa  tamen,  refugitque  videri, 

Exliorretque  viri  aspectum  faciemque  suorum. 

Ut  trepido  stetit  ille  foro,  confusa  repente 

Turba  duceni  visura  suum  quem  tempore  tanto         270 

Tam  procul  a  patria  longinquaque  bella  gerentem 

Audierat,  populusque  omnis  concurrit,  et  ingens 

Curia,  et  innumero  complentur  mcenia  vulgo. 

Aspiciensque  suos  cives  generosus  et  asper, 

Spiritus  intumuit,  tandemque  silentia  tristi  275 

Fronte  monens :  a  Uno  siquidem  plus  viximus,  inquit, 

Quam  decuit  placuitque  die,  crimenque  fatebor 

Ipse  meum.  Pridem  tacitus  me  praelia  sensi 

Adversis  certare  Deis,  sed  pulchra  per  omnes 

Gloria  praecipitem  casus  famjeque  libido  280 

Cseca  tulit :  testes  facio  quos  sensimus  hostes 

Esse  Deos  actum,  quidquid  vel  arma,  vel  artes, 

Vel  nostrae  vahiere  manus,  nec  defuit  unquam 

Cura  operi  egregio.  Vicerunt  numina  nostros 

Conatus,  cecidi  totus,  nec  jam  ulla  rehcta  est  283 

Spes  raihi.  Vos  precibus  Romanam  exposcite  pacem. 

Consilii  haec  estsumma  mei.  »  Sic  fatus,  in  imas 

264.  Memomre  in  ed.  Bas.,  mosrore  in  omnibus  ms. 
268.  Exhorret  in  ed.  Bas.,  exhorrelque  in  oninibus  ms. 
271.  Longinqua  in  ed.  Bas.,  longinquaque  in  omnibus  ms. 

275.  Spes  in  ed.  Bas.,  spiritus  in  omnibus  ms. 

276.  Movens  in  ed.  Bas.,  monens  (corr.;  in  ms.  A. 

279.  Tractare  in  ed.  Bas.,  certare  in  ms.  A  ;  tne  ullra  in  ed.  Bas., 
sed  pulclira  in  omnibus  nis. 

isi.  lii  ms.  A  incerlo  (corr.)  pro  egregio. 


-  m  - 

Riirsns  abit  latnbras,  coeluinfjiie  viilere  recusat. 
Inde  pudor  niixtusque  dolor  simul  ira  pavorque 
Cum  quaterent  aninium  assidue,  tutasque  negaret      290 
Fama  moras  hostisque  odium,  secreta  paravit 
EfFugia  occultosque  abitus;  lucemque  per  omnem 
Multus  adesse  foro,  populo  se  inferre  sequenti. 
Vespere  thesauros  ad  proxima  httora  niittit 
Ingentes,  seque  ipse  vagus  ceu  nioenibus  effert.  295 

Dumque  poh  medium  nox  interapesta  rotaret, 
Conscendit  puppim  tacitus  ;  tum  carbasa  ventis 
Paudit,  et  infaustse  condemnat  httus  aren». 
Jam  procul  Itaham  pelago  spectabat  ab  alto 
Suspirans,  reputansque  sui  primordia  fati.  300 

Stat  regum  tentare  fidem,  ferrique  qaod  usquam  est 
Et  belhmi  renovare  ferum,  mundumque  procelhs 
Exagitare  ahis.  Jampridem  magnus  in  armis 
Rex  erat  Antiochus;  Syrise  jam  tractus  ct  omnis 
HeUespontiaci  fervebant  httoris  urbes.  305 

Jamque  Ephesum  behi  sedem  rex  ipse  tenebat. 
ytlquore  jam  classes  campisque  equitatus  apertis  ; 


289.  Ea  vox  pavorque  addita  est  posterius  in  ms.  A. 

290.  Assiduo  in  ed.  Bas.,  assidue  in  omnibus  ms. 

292.  Ilabitus  in  ed.  Bas.,  abilus  in  ms.  A,  F. 

293.  Frequenti  in  ed.  Bas.,  sequenti  in  ms.  A. 

298.  Commendat  in  ed.  Bas.,  condemnal  in  omnibus  ms. 

300.  Repulansque  in  ed.  Bas.  et  in  priore  lectione  ms.  A,  repe- 
tensque  in  ms.  A.  (corr.)  et  ms.  B,  C,  D.  Facli  in  ed.  Bas.,  fali  in 
omnibus  ms. 

301.  Feri  in  ed.  Bas.,  ferri  in  omnibus  ms. 

302.  Revocare  in  ed.  Bas.,  renovare  in  omnibus  ms. 

307.  Classes  in  ed.  Bas.  et  in  ms.  A,  classis  in  ms.  B,  C,  D,  Cam- 
pis  in  ed.  Bas.,  campisque  in  oninibus  ms. 


—  309  — 
Dux  deerat  coeptis.  Huc  recto  tramitc  prorara 
Hannibal,  huc  clavum  jubet,  huc  et  carbasa  flecti. 
Jam  Drepanum  propere,  jam  httora  nota  Panormi      310 
Praitereunt  curvosque  sinus,  Zephyroque  favente 
Vulcanum  Liparimque  secant,  fumumque  faviUis 
Nigrantem  horrificis  geminumque  ardere  cacumen 
Suspiciunt  pavidi,  fugiuntque  juvantibus  undis. 
Est  sinus  Itahcum  lalus  inter  et  arva  propinqu;e         315 
Trinacriae  sohtus  spectantes  fallere  nautas 
Eminus  unius  ac  faciem  protendere  terrae ; 
Abstuht  id  dubium  donec  long^vior  usus 
Paulatim,  nam  contiguo  duo  httora  tractu 
Dixeris  hairere,  et  geminos  se  tangere  raontes.  320 

Quod  quondam  fecisse  ferunt,  huc  vela  Pelorus 
Seu  casu  seu  sponte  dabat,  namque  ihe  magister 
Puppis  erat ;  timuit  fraudem  dux  calhdus,  et  se 
Objectum  ratusinsidiis,  nil  tale  merentem 
Obtruncat,  subitoque  errorem  agnovit,  et  acris  325 

Poenituit  facti.  Siculo  tum  monte  cadaver 
Deposuit,  bustumque  super  construxit,  et  aram 
Addidit,  ac  statuam  memorem  nomenque  sepulti 
Nunc  etiam  mons  ipse  tenet  semperque  tenebit. 
Faucibus  emergens  dubiis  ratis  impia  vasto  330 

Sulcat  iter  pelago.  Gephalon  prior  obvia  surgit, 


308.  Relro  iii  ed.  Bas.,  recio  iti  omnihusms. 

31i.  Fugiunt  in  ed.  Bas.,  fugimilque  in  ms.  A,  B,  ('-,  D,  E. 

315.  Et  in  ed.  Bas.,  est  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F, 

f.lT.  Ea  verba  eminun  unius  desunt  in  ed.  Bus. 

319.  Continuo  in  ed.  Bas.,  contiguo  in  ms.  B,  C,  D,  E,  F. 

328.  Addit  in  ed.  Bas.,  addidit  in  omnibus  ms. 

329.  Mox  in  ed.  Bas.,  mons  in  omnibus  ms. 


—  310  - 

Ac  vicina  pari  spatio  contenta  Hyacinthus 

Laeva  brevem  dabat  inde  viam,  si  fluctibus  Isthmos 

Cederct  ac  gemini  limes  maris  alta  Corinthus. 

Inscius  exemplo  novus  hic  fortasse  recenti  335 

Suppliciura  erroris  potuit  timuisse  magister. 

Ergo  gubernaculum  flectit,  jamque  aequore  ab  alto 

Littoream  Methona  vident,  ubi  forte  Philippus 

RexMacedum  fuerat  jam  hmine  captus  eodem; 

Contigit  hinc  animum  viduaeque  injuria  frontis,         310 

Et  dolor  atque  Ital<e  admonuit  locus.  IUe  paUidis 

Inde  maris  late  scopulos  emensus  Achaei 

Volvitur  eximio  qua  pahiiite  fertihs  exstat 

Anguhis,  atque  Euros  seu  Gnosia  prospicit  arva 

Innumerasque  sacro  sparsas  legit  ^quore  terras,         345 

Atque  Ephesum  festinus  adit,  regisque  furentis 

Excitat  admotis  ardentia  pectora  flammis. 

Utque  ahas  coeh  ventis  urgeutibus  oras 

Occupat,  interdum  nivibus,  qui  grandine  postquam 

Hos  vastavit  agros,  illo  ciet  orbe  procellas  350 

Ingeminans  longeque  tonans  :  sic  pulsus  ad  ortus 

Itahae  vastator  erat  quos  ihc  tumuUus 

Excivit,  quantas  strages  ferus  ense  parabat. 


333.  Ilic  versus  deest  in  ed.  Bas. 

338.  Littorea  Methonce  \n  ed.  Bas.,  Uttoream  Melhona  in  ms.  A 
(corr.)  el  in  aliis  nis. 

339.  Facial  in  ed.  Bas.,  ftierat  in  omnibus  ms. 

340.  Ilic  in  ed.  Bas.,  hinc  h\  omnibus  ms. 

341.  Domuit...  illic  in  ed.  Bas.,  admonuit...  ille  in  omnibus  ms. 

344.  Hic  versus  deest  in  ed.  Bas. 

345.  Inmimcrasque  in  ms.  A,  E  ;  inde  alias,  leclio  poslerior  ms.  A 
Iranslata  in  ms.  B,  C,  D. 

348.  /Eoli  in  ed,  Bas.,  coeli  in  oninibus  ms. 


-  311   — 

Si  fortuna  foret,  mctucns  id  scilicct  uuuni 

Dis  falsura  jurasse  suis,  nerape  orania  fando  355 

Si  sequar,  excutiar  coepto  :  labor  istc  sequentuni 

Et  decus  ingenii  fatis  incumbere  Eois, 

Atque  Asiani  Libyae  fratremque  adjungere  fratri. 

Scipio  muneribus  Divum  tantoque  favore 

Fretus,  ad  extreraum  invisa  Cartbaginis  ardens         3()0 

Excidium  iutendit  :  stat  enini  quocunique  vocantem 

Fortunam  mens  certa  sequi,  nec  mittere  tempus 

Incassum  :  quo  fata  dabant  victricia  sigua 

Octavio  comraissa  duci  totasque  pbalanges 

Terrestri  jubet  ire  via,  et  sub  moenia  seevae  365 

Urbis  agi ;  petit  ipse  Uticam  quo  Lentulus  illis 

Missus  ab  Italia  magna  cum  classe  diebus 

Appulerat,  veteresque  novis  ubi  miscuit  alnos 

Impetit  aequoreo  Poenorum  tramite  portum  : 

Scilicet  ausuros  pelago  ratus  ultiraa  victos  370 

Si  quid  adhuc  reliqui  faceret  fortuna  retusis 

Viribus  aut  animis,  si  spes  foret  uUa  sub  armis. 

Littoribus  cunctis  jam  formidata  subibat 

Ostia,  jara  lituis  stridentibus  aequora  circuni 

Orania,  jam  scopuli,  jani  concava  saxa  freniebanl.      375 

Ipse  repercussus  confusis  vocibus  cether 

Horrisonum  late  terrorem  in  moenia  Jactat. 


3o6.  Exculiat  in  ed.  Ras,,  e.xcidiav  iii  oiniiibus  ins. 
338.  Asioe,  in  ed.  Bas.,  Af^iam  in  omnibus  ms. 
303.  Facta  in  ed.  Bas.,  futa  in  omnibus  ms. 
366.  Uli  tam  in  ed.  Bas.,  Uticatn  in  omnibus  ms. 
369.  1'oiiam  in  ed.  Bas.,  poiiiim  in  omnibus  ms. 
371.  Qiiis  in  ed.  Bas.,  quid  in  omnibus  uis. 
374.  Lillus  in  ed.  Bas.,  liluis  in  omnibus  ms. 


—  312  - 

Frondibus  ecce  olcae  circuni  redimita  virentis 
Supplicibusque  onerata  viris  venit  obvia  puppis 
Ac  pacem  veniamque  petens.  Nil  vocibus  illis  380 

Responsum  est  aliud  :  firmo  sunt  littore  jussi 
Adventum  exspectare  ducis  Romanaque  castra. 
Ipse  sub  invisae  classem  tamen  admovet  urbis 
Moenia,  et  aerias  speculatur  cominus  arces. 
'Conspicit  excelsas  solido  de  marmore  turres  385 

Liminibus  superastantes,  ac  ferrea  claustra 
Portarum  totis  et  propugnacula  muris 
Admirans  Romamque  putans  vidisse  secundam. 
Llrbs  circumfuso  vallatur  maxima  ponto 
Et  muris  et  tuta  sinu ;  nisi  falsa  parumper  390 

Angusti  a  tergo  pepulissent  littora  carapi , 
Insula  tota  foret  subter  latissima  portu. 
Planities  immota  jacet  faucesque  catenis 
Nectuntur  validis ;  crebrce  stant  littore  turres. 
Ipse  oculis  metitur  opus,  libratque  periclum,  39o 

Exploratque  aditus  ubi  pronura  prendere  terram 
Qua  penetret  portum,  quae  sit  via  tuta  sub  arcem  : 
Invisam  veluti  cupiens  prosternere  rupem 
Cultor  agri  aut  segeti  damnosam  avellere  quercum 
It  circum,  tentatque  modos,  facilemque  ruinam         400 
Gogitat  innocuamque  aliis  carapoque  sibique. 

381.  Sub  in  ed.  Bas.,  sunt  in  omnibus  ms. 

383.  Classe  in  ed.  Bas.,  classem  in  ms.  A  (at  in  margine  ;)uppjw). 

385.  Et  celsas  in  ed.  Bas.,  excelsas  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

386.  Luminibus  in  ed.  Bas.,  liminibus  in  omnibus  ms. 

387.  Hic  versus  deest  in  ms.  E. 

390.  Murus  in  ed.  Bas.,  muris  in  omnibus  ms. 
392.  Juxla  in  ed.  Bas.,  subler  iii  omnibus  ms. 
396.  Exploras  in  ed.  Bas.,  exploral  in  omnibus  ms. 


-  313  — 

Jam  satis  immensam  terrore  impleverat  urbem. 

Inde  fretum  remis,  coelum  clangore  tubarum 

Intonat,  et  signis  resonant  crepitantibus  aura^ ; 

Digrediturque  minax.  Illum  stupefactus  ountem         405 

Mercurii  collis  montique  inscriptus  Apollo 

Prospiciunt,  plebesque  tuens  horrescit  ab  alto  ; 

Attonitffique  gemunt  matres,  ac  multa  precantur 

Anxia.  Sic  volucris  tentantem  prendere  nidos 

Pastorem  aspiciens  trepidis  se  verberat  alis,  ^IO 

Multa  querens,  truncoque  pavens  suspenditur  alto. 

Jamque  Uticam  appulerat,  junctisque  in  littore  tandeni 

Agminibus  sociis  uno  quo  tempore  circum 

Duxerat  Octavius,  Tiinetis  moenia  versus 

Garpit  iter,  classemque  cavo  sub  monte  recondit.       415 

Non  procul  inde  aberant,  subitus  cum  nuntius  hostem 

Adventare  refert.  Syphacis  fihus  ultro 

Vermina  prseteritsB  sortis  casusque  paterni 

Intempestivus  vindex,  serumque  coactis 

AuxiUis,  aderat  minime  spernendus,  in  illo  420 

Venisset  si  forte  die,  magnasque  trahebat 

Nunc  equitum  peditumque  ferox  in  bella  catervas 

Nescius  Hannibahs  victi.  Non  arma  capessant 

Scipio  mihtibus  vallumve  aut  castra  revellant 

Imperat,  aut  acies  moveant,  aut  signa  sequantur.       425 

407.  Plebsque  ipsa  in  ed.  Bas.,  plebesque  in  ms.  A. 

409.  Tenlarunl  in  ed.  Bas.,  tenlanlem  in  omnibus  ms, 

415.  Clavem  in  ed.  Bas.,  classem  in  ms.  A,  E,  F. 

418.  Haec  in  ms.  A  legitur  postilla  :  AMidi  prceteritce  propter  ver- 
sum.  In  ms.  B,  D,  ncimque  suce  t^to  pra-terita'.  In  ms.  C  est  lacuna,  i:t 
in  ed.  Bas. 

iii.  Vallum  tum  castra  revelant  in  ed.  Bas.,  vallumve  uut  caslra 
revellant  in  omnibus  ms. 


~  314  — 

Rectii  acio  stabant  armisque  animisquc  parati 

Flectere  lora  mcuui,  praevertere  gressibus  hostera. 

Accelerare  jubet,  parent,  ct  valle  latenti 

Improvisa  acies  Vermiua}  occurrit.  At  ille 

Angustis  deprensa  locis  parat  arraa  suosque  430 

Explicat  ut  licilum  est.  Goncurritur,  atque  cruentum 

Bellum  oritur  caedesque  ingens  gemitusque  dolorque, 

Atquc,  loco  claudente  fugam,  truncatur  ad  imum 

Tota  fere  juveuis  acies  :  ast  ipse  fugaci 

Raptus  equo  medios  inter  delabitur  hostes  435 

Sokis,  et  adversi  petit  avia  confraga  montis 

Infehx.  Quanto  meUus  siib  stragc  virorum 

Casurus,  miseroque  patri  si  fata  tuhssent 

Carcere  in  Albano  coraes  et  Tiburte  sepuicro  ! 

Scipio  victrices  acics  priedamque  trahentcs  440 

lunumeram,  arma  et  equos,  vesles  currusque  jugales 

Intextasque  auro  tunicas  cristasque  micantes 

Ad  coeptum  conducit  iter  :  velut  objice  parvo 

Egreditur  paukim  ripas,  mox  omnia  victor 

Obvia  prosternit  furibundo  vortice  torrens,  445 

indignansquc  moras  primo  se  dirigit  alveo. 

At  postquam  passim  tota  Garthagine  victus 


■137.  Penjertere  iii  ed.  Bas.,  prwverlere  iii  oiiinibus  ms 
4'28.  Vale  in  ed.  Bus.,  valle  iii  omnibus  nis. 
i29.  llla  in  ed.  Bas.,  ille  in  omnibus  ins. 
433.  Unum  in  ed.  Bas.,  imum  in  oninibus  nis. 
436.  Menlis  in  ed.  Bas.,  moniis  in  omnibus  ms. 

438.  Facta  in  ed.  Bas.,  fata  in  omnibns  ins. 

439.  Dcsunt  in  ms.  E  ea  verba et  Tiburle  sepulcro. 

Scipio  victrices  acies. 
44 i.  Cursus  in  cd.  Bas  ,  currus  in  oinnibus  ins. 
446.  Indignas  in  ed.  Bas.,  indignans  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 


—  315  — 

Regulus,  et  casus  sonuit  fortuna  recentis, 

Extemplo  terrore  gravi  tremuere,  minorque 

Luctus  majoris  renovavit  vulnera  damni.  450 

Puppe  velut  fracta  remo  cum  tristis  adhaisit 

Navita,  jactaturque  vadis  cui  littora  longe 

Spes  fuste  exiguo  titubat ;  si  forte  malignus 

Fluctus  et  hunc  rapiat,  mortem  gemit,  atque  secundum 

Naufragium  tanta  ex  parvis  momenta  supremum.      -455 

Tempus  habet  pacem  lectos  veniamque  petitum 

Ter  denos  placet  ire  viros,  quos  vultus  et  setas 

Et  genus  et  virtus  populo  prajferret  in  omni. 

TaUa  per  Libyam  :  belU  sed  fama  peracti 

Nondum  Romanam  serpens  penetrarat  ad  urbem,      460 

SoUicitosque  patres  Poeni  quos  fama  rebelUs 

Moverat  ac  plebem  attonitam  portenta  Deorum 

Pkirima  terrebant.  Medio  sol  aethere  visus 

Imminui,  sensimque  jubar  decrevit,  et  ingens 

Contremuit  teUus,  arbustaque  muUa  dehiscens  465 

Sorbuit,  horrificoque  palam  subsidit  hiatu. 

Tibris  agens  silvas  riparum  jura  furenti 

Amne  supergressus  magnam  conterruit  urbem 

Diluvio  insoUto,  subitumque  horrendus  in  ipso 

Monte  Palatino  descendit  saxeus  imber.  470 

Ergo  SibyUinis  adytis  responsa  petentes 


4S1.  Tum  in  ed.  Bas.,  cum  in  omnibus  ms. 
456.  Lizlos  in  ed.  Bas.  et  in  priore  lectione  ms.  A,  leclos  corr.  iu 
ms.  A  et  in  aliis. 
460.  Romana  in  cd.  Bas.,  Romanam  in  ms.  A. 
46*..  In  minimum  in  ed.  Bas.,  imminui  in  oinnibus  ms. 
469.  Uorrendix  in  ed.  Bas.,  horrendus  in  omnibus  ms. 
471.  Libris  pro  adijlis  in  ms.  E. 


—  316  - 

Sacra  Deis  jnssi  peragunt,  sumrausque  sacerdos 

Succinctus  de  raore  Jovera  Superosquc  faventes 

Junonisque  minacis  opem  Latoniaque  astra 

Invocat,  et  Martem  pingui  moUire  juvenco  475 

Roraani  patrera  imperii  torvamque  sororem, 

Ledaeosque  parat  fratres  Furiasque  Chaosque 

Tellurcmque  Deum,  nisi  fauia  est  falsa,  parcntem 

Et  Nymphas  matres  lluviorura  ac  Nerea  raagnum 

Nynipharum  patrera :  sic  religiosiis  opiraa  480 

Certatim  tepidis  altaribus  aggregat  exta. 

Postquam  rite  minas  visum  est  placasse  Dcorum, 

Consul  ab  urbe  novus  discedens  Claudius  Afrura 

Littus  adire  parat.  IMiserura  torquebat  inanis 

Ambitio,  laudem  hac  tantura  reperire  putabat  485 

Posse  via  a^ternam  si,  permittente  senatu, 

Scipiade  magno  aequatum  gessisset  honorem, 

Inque  gravi  bello  partes  tenuisset  easdeni. 

Is  populo  prorsus  licet  adversante  senatum 

Flexerat  assiduis  precibus  :  quot  saepe  repulsis  400 

Ambitus  afficitur,  quantoque  labore  pudendus 

Constat  honos!  Victor  properabat  plebis  et  cequi 

Participem  se  ferre  duci  :  natura  profecto 

Erubuit  clausitque  vias,  elementaque  pontum 


472.  Jussu  in  ed.  Bas.,  juss/  in  omnibus  ms. 

476.  Romam,  sororuin  in  ed.  Bn&.,Romani,  sororem  in  oinnibus  ins. 

478.  Faha  est  fuma  in  ed.  Bas.,  fama  est  falsa  in  ms^  A. 

iSI.  Esca  in  ed.  Bas.,  exta  in  ms.  A  B,  C,  D,  F. 

482.  Jussum  in  ed.  Bas.,  visum  in  omnibus  ms. 

485,  Ac  in  ed.  Bas.,  hac  in  omnibus  nis. 

486,  Viam  in  ed.  Bas.,  via  in  omnibus  ms. 

487,  ^qua  tum  in  ed.  Bas.,  (zquatum  in  omnibus  ins. 
490.  Quod  iii  ed.  Bas.,  quot  in  omnibus  ms. 


-  :h7  — 

Indignata  gravi  perturbavere  tiimultu.  495 

Lorentana  retro  linquebant  littora  naut;p 

Securi  ventorum  et  carmina  nota  canentes, 

Applaudente  freto,  remis  frangentibus  aequor. 

Undique  respondent  rostrisque  secantibus  undae. 

Horrida  tum  subitis  consurgunt  versa  procellis  500 

JEquora,  ct  JEoMo  prorumpunt  carcere  fratres 

Indomiti,  quatiuntque  polos  terramque  fretumque: 

Inde  repentinis  panduntur  carbasa  ventis  ; 

Nequidquam  vario  fervescunt  caerula  motu  : 

Huc  illuc  rapitur  classis,  flatuque  rotatur  505 

Quolibet,  at  nullas  spectant  navalia  proras. 

Hinc  aquilo  violentus  agit  frangitque  rudentes, 

Inde  furens  Auster  perfundit  lintea  nimbis, 

Et  tumidos  lato  deducens  sequore  fluctus 

Littus  in  Ausonium  frangit.  Fastigia  mali  510 

Subsidunt  pelago  :  quotiens  in  nubila  surgit 

Et  Tyrrhena  solo  spumante  cacumina  pulsat , 

Ac  quotiens  retro  furiosa  relabitur  unda, 

Crescitin  immensum  Tuscum  latus  arvaque  fundo 

Sicca  patent,  nudaque  tremunt  delphines  arena,         515 

Et  crebris  sonat  in  scopuUs  allisa  carena. 


497.  Nata  in  ed  Bas.,  nola  in  ms.  A,  E,  F. 
499.  Nostris  in  ed.  Bas.,  rostris  in  ms.  A,  E,  F. 
300.  Tam  in  ed.  Bas.,  tumm  ms.  A,  E,  F. 
503.  Fato  in  ed.  Bas.,  (latu  in  ms.  A,  E,  F. 
506.  Ac  in  ed.  Bas.,  at  in  omnibus  ms. 
510.  Fastigia  corr.  in  ms.  A  pro  vesligia. 

512.  Tynhena  corr.  in  ms.  A  pro  terrena,  et  inde  in  ms.  E. 

513.  Ac  in  ed.  Bas.  et  jure  pro  at,  quod  in  omnibus  ms. 

514.  Arva  profundo  corr.  in  ms.  A. 

516.  llic  versus  iu  ms.  A  exstal  tanlum  in  margine. 


—  ;m8  — 

Nox  coelum  tenebrosa  tegit ;  tum  fulgura  circum 

SfBva  micant,  toto  descendunt  fulmina  ca-lo, 

iEquor  agit  montes  et  torrens  unda  nigrescit. 

Claudius  ancipitis  permotus  imagine  fati  520 

Diriguit  tremuitque  metu,  nunc  improba  damnat 

Vota  sua;  mentis,  tantosque  optasse  labores 

Paenitet :  armorura  mallet  vitasse  tumultus 

Magnanimoque  decus  proprium  titulosque  decoros 

Scipiadae,  et  belli  famam  liquisse  perennem,  525 

Ac  mansisse  domi  ct  patrio  jacuisse  sepulcro. 

Talia  volventem  Galabris  ex  montibus  Eurus 

Horrifer  impellit :  fessam  Populonia  classem 

Prima  videt.  Saxis  post  banc  spumantibus  Ilva 

Corsica ;  post  scopulis  minitantibus  excipit  inde        530 

Sardiniae  Arctoum  latus  attigit.  Inde  frementi 

Infelix  agitur  pelago,  et  crescente  procella, 

INIagnaque  pars  classis  fluctu  superante  fatiscens 

In  mediis  subsedit  aquis  :  pars  cautibus  atris 

Dissiluit,  durisque  allisit  frigida  saxis  535 

Corpora  nautarum ;  pars  turbine  jacta  retrorsum 

Littus  ad  Etruscum  rediit,  solatia  busti 

Italica  tellure  petens.  AtClaudius  amens 

Et  paucae  morte  ex  media  rapientibus  undis 

Vix  Calarim  tetigere  rates,  hinc  classe  novanda         540 

517.  Ctim  in  ed.  Bas.,  tum  in  omnibus  ms. 

518.  Micat  in  ed.  Bas.,  tnicant  in  omnibus  ms. 
520.  Facli  in  ed.  Bas.,  futi  in  omnibus  ms. 
526.  Patrice  in  ed.  Bas.,  patiio  in  ms.  A,  E,  F. 

533.  Magna...  faliscit  in  ed.  Bas.,  magnaque...  fatiscens   in  om- 
nibus  ms. 

537.  Reddit  in  ed.  Bas„  rediit  iii  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
540.  Hic  in  ed.  Bas.,  kinc  in  omnibus  ms. 


—  319  — 

Consulis  intentmuque  animum  memoromque  pericli 

Attonitumque  invenit  liyems.  Non  Punica  vidit 

Littora,  non  belli  rumores  territus  uUos 

Auribus  excepit,  lapsoque  inglorius  anno, 

Atque  fatigata  nequidquam  classe  virisque  545 

Fascibus  absumptis  rediit  privatus  in  urbem. 

Felicis  Romam  interea  hEtissima  belli 

Fama  venit,  totani  reserantur  templa  per  urbem, 

Fitque  Deis  immensus  honos.  Solemnia  cives 

Quaslibet  ante  aras  persolvunt  vota  frequentes :  550 

Finibus  avulsos  hostes,  cervicibus  asprum 

Excessisse  jugum,  cladem  transisse  metumque 

In  caput  inque  trucis  muros  Carthaginis,  ipsum 

Perdomitum  bello  fontem  causamque  laborum 

Succubuisse  ducem,  nil  jam  superesse  timendum.      555 

Ambitus  hinc  alter  majori  auctore  magisque 

Exarsit,  popuhmique  omnem  cunctumque  senatum 

Involvit  consul  siquidem  Cornehus  altum 

Lentuhis  imperium  Libyci  discrimine  belh, 

Atque  animum  nomenque  suum  ilhistrare  parabat.     560 


541.  Nitendumque  in  ed.  Bas.,  intentumque  in  omnibus  ms. 

545.  Deest  hie  versus  in  nis.  A,  B,  C,  D,  E. 

546.  In  ms.  F  inscribitur  versus  546  ante  545. 

547.  In  ms.  E  desunt  versus  547  et  548. 

548.  Tolum...  orbem  iii  cd.  Bas.,  lotam...  urbem  corr.  in  ms.  A. 
550.  Quas  sibi  in  ed.  Bas.,  quaslibet  in  omnibus  ms. 

555.  Timendum  corr,  pro  tremendum  in  ms.  A. 

556.  Mdjore  in  ed.  Bas.,  majori  in  omnibus  ms.  ;  hic  pro  hinc  in 
ms.  E,  F. 

558.  Invaluit...  all er  in  ed.  Bas.,  involvit  in  omnibus  ms.^allum 
in  ms.  A,B,  C,  D,  F. 

559.  Lijrici  in  ed.  Bas.,  Libyci  in  omnibus  ms. 


-  320  — 

Scilicet  hoc  meditans,  seu  pax  instaret  haberi 

Pacis  honoratae  princeps,  seu  bella  manerent, 

Perlacilom  exhausti  lore  jam  certamiuis  omnem 

Eventum  et  praegrando  decus.  Sic  ille  labori 

Incumbens  alieno  indignum  ardcbat  honorem,  565 

Semine  non  proprio  messem  rapturus  opimam. 

Heu  peslis  damnosa  homini  et  funesta  hbido 

Nominis,  imperio  nocuisti  saepe  Latino  ! 

Hic  ego,  nam  calamum  fert  impetus  atque  parumper 

Abstrahor  incepto,  vos  quos  Romana  loquendo  570 

Externis  aequare  juvat  percunctor,  ubi  unquam 

Gente  pares  animi  totque  adversantibus  ulla  ? 

Vos  mihi  nunc  populos  regesque  ducesquc  potentes 

Objicitis,  sed  cesset  amor,  Hvorque  mahgnus. 

Quis  gessit  tam  raagua  ducum  regumve,  nec  ilUs        575 

iEmulus  obstrepuit,  mediosque  irrupit  in  actus 

Invidiae  conilata  lues?  Non  annus  agentes 

Fortia  destituit,  vetuitque  domesticus  hostis 

Imperium  extendi,  non  illos  castra  moventes 

Detinuit  populus,  non  sero  in  bella  profecti  580 

Ante  dieui  rediere  domum  revocanle  senatu, 

Aut  equitum  prohibente  aciem  peditumque  moveri, 

Aut  classem,  et  merito  stipendia  digna  labori. 

ConsiUis  reges  moderantur,  regna  trahuntque  ; 

Non  ipsi  ex  ahis  peudent,  ahisve  trahuntur  585 

Arbitriis,  fmem  beUi  et  primordia  norunt: 

Duui  libet  accipiunt  et  dum  Ubet  arma  reponunt, 

370.  Legitur  in  margine  ms.  A  :  Posui  qiios  propter  versum. 

571.  Exiernas...  nam  in  ed.  Bas.,  exlernis...  ubi  in  omnibus  ms. 

572.  Totoque  in  cd.  Bas.,  lotque  in  omnibus  ms. 
580.  Populos  in  cd.  Bas.,  populus  in  ms.  A  (corr.),  F. 


—  .321  — 

Liberiore  via  seque  et  sua  signa  ferentes. 

Non  illos  praecessor  iners  reparandaque  ferro 

Segnities  fessos  in  finem  pertulit  anni ;  S90 

Non  collega  fuit  cladis  temerarius  auctor 

Invitas  rapiens  in  aperta  pericula  turmas ; 

Non  successoris  nocuit  metus  alta  moventi 

Gloriaque  in  prceceps  tulit  et  celerare  coegit. 

Nec  mihi  uunc  quisquam  referat  de  nomine  litem      595 

Virtutis,  vanisque  illam  sejungat  ab  umbris, 

Aut  externa  sibi  ceu  non  sua  praemia  tollat. 

Gredite,  cuuctarum  longe  blandissima  rerum  est 

Gloria,  nec  levibus  stimulis  agit  insita,  fortes 

Egregiosque  homines  generosaque  pectora  pulsat.      600 

Quae  cui  sit  dubium,  quin  sollicitudine  dempta 

Hoc  duce  Garthago  fuerit  sensura  supremum 

Excidium,  et  meritam  fato  calcante  ruinam, 

Quod  questum  persaepe  ferunt  post  bella  reversum 

Scipiadem,  in  cineres  casuram  a  cuhnine  Byrsani,     005 

Invisasque  domos  stirpemque  genusque  Deosque 

Poenorum  etnomen,  ni  casca  Glaudius  ardens 

Ambitione  prior,  post  Lentulus  alta  ruentis 

Ambo  humeris  dirae  subiissent  moenia  terrae. 

Gonsulto  tamen  has  Superos  servasse  nepoti  610 

588.  Liberiori  in  ed.  Bas.,  liberiore  in  omnibus  ms. 
594.  Gloria...  celebrare  in  ed.  Bas.,  gloriaque...  celerare  in  omni- 
bus  ms. 

597.  Extrema  in  ed.  Bas.,  exlerna  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
601.  Solitudine  in  ed.  Bas.,  soUicitudine  in  omnibus  ms. 

603.  Fortuna  urgente  in  ed.  Bas.,  fato  cakante  in  ms.  A,  E,  F. 

604.  Qucestutn  est  in  ed.  Bas.,  questum  in  omnibus  ms. 
607.  /;j  in  ed.  Bas.,  7ii  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

610.  Ad  in  ed.  Bas.,  Iias  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F.  ;  servare,  prior  lec- 
tio  ms.  A  mutata  in  servasse. 

21 


;{22  — 

Relliqiiias  famamqiie  reor  nomenque  secundnni, 

Verum  ego  pervideo  quo  sini  progressus,  et  unde 

Nunc  redeo.  Postquam  Tunetis  victor  ad  arcem 

Scipio  pervenit,  legali  tramite  recto 

Hunc  adeunt  tristes,  genibusque  trementibus  una      615 

Affusi,  miseris  verbis  et  supplicc  vultu 

Fortunam  erroresque  suos  rabicmque  furentis 

Hannibalis  patriaeque  graves  sine  crimine  casus 

Deplorant  veniamque  petunt.  Praecluserat  aures 

Victorum  temerata  fides,  ac  Punica  fraudis  620 

Exempla  abruptifique  recens  injuria  pacis. 

Res  in  consilium  perlata  est ;  omnibus  idem 

Ardor  erat  ferro  instandum  et  vindice  flamma 

Perfidia3  ac  pacis  nuUas  admittere  voces. 

Gunctorum  votis  oberat  long;evus  in  illa  625 

Obsidione  labor,  perdendaque  gloria  tantae 

Summa  rei  ducis  adventu  quem  fama  canebat, 

At  minime  ingentes  animos  fixumque  movebant 

Scpiadae  ingenium.  Ventosae  nomina  fam;e 

Altius  aspirans,  coelum  spectabat  et  astra  630 

Virtutisque  decus  nudum.  Tamen  omnia  fidi 

Pectora  consilii  pariter  permota  severo 

Proposito  flexere  ducem,  lacrymisque  petitam 

Uberibus  placuit  tandem  permittere  pacem, 

Et  belUmi  finire  ferum.  Sic  villicus  olim  635 


613.  Vivetis  in  ecl.  Bas.,  Tinnelis  (sic)  in  omnibus  nis. 

615.  Adeunt  corr.  in  ms.  A  pro  redeunt. 

616.  Divcrsas  passus  est  emeridationes  hic  versus  in  nis.  A.  Affusi 
predbus  miseiis,  alJusi  lacrijinas  iniscris,  vel  ut  in  ed.  Bas. 

625.  Aberal  in  ed.  Bus.,  oheral  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
631.  Mundum  in  ed.  Bas.,  nudum  in  omnibus  ms. 


—  :m  — 

Noctiirnos  metuens  fures,  legit  arbore  poma 
Immatura  situ,  sic  pastor  pendula  ramis 
Hospitia  et  nidos  spoliat  pullosque  reportat 
Iraplumes,  properans  serpentum  avertere  pestem. 
Postera  lux  iterum  legatos  multa  precantes  640 

Rettulit;  hos  Scipio  dictis  compellat  amaris: 
«  Impia  gens,  credes  tandem  tot  cladibus  unum 
Esse  Deum  coelo,  qui  nostros  judicet  actus, 
Cui  scelus  orane  odio,  cui  sint  mortaba  curae. 
EfTeragens,  infensa  bonis,  mitescere  sero  045 

Tucipe,  docta  malis,  rabiemque  aliquando  nocendi 
Exue.  Semper  erit  tibi  summa  et  sola  voluptas 
Fallere,  nec  fraudis  studium  gens  perfida  linques. 
Nos  equidem,  quanquam  extremas  merebare  ruinas, 
Parcimus  indignae  raeritasque  remittimus  iras.  C50 

Hactenus  ut  steteras  stabis,  nec  strata  videbis 
Mmnia,  nec  victor  quidqnam  de  Qnibus  aufert. 
Libertas  meritis  servilia  cuncta  mancbit. 
Hannibalem  causam  belli  fontemque  furorum 
Poscimus  utilius  vobis  vestraeque  quieti  655 

Quam  nobis,  illum  abjicitis :  quo  sospite  pacem 
Nec  sperare  licet.  Bellorum  semina  pectus 
Illud  habet  tanto  quae  vobis  sanguine  constant. 
Hoc  Italas  strages,  hoc  ipso  ulciscere  mortes 
Gens  afflicta  tuas,  muudosque  Deosque  per  illum      660 


638.  Hospilio  in  ed.  Bas.,  hospitia  in  omnibus  ms. 

642.  Credens  iii  ed.  Bas.,  credes  in  omnibus  ms,  ;  nllum  corr.  in 
ms.  A  pro  unum. 

643.  Noslros  corr.  in  ms.  A  pro  veslros. 

651.  Statera  in  ed.  Bas.,  steteras  in  omnibus  ms. 
658.  Nobis  in  ed.  Bas.,  vobis  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 


—  :m  — 
Elusos  totiens,  geniinis  hoc  insuper  uno 
Urbibus  aeternum  populisque  auferre  pavorom. 
Nulhis  adluic  Libycis  elephas  mitescat  iu  oris 
Aptum  animal  bellis,  et  quos  domuistis  ad  unum 
Tradile.  Quin  etiam  violatis  pacis  in  umbra  665 

Legatis  illata  palam  convitia  diguus 
Penset  honos  ;  captae  redeant  hoc  httore  naves. 
Caetera  convenient  facile  et  sub  legibus  isdem 
Quas  olim  edixi,  cum  me  sub  nomine  pacis 
Ludere  venistis,  nec  nos  fortuna  levabit  670 

Blanda  nec  asperior  franget.  Vos  ista  referte 
Palribus  ac  populo,  et  si  semper  fallere  dulce  est, 
Fortunam  tentate  iterum.  »  Sic  ille  paventes 
Affatus. 

Urbe  miser  trepida  populo  variante  tumultus  675 

Exoritur,  discorsque  diu  sententia  :  tandem 
Omnia  suscipiunt  tristes  ;  sic  fata  jubebant 
Ullima.  Gondensis  vokicris  ceu  vepribus  hairens 
Accipitrem  superastantem  videt  anxia,  nec  se 
Ausa  movere  loco,  patitur  laqueumque  manumqne    680 
Aucupis  :  impendens  tanti  est  differre  periclum  ! 
Altera  Romuleam  legatio  tendit  ad  urbem 
Poenorum  ;  princeps  noti  cognominis  Haedus 
Hasdrubal  infestusque  armis  et  pacis  amator, 
Vir  vita  senioque  gravis,  facieque  verendus  685 

663.  Ad  hcec  emendalum  in  adhuc  in  ms.  A. 
666.  Illa  in  ed.  Bas.,  illata  in  omnibus  ms. 
673.  Tentare  in  ed.  Bas.,  tentate  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
678.  Hceienl  in  ed.  Bas.,  hcrrens  in  omnibns  nis. 
683.  In  marginc  ms.  A  :  i'osui  fuerat  proiiter  versum.  Dein  deleta 
lectio,  et  supra  noti. 

685.  Vix  in  ed.  Bas.,  vir  in  omnibus  m». 


—  325  — 

Annosa,  Hannibalis  multum  fautoribus  impar. 

Tres  secnm  comites  Itali  venere  secuti 

Roniani  ducis  imperium,  sed  Lentulus  aeger 

Ambitione  sua  legatos  arcuit  urbe  ; 

Nam  belli  cupidus  consul  fugiebat  honestum  690 

Pacis  iter,  donec  victo  molimine  tandem 

Mde  sacra  Bellona  patres  hostesque  recepit. 

Postquam  legati  pleno  introiere  senatu, 

Longaevi  multa  cum  majestate  silentes 

Canitiesqiie  gravis  vultus  et  coUa  reflexis  695 

Crinibus  exornans  miro  squalore  refulsit. 

Cunctorum  movere  animos,  nunc  pacis  amicos 

Venisse  afflrmant,  animisque  et  vocibus  illam 

Orantes,  nunc  vera  peti.  Tunc  Hasdrubal  H«dus 

Incipit :  «  Erratis  veniam  si  numina  nunquam  700 

Exorata  negant,  spes  me  tenet  optima,  Patres 

Conscripti,  Superis  quos  fama  potentibus  aequat 

Et  pietate  pares  fateor  :  mihi  fessa  senectus 

Jampridem  attulerat  longs  fastidia  vitse  ; 

Pra3cipue  postquam  egregium  nova  bella  petentem      705 

Conspexi  juvenem,  timui,  casusque  futuros 

Ante  diu  agnovi,  hnguae  sed  forte  peperci, 

Auttacui  metuens,  sed  enim  me  serior  eetas 

Fecerat  audacem,  testis  mihi  Juppiter  esto 

CcBhcolaque  alii,  testis  mihi  maxima  quondam  710 

Carthago.  Huc  etiam  solitam  transcendere  famam 


693.  Lcelati  in  ed.  Bas.,  legati  in  omnibus  ms. 

695.  Graves  iii  ed.  Bas.,  gravis  in  ms.  A  (corr.),  B,  C,  D. 

705.  Parantem  in  ed.  Bas.,  petentern    in  omnibus   ms.  Insanutn 
(corr.')  in  ms.  A  pro  tgregium 

706.  Aspexi  in  ed.  Bas.,  conspexi  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 


-  m  - 

Aiiguror,  infestus  studiis  juvenilibus  atque 

Consiliis ;  quotiens  fuerim  qiiotiensque  periclis 

Obtulerini  mortique  caput,'"sanctissimus  Hanno 

Et  comes  et  testis  superest,  qaem  (parcet  Hamilcar)    715 

Africa  terra  tulit  nuUi  ratione  secuudum. 

Cum  primum  puer  ille  ferox  Hispana  gerentem 

Bclia  patrem  blandis  conatus  tlectere  verbis, 

Ut  secum  perferret  eum,  juratus  ad  aras 

Constitit,  heu  moustrum  horrendum,  nos  multa  vicissim  720 

Contulimus ;  tunc  ancipitem  trepidare  favillam 

Coepimus,  at  veniam  dedimus  piierilibus  annis; 

Sed  rapto  genitore  utinam  qucm  fata  tulissent 

Maternum  dum  poudus  erat,  funestaque  mundo 

Sarcina  praecepti  puer  hic  memor  ire  parabat  72o 

Hesperiam,  jam  dira  tumens.  Vesana  favebant 

Ingenia,  atque  animos  laudabat  turba  paternos 

In  puero,  vultus  mirata  et  verba  sepulti. 

Obstitimus  tunc  ambo  palam,  nec  profuit :  ivit 

Assuevitque  malo  imperio  et  ferahbus  armis,  730 

Et  magnam  tenui  flammam  accendente  favilla. 

Qiianta  per  Ausonium  rueriut  incendia  mundum 

Vidistis  ;  nunc  nos  incendia  nostra  videmus, 

Inque  suas  sedes  tandem  vaga  ilamma  reversa  est. 

Vix  mihi  danda  fidesfuerit,  scd  numinajuro  735 

Conscia  non  aho  vestras  me  pectore  clades 

Ingemuisse  ohm,  quam  nostrae  vulnera  gentis 

Nimc  lugeo,  quoniam  semper  rectissimus  ordo 

723.  Genitorem  in  ed.Bas.,  ijenilore  in  omnibus  nis. 
725.  Sacra  in  ed.  Bas.,  sarcina  in  omnibus  ms. 
734.  Flammis  in  ed.  Bas.,  flamma  in  oninibus  ms. 
736.  Hic  versus  deest  in  ms.  F. 


-  327  — 

Hic  mihi  visiis  erat  seriesque  immota  laborum 

Ex Latio  in  Libyam,  vosque  ul fera flammarelinquens  TiO 

Nos  peteret  nostrasque  domos.  Ignoscite,  patres, 

Funestum  memorare  diem,  cui  sanguine  multo 

Reddidimus  modo  nempeparem,  quo  tempore  cladls 

Cauuensis  cupidam  complevit  nuntius  urbem. 

Publica  laetiticB  duo  nos  spectacula  soli  745 

Voceparum  fausta  et  moesto  foedavimus  ore. 

Tunc  quoque  magnanimusquai  postmala  sensimus  Haniio 

Vaticinatus  erat,  sed  fata  inimica  trahebant 

[afortunatam  sub  digna  pericula  plebem. 

.lam  miseras  uiouitis  fortuna  salubribus  aures  7.^0 

Glauserat,  atque  oculos  veio  fallente  tegebat. 

Parcite,.  Romani,  Deus  et  fortuna  priores 

Eripuere  animos,  quod  vis  humana  nequibat. 

At  pudet  accusare  Deos :  erravimus  omnes, 

Gulpaque  cunctorum  fuerit,  sed  vera  fatebor,  755 

Crimiue  lurba  caret :  malesani  pectoris  ardor 

Ac  furor  ilie  fuit  durseque  potentia  sortis. 

Namque  ego  me  rigidum  quanquam  vocet  atque  severum 

Absolvo  populum,  paucos  sed  crimine  vero 

Gonderano,  paucosque  dolns,  me  judice,  nectit  7(30 

Grandiloquos  tumidosque  animos  qui  gesta  suoruiu 

In  populum  jactare  solent,  statuasque  recentes 

739.  Hei  in  ed.  Btis.,  hic  in   omnibus  ms.   Malorum  in  ed.  Bas  , 
corr.  in  ms.  A  pro  lahorum. 

740.  Nos  in  ed.  Bas.,  vos  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 
748.  Tunc  in  e"d.  Bas.,  sed  in  omnibus  ms. 

756.  Carmine  in  ed.  Bas.,  crimine  in  omnibus  nis. 
758.  Quanlum  in  ed.  Bas.,  quanquam  \\\  omnibus  ms. 
761.  Animis  in  ed.  Bas.   et  pojt.  lect.  ms.  A,  animos  iii  ms.  A 
(prior  lectio)  et  F. 


—  328  — 

Ostentare  situ,  reliquorum  carpere  verbis 

Ornnia,  seque  duces  vulgo  praestare  furenti. 

Nec  pudet  adversus  primordia  vestra  jocari  76c 

Alpinos  habuisse  patres,  populumque  vocare 

Pastorum  non  improprie  :  nam  judice  Marte 

Hactenus  indomitos  reges  et  bella  prolessos 

Ut  totidem  tractatis  oves,  populique  videntur 

In  pavidos  abiisse  greges.  Sat  cognita  mundo  770 

Sunt  generis  elementa  novi,  et  Mavortis  origo 

Quem  factis  verum  esse  patrem  et  virtute  probatis. 

Nunc  ubi  turba  nocens  ?  Latcbris  quibus  abdita  torpet 

Degeneri  pellente  metu?  Cur  magna  locuti 

Non  redeunt  miseros  et  hiantem  fallereplebem  775 

Pollicitis?  Utinam  veniant  patriamque  revisant, 

Ut  liceat  sontes  raeritis  innectere  vinclis, 

Et  juvenes  raptare  senem.  Non  laetior  amplo 

Scipio  conscendet  Capitolia  vestratriumpho 

Quam  nostri  scelerata  ducis  compressa  catenis  780 

Huc  traheret  mea  collamanus,  summumque  putarem 

Me  patriaB  infaudo  duxisse  ex  hoste  triumphum. 

Nec  minus  Hasdrubalem,  si  quis  mihi  creditur,  odit 

Perfidus  ille  animo,  quam  quos  sibi  praedicat  hostes, 

Nec  magis  horreret  vestros  praecedere  currus  783 

Judicio  quam  stare  meo.  Verum  ipse  per  umbras 

Effugit  noctis  medio,  nec  cernere  vuUus 

Sustinuit  nostros  causam  quibus  esse  malorum 

Se  norat ;  patriam  timuit  spectareruentem. 


773.  Tibi  in  ed.  Bas.,  ubi  iii  oiiinibus  ms. 

776.  Pollicittix  in  ed.  Bas.,  pollicilis  in  iiis.  A,  B,  C,  D.  E. 

780.  Quod  in  ed.  Bas.,  quam  in  omnibus  nis. 

782.  TropoBum  in  ed.  Bas.,  corr.  in  ms.  A  pro  triumphum. 


—  329  — 

Ergo  abiit  tacitus  laesa  contentus  ab  iirbe  790 

Exsilium  peperisse  sibi ;  decreta  snornm 

Nempenocens  pavet  atque  iras  vultusque  manusque, 

Et  merito  crucibus  penderet  victimatristis. 

Ille  modo  volucres  pascens  informe  cadaver 

Piscibus  aut  pelagi  medias  effusus  in  undas  795 

Esca  foret,  canibus  dignus  cibus  ille  marinis 

Aut  aliquid  monstri  Libyci  censura  rigoris 

In  caput  id  meritum  studio  certante  novasset. 

Denique  non  frustra  vobis  foret  ille  petitus 

Debitus  arabobus  populis  et  debitus  orbi.  800 

Ipse  ego  vel  vivum  vel  frusta  cruenta  dedissera 

Semesumque  caput,  vobis  hic  nostra  voluntas. 

Sit  satis  oramus,  concors  nam  jussa  libensque 

Gaetera  Poenorura  complectitur  omnia  vulgus 

Quse  vestro  placuere  duci.  Spectate  tabellas,  805 

Singula  conveniunt,  pulchra  est  vindicta  precanti 

Parcere  prostrato  :  nulla  est  victoria  raajor 

Quam  vicisse  aniraura,  nam  fehcissiraus  ille  est 

Qui  se  fehcem  vultuqueaniraoque  modesto 

Agnovit  tenuitque  modum;  quod  forte  videtur  810 

Difficile  insuetis  stimuhs,  quos  gaudia  tangunt 

Parva  repentinis  aniraos,  nec  frena  regentes 

Preecipitant ;  at  perpetuis  satiata  triuraphis 

792.  Pariet  vultusqne  irasque  in  ed.  Bas.,  imvet  alqne  iras  vnllus- 
que  in  omnibus  nis. 

799.  Nobis  in  ed.  Bas.,  vobis  in  ms.  A,  E,  F,  corr.  in  per  vos  in 
ms.  A  et  inde  in  ms.  B,  C,  D. 

802.  Nobis  in  ed.  Bas.,  vobis  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

803.  Sic  in  ed.  Fas.,  sit  in  omnibus  ms. 

805.  Nostro  in  ed.  Bas.,  vestro  in  omnibus  ms. 
813.  Ac  in  ed.  Bas.,  at  in  omnibus  ms. 


—  33(»  — 

Pectora  simt  vobis,  parceiidi  summa  voliiptas, 

Nec  minus  imperium  veuia  quam  fortibus  aiinis        813 

Romuleum  auxistis.  Vcstrai  pietatis  egeiites 

jNos  sumus,  et  veniam  posilis  exposcimus  armis. 

Parcite  supplicibus,  satis  est  potuisse  nocere, 

Magna  sumus  vobis  aeternum  gloria  victi, 

Maxima  servati.  Quod  si  vos  forto  merentum  820 

Pa3na  juvat  justusque  dolor,  nisi  fallor,  abunde  est 

Quod  memores  statuere  Dei  qnodque  intulit  ingens 

Scipio.  Si  quid  adhuc  suporest,  iguoscite  victis 

Victores  ;  fuerit  vobis  pars  ultinia  magnai 

Vindictae  affusum  hic  vitam  veniamque  precantem      825 

Hasdrubalem  vidisse  senem.  »  Sic  ille  locutus 

Continuit  tacitum  vencranda  fronte  dolorem, 

Ac  comites  passim  projccti  in  hmine  verbis 

Flebihbus  tenuere  patres,  lacrymisquc  senatum 

Implevere  suis  :  nati  ceu  funus  acerbum  830 

Stat  pater  aspicienslacrymas  nec  fundit  anilcs, 

At  luget  interius  genitrix  resoluta  capiUos, 


81i.  Nobis  in  ed.  Ras.,  vobis  in  nis.  A,  B,  C,  D,  E. 

815.  Foribus  in  ed.  Bas.,  /'ortibus  in  omnibus  ms. 

816.  Vestra  pielate  vegetes   in  ed.  iJas.,   vestrce  pietalis  erjenles  m 
ms.  A,  ii,  F. 

817.  Exposcimus  in  ed.  Bas.,  dcposciums  \\\  ms.  A  (postca  corr.  in 
exposcimus). 

822.  Quam...  quoque  in  ed.  Has.,  quod  in  omnibus  nis. 
8'27.  Conticuit  in  ed.  Bas.,  continuit  in  ms.  A  (prior  lectio),  E,  F. 
828.  Prostrati   in  ed.  Bas.  ct  in  ms.  A  (corr.),  urojecti  in  ms.  A 
(prior  lectio),  E,  F. 

830.  Seu  in  ed.  Bas.,  ce\i  in  omMil)us  ms. 

831.  Slcl  durn...  spargit  in  cd.  lias  ,  stat  paler...  fundil  in  onini- 
bus  ms. 

832.  Ac  in  ed.  Bas.,  at  in  omnibus  ms. 


—  .331  — 

Mcesta  jacet,  timditque  genas,  gcmituque  madesccns 

iEthera  femincis  vacuum  geniitibus  implet. 

Coeperat  auditis  jam  mitior  ira  senatus  835 

Inflecti,  et  sensim  lcnito  pectore  justas 

Exaudire  preces.  Tuni  vero  ex  patribus  unus 

Perfidiae  infensus  Poenorum  :  «  Dicite  per  quos 

Subsistet  pax  ista  Deos  foedusque  secundum, 

Nam  prinios  sprevistis,  »  ait.  Tunc  fronle  modcsta    840 

Hasdrubal  assurgit:  «  Paulum  pcrque,  inquit,  eosdem 

Perjuris  adeo  infestos  jurabimus  istam 

Pacem  alia  servare  fide.  »  Vox  illa  querelis 

Imposuit  finem  vultusque  animosque  serenans, 

Ac  responsa  patrum  pacem  sanxere  frcquenter.  845 

Hasdrubal  bic  iterum  :  «  Di  vobis  justa  rependant 

Prsemia,  Romani,  nostro  qui  digna  furori 

Supplicia  aufertis  meritasque  remittitis  iras. 

Nunc  ego,  nam  veteres  non  amplius  alloquor  hostes 

Sed  dominos  sociosque  novos,  hoc  deprccor  unum  :    850 

Nos  vestrae  cupidos  admittite  moenibus  urbis, 

Captivosque  vidcre  date  et  cognosccrecives. 

Sat  mihi  longarum  solatia  magna  viarum 


833.  Madentes  m  ed.  Bas.,  madescens  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
837.  Tu  non  ex  parlibus  in  ed.  Bas.,  tum  vero  ex  palribus  in  om- 
nibus  ms. 

8i5.  Et...  sensere  in  ed.  Bas.,  nc...  sanxere  in  omnibus  ms. 

846.  Nobis...  rependent  in  cd.  Bas.,  vobis...  rependant  in  omnibus 
ms 

847.  Romano...  favori  in  ed.  Bas.,  Romani  in  omnibus  ms.,  furort 
in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

849.  Aliquot  in  ed.  Bas.,  alloquor  in  omiiibus  ms. 
851.  Noslrw...  admiltere  in  cd.  Bas.,  vestra;...  admiltite  in  omni- 
bus  ms. 


—  332  — 

Hsec  fuerint  serique  decus  mercesque  laboris, 
Quodque  libens  longinqua  petam  super  sequora  Romam  855 
Et  niundi  vidisse  caput.  »  Quodcuraque  petebat 
Permissum,  et  magnam  admirans  ingressusin  urbemest. 
Non  aliter  stupuit,  nisi  falsa  est  fabula,  ccelum 
Ingrediens  viridi  subito  translatus  ab  Ida 
Laomedontens  puer  ut  vaga  sidera  circum  860 

Hwsit  et  Iliacas  despexit  ab  aethere  silvas. 
Appia  marmoreo  suscepit  limine  porta 
Prima  viros.  Magno  mox  obvia  mnenia  gyro 
Pallantea  vident,  quo  strucla  est  regia  monte 
Evandri,  primusque  novae  locus  inclytus  urbis.  865 

Hic  elementa  notis  impressa,  hic  Arcados  ahiKf 
Divinum  ingenium  et  miracula  maxima  rerum. 
Monstrator  docet  ipse  viae,  hbrosque  repertos 
Fatidicae  Carmentis  opus,  quantumque  Latinis 
Contuht  ingeniis  muher  veneranda  per  aevum.  870 

Coehus  ad  dextram  remanet,  fastigia  lajva 
Coihs  Aventiui,  vahdasque  in  rupibus  arces 
Suspiciunl  antrumque  vident.  Hinc  fabula  Caci 
Herculeusque  labor  piacido  sermone  morantes 


854.  Scevi  in  ed.  Bas.,  seri  in  omiiibiis  ms. 

853.  Quodqxie...  alhera  iii  ed.  Bas.,  quamque  iii  ms.  A,  H,  C,  D, 
(Tquorain  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

857.  Admissum  in  ed.  Bas.  et  in  ms.  A  (poster.  lectio ),  pemtsium 
in  ms.  A  (prior  lectio),  E,  F. 

861.  lllicitas  in  ed.  Bas.,  Iliacas  in  ms.  A,  H,  C,  D,  E. 

864.  Qui  in  ed.  Bas.,  quo  in  omnibus  ms. 

866.  Vocis...  Arcadis  in  ed.  has.,  nolis  in  omnibus  ms.,  Arcados 
in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

871.  bvvam  in  ed.  Bas.,  loeva  in  omnibus  ms. 

873.  Hinc  pro  hic  in  ms.  E,  F. 


—  333  — 

Detinuit  lotaeque  boves  in  gurgite  Tusco.  875 

Hic  quoque  Sublicii  pontis  pila  discolor  acris 

Goclitis  aduionuit  statuaque  insignis  equestri. 

lUe  locus  tenuit  fixos  in  virgine  torva. 

Hinc  sedem  solis  mirantur  et  aureatempla, 

Tellurisque  domum,  Capitoliaque  alta  paventes  880 

Ascendunt  ipsumque  putant  contingere  coelum. 

Hic  hominis  caput  inventum  fodientibus  alte 

Audivere  prius  patriae  portenta  coacti, 

Et  bubalum  damnare  suum,  subigendaque  turpi 

Golla  jugo,  et  duri  praesagia  certa  laboris.  883 

Hic  cellam  videre  Jovis,  qua  ditior  usquam 

Nulla  fuit,  censumque  alta  sub  mente  repostum, 

Liminaque  innumeris  jam  tunc  calcata  triumphis, 

Et  niveos  currus  et  rapta  ex  hostibus  arma, 

Aurea  magnorum  necnou  diademata  regum,  890 

Sceptraque  et  armilias  et  dempta  monilia  collo, 

Gemmatosque  frenos,  sellasque  ex  ordine  eburnas ; 

Hic  clypeos,  fractasque  rates  ac  Punica  signa 

Et  phaleras  novere  suas :  tacitusque  per  omnes 

Luctus  iit  veteris  referens  vestigia  belli.  895 


876.  Supplicii...  atris  in  ed.  Bas.,  Sublicii...  acris  in  ms.  A,  E,  F. 
881.  Et  quccque  in  ed.  Bas.,  ipsumque  in  omnibus  ms. 
88-2.  Ominis  in  ed.  Bas  ,  hominis  in  omnibus  ms. 

883.  CoactcB  in  ed.  Bas.,  coacti  in  omnibus  ms. 

884.  Bubulam...   suem  in  ed.  Bas.,  bubalum...  suum  in  omnibus 
ms. 

886.  Coilum  in  ed.  Bas.,  cellam  in  omnibus  ms. 

888.  Lumina  quam  in  ed.  Bas.,  litninaque  in  omnibus  ms. 

893.  Factas  in  ed.  Bas.,  fractas  in  omnibus  ms. 

894.  Movere  in  ed.  Bas.,  novere  in  nis.  A,  B,  C,  D,  E. 

895.  Lutus  in  ed.  Bas.,  luctus  in  omnibus  ms. 


—  33i  — 

Tiini  volucris  per  templa  vagos  argentea  pauluni 

Occupat  incursu  Gallorum  et  voce  canora. 

Proccdunt,  fortesque  viros  liabituque  verendas 

Malronas,  amplasque  tlomos,  variisque  gravatos 

Bellorum  exuviis  arcus,  et  crebra  videntes  900 

Signa  triumphorum  solidoque  in  marmore  pugnas , 

Atque  sepulcrorum  pompas.  Monstrantur  aquarum 

Sub  terra  cceloque  viae.  Jam  valle  Suburrae 

Caesaream  videre  domum  ciii  summa  potestas 

Debita,  cui  rerum  princeps.  Hincvalle  relicta  905 

Esquilias  fessi  dictumque  a  vimine  coliem, 

Inde  Quirinalem  superato  vertice  montem 

Transierant,  nudoque  duos  adstare  gigantes 

Corpore  conspiciunt.  En  quot  certamina  famae 

Praxitelis  opus  Phidia^que  insigne  supremi  910 

Scipiadum,  hic  latis  excelsa  palatia  muris 

Atque  arces  tremuere  feras  et  cognita  bello 

Signa  nimis  Libyae,  nomenquc  genusque  superbum. 

Hinc  laeva  flexere  viam.  Flaminia  jam  tunc 

Porta  vocabatur  quae  Tuscum  respicit  orbcm.  91f» 

Martius  ac  reduces  vicino  fluminc  campus 

Excipit,  hic  longo  traduccns  ordine  rerum 

Planities  sine  fine  patet.  Quis  fascibus  altis 

Primus  honos,  quonam  pectus  rnatrona  pudicum 


900.  Eximiis  in  ed.  Bas.,  exuviis  in  omnibus  ms. 

906.  Dictum  de  in  ed.  Bas.,  dictumque  a  in  nis.  A,  B,  C,  D,  F. 

908.  Nudos  in  ed.  Bas.,  7mdo  in  omnibus  ms. 

909.  Certamine  in  ed.  Bas.,  cerlamina  in  omnibus  nis. 
911.  Latts  in  ed.  Bas.,  laiis  m  omnihus  ms. 

914.  Flammea  in  ed.  Bas.,  Flaminia  in  ms.  .4,  15,  C,  I),  F. 

915.  Recipit  in  ed.  Eas.,  respicit  in  omiiibus  ms. 


—  m  - 

Vulnere  trajecit,  cui  sit  comniissa  virorum  920 

Libertas,  et  qna  natos  ferus  ille  securi 
Percutit,  ac  pulsos  violata  ex  urbe  tyrannos 
Accipiunt,  et  cuncta  notant ;  laevaque  Minervfc 
Amplaque  cunctorum  monstrantur  templa  Deorum. 
Venturae  ad  mebora  domus  jam  Tibridis  alti  925 

Gurgite  transmisso  dextrae  super  aggere  ripae 
Etruscum  tetigere  latus,  ductorque  viarum 
Romuleum  immensa  designat  mole  sepulcrura; 
Progrediturque  loqucns  quo  ductus  ad  astra  Quiiinus 
Turbine  transierit,  qua  tempestate  senatum  930 

Obruerit  trepidum^  metuensque  ut  palluerit  sol, 
Et  Proculi  visum  memorat  Capreamque  paludem, 
At  crimen  silet  ille  patrum.  Jam  flumina  praeter 
Descendunt,  collemque  vident  ubi  regia  Jani 
Prisca  fuit,  juxtaque  domus  Saturnia  quondam  935 

Ausonice;  hic  regum  et  LalicC  primordia  genlis 
Ultima  condiscunt  et  nomina  clara  virorum. 
Hic  Italus  prior  ceterni  rex  nominis  auctor 
ItalitB  Picusque  comes,  stirpsque  omnis  avorum 
Narratur  populique  novi  monstratur  asyluni.  940 

Inferius  longi  tenuit  certaminis  illos 


920.  Sicin  ed.  Bas.,  sit  iii  omnibusms. 
923.  Ae  in  ed.  Bas.,  et  in  omnibus  ms. 
926.  Surgite  in  ed.  YiA&.,  gurgite  in  omnibus  ms. 

928.  Romuleam  in  ed.  Bas.,  Romuleum  in  omnibus  ms. 

929.  Lacus  in  ed.  Bas.,  loquens  in  omnibus  ms. 

932.  Procul  invisum  in  od.  Bas.,  Proculi  visum  in  onmibus  ms. 
934.  Jovis  in  ed.  Bas.,  Jani  in  omnibusms. 

937.  Conscendunt  in  ed.  Bas.,  condisrunt  in  omnibus  !ns. 

938.  Ex  in  ed.  Bas.,  rex  in  omnibus  ms. 


—  33«  — 

Historia  et  Clusio  redeuntes  robore  reges, 

Caslraqae  Porsennae,  utqiie  incumbens  Scaevola  llammis 

Supplicia  erranti  infligat  non  debita  dextrfe. 

Inde  Lycaonia  gemino  brevis  insula  ponte  945 

Pervia  transitur,  poterat  vix  uUa  relatis 

Esse  fides  monstris,  tantasque  in  fulmine  moles 

Regia  praida  olim  populo  spargente  dedisset. 

Jam  Gampana  iterum  laivce  confinia  ripae 

Galcabaut,  Fabiasque  domos,  miserandaque  tanti        950 

Funera  discebant  generis,  Gremeramque  nocentem, 

Ut  Gapitohno  redeuntes  vertice  tandem 

Defessum  tenuere  gradum  ;  tum  protinus  ingens 

Visa  revolventes  stupor  arripit  inde  sedentes, 

Attenti  siluere  diu ;  mox  facta  videndi  955 

Gopia  captivos.  Stabanthorrentia  longo 

Agmina  moesta  situ,  pallentiaque  ora  tumebant, 

Nudaque  perplexis  onerabat  terga  capilhs 

Caisaries  incompta  diu,  squalorque  tegebat 

Luridus  effigiem  tristemque  ferebat  odorem.  960 

Ferrea  viucla  gradum  lento  suspendere  tractu 

Cogebant  manicaeque  graves,  complexibus  illos 

Carorum  vetuere  frui :  tum  verba  vicissim 

Dulcia  permiscent,  sed  perstrepit  aere  catenis 

Reditus  excussis  stridor,  lacrymaeque  per  ora  965 

942.  Clauso   in   ed.   Bas.,   Clusio  iii  ms.   A,  B,   C,  D,  F.    Reges 
corr.  in  nis.  A  pro  gentes. 

943.  Ut  in  ed.  Bas.,  ulque  in  omnibus  ms. 

951.  Cameram  iii  ed.  Bas.,  Cremerain  in  oninibus  ms. 
953.  Cum  in  ed.  Bas.,  iumin  omnibus  ins. 

955.  Alloniti  in  ed.  Bas.   et  in  ms.  A  (corr),   atleuli  in   ins.  A 
(prior  lectio). 
957.  Agmine  in  ed.  Bas.,  agmina  in  omnibus  ms. 


—  337  — 

Egregia  pietate  fliiunt.  Qiiae  fata,  quis  urbis 

Sit  status  iuquirunt,  patriaj  quae  numina  victos 

Respiciant :  velut  infernis  ubi  Mauibus  olim 

Umbra  recens  nostroque  ruens  descendit  ab  orbe, 

Suppliciis  onerata  suis  iilam  anxia  circum  970 

Agmina  funduntur,  nova  quidnam  nuntiet  hospes ; 

Haec  nati  petit  eventus,  ast  illa  relictae 

Conjugis  explorat  vitam  seniumve  parentum; 

Haec  defratre  gemens,  aut  dulci  inquirit  amico. 

Publica  cura  omnes,  supero  quis  vultus  in  orbe,         973 

Una  tenet,  quis  sceptra  regat,  quis  flectat  habenas 

Imperii,  quid  bellorum,  quantumve  quietis 

Oraque  soUicitis  exsanguia  rictibus  hiscunt 

Noscendi  studio.  Sic  carceris  hispida  turba 

Hospitibus  instare  novis,  et  quaerere  multa.  980 

Postquam  fiuis  erat  lacrymis,  petit  ipse  suoruni 

Ut  redimenda  darent  ahquot  modo  corpora  blandus 

Hasdrubal :  ast  ilh  victores  nuha  negare 

iMunera  ;  qui  nossent  scriptis,  quae  nomina  veUei 


966.  Qui  in  ed.  Bas.,  quis  in  omnibus  ms. 

967.  Si  in  ed.  Bas.,  sit  in  omnibus  ms. 

968.  Inferius  ined.  Bas.,  infernis  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

970.  Illurn  in  ed.  Bas.,  illam  in  omnibus  ms. 

971.  Qucenam  annuntiel  in  ed.  Bas.,  quidnam  nuntiet  in  omnibus 
nis. 

973.  Seniumque  in  ed   Bas.,  seniumve  in  omnibus  ms. 

974.  Deferle  in  ed.  Bas.,  de  fralre  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
97G.  Fleclit  in  ed.  Bas.,  fleclat  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

977.  Quantumque  in  cd.  Bas.,  quanlumve  ia  omnibus  ms. 

978.  Retibus  in  cd.  Bas.,  riclihus  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

983.  Ae  vili  negarunt  in  ed.  Bas.,  asl  illi  in  omnibus  ms.,  negare 
in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

984.  Noscent  in  ed.  Bas.,  nossent  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

22 


—  338  — 

Edere  praecipiimt.  Lectos  dedit  ille  trccentos,  985 

Quos  posito  squalore  pius  racilisque  senatus 

In  Libyam  perferrejubet,  si  foederapacis 

Firraaforent  nullis  pretiis  pro  munere  solo 

Reddendos  patrice.  Cunctis  sic  rite  peractis, 

Hasdrubal  invisa)  quondam  nunc  moenia  caraj  990 

Urbis  amica  retro  rediens  hac  voce  salutat  : 

«  Urbs  accepta  Deis,  caput  orbis  et  unica  mundi 

Gloria,  terra  ferax  clarorum  sola  virorum, 

0  patria  armipotens,  divum  domus,  optima  rerum 

Roma,  vale.  Jam  ketus  eam  quocumque  vocabunt      995 

Fata  senem  vidi,  quantum  visurus  in  orbe 

Hoc  fueram.  »  Dixit ;  tura  Tibridis  ostia  linquens 

Navigat  in  patriam  victor,  captivaque  secum 

Agmina  mittuntur.  Liceat  terrestria  coelo 

^quare,  ajternis  mortalia,  maxima  parvis  :  iOOO 

Sic  prope  descendens  coelo  sua  vincla  resolvit 

Captivis  antiqua  potens  et  Tartara  fregit 

Voce  Deus,  secura  in  patriam  miseranda  reducens 

Agraina  et  exliaustas  longis  cruciatibus  urabras, 

Scipio  pacifico  redeuntem  suscipit  ore.  1005 

Pax  populis  ducibusque  placet  foediisque  feritur 

Ante  aras  testesque  Deos,  caesaeque  litantur 

Terga  suis,  dextraeque  ducum  junguntur  inermes. 


985.  Tiecentos  corr.  pro  ducentos  in  ms.  A. 

987.  PrcBferre  in  ed.  Bas.,  perferre  in  omnibus  ms. 

992.  Unica  corr.  pro  inchjla  in  ms.  A. 

994.  Tumque  o  in  ed.  Bas.,  divum  in  omnibus  ms. 

lOOi.  Exhauslus  in  ed.  Bas.,  exhauslas  in  omnibus  ms. 

1006.  Feritum  in  ed.  Bas.,  feritur  in  omnibus  ms. 

1007.  Arasque...  ccesis  in  ed.  Bas.,  aras...  aesaque  in  omnibus  ms. 


-  339  - 

Rursiis  in  Italiam  reditum  et  firmante  senatu 

Acta  ducis,  pax  in  libro  relata  vetusto  4010 

More  patrum,  legesque  datae  jurataque  verba. 

Scipio  longaivo  gaudens  posuisse  labori 

Jam  finem  reditumque  parans  in  praemia  totus 

Vertitur  ac  laudes  et  dona  ingentia  solvit 

Militibus.  Cirthara  Syphacisque  omnia  regi  1015 

Douat  et  emeritum  regni  confinibus  ultro 

Amphat  immensis,  victos  ex  foedere  damnat 

Reddere  res  regi  socio  pactumque  tributum 

Solvere  Romanis.  Hinc  ad  condigna  reversus 

Supplicia  et  justas  vario  discrimine  poenas  1020 

Mitius  in  servos  egit ;  servile  putavit 

Esse  fugam,  non  nosse  fidem,  Quicumque  repertus 

Liber  miUtiae  desertor,  protinus  ille  est 

SuppUcio  extremo  affectus :  qui  jura  fidemque 

Tempore  tam  dubio  jurataque  Uquerit  arma  1025 

Romanos  crucibus  rigidis  dedit  atque  Latinis 

Abscidit  merita  trepidantia  coUa  securi. 

His  actis  classem  solvit  comitante  senatu 

Extremum  in  Uttus  Poenorum,  et  suppUce  turba 

Victorem  mirante  suum,  quos  iUe  benigne  1030 

Digrediens  dictis  postremum  affatur  amicis  : 

«  Vivite  contenti  proprio  memoresque  Deorum, 


lOiO.  Libros  in  ed.  Bas. ,  libro  in  ms.  A. 
1013.  Carlham  in  ed.  Bas.,  Cirtham  in  ms.  A. 

1017.  Victor  in  ed.  Bas.,  victos  in  omnibus  ms. 

1018.  Rex  in  ed.  Bas.,  res  in  omnibiis  ms. 

1023.  Deserto  in  ed.  Bas.,  desertor  in  omnibus  ms. 
1025.  Te  pater  in  ed.  Bas.,  tempore  in  omnibus  ms. 


—  .'UO  — 

Vivite,  nec  caecos  iternm  furor  invidus  arma 

Induat ;  imperium  antiquis  stat  finibus  amplum 

Et  leges  patria  cum  libertate  relictae.  1035 

Gloria  sit  quanquam  latum  imperitare  per  orbeni, 

Tutius  est  parere  bonis.  Mibi  credite^  vobis 

In  longum  quaesita  quies  ;  nos  dura  laborum 

Sarcina  sollicitos  ullo  sine  fine  tenebit : 

Hostis  erit  quicumque  usquam  nudaverit  ensem,      1040 

Qui  nova  bella  manu  bellorum  aut  verba  movebit, 

Curalaborque  gravis  scelerum  censura  per  orbcm. 

At  vobis  tranquilla  salus.sine  litibus  ullis, 

Praisidium  in  nobis,  nisi  temnitis  omnc  paratum, 

Semper  erit  Poenos  inter  nostrumque  senatum  ;        1045 

Sponsor  ego.  Placidam  tandem  condiscite  vitam, 

Sumite  placatas  mentes,  deponite  ferrum 

Ex  animis ;  tales  tanto  nisi  turbinc  frustra 

Bis  docuit  fortuna  viros  ;  dimittite  tandem 

iEquoreas  tentare  vias.  Discrimina  quanta  -1050 

Praicidam  quantumque  mali  quantumque  laborum, 

Exuram  classem,  quae  vos  per  cuncta  furentes 

Littora  raptabat,  quae  vobis  prima  malorum 

Materiam  dedit,  Ausoniisque  incumbere  regnis 

Gompulit,  ac  tumidos  docuit  transcendere  iluctus.    1055 

1033.  Ctpcus  iterum  invidus  in   ed.    Bas. ,   ccecos   ilenim   furor 
invidtis  in  omnibus  ms. 

1038.  Id  in  ed.  Bas.,  in  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

1041.  Quis  in  ed.  Bas.,  qui  in  omnibus  ms. 

1044.  Vobis,  peiaclum  in  cil.  Ikis.,  nobis,paratum  in  omnibus  nis. 

1047.  Semile  in  cd.  Bas.,  sumite  in  omnibus  ms. 

1049.  Vis  in  ed.  Bas.,  bis  in  omnibus  ms. 

1051.  Prwcidi  in  ed.  Bas.,  prwcidam  in  omnibus  ms. 

1052.  Exuerim  in  ed.  Bas.,  exurarn  in  ms.  A,  B,  C,  D. 


—  Ui  — 

Hffic  vestris  fortasse  oculis  spectacula  dira 

Si  fuerint,  cohibete  animos  nierabrumque  putate 

Abscidi  vitte  infestum  :  satis  ampla  tenetis 

Hegnorum  spatia  et  secti  conGnia  raundi ; 

Sat  terris  errare,  licet  funesta  voluptas  1060 

Gurarum  est  homini :  statui  succurrite  vestro, 

Consuhte  et  nobis  curamque  auferte  raetumque 

Hannibalis,  rabiemque  suam  sibi  linquite  soli. 

Si  quid  erit  dubii  quod  publica  fata  movebunt, 

Hos  audite  senes.  »  Dixit,  dextiasque  prehendit        1005 

Illorum.  Ambo  autem  detlexis  genibus  una 

Ante  ducis  cecidere  pcdes :  hinc  maximus  Hanno, 

Hasdrubal  hiuc  Haedus.  Tota  jam  classe  soluta, 

Scipio  provectus  paulum  subsistit,  et  omnes 

Imperat  hostiles  flammis  absumere  puppes.  1070 

Non  aliter  tanta?  pelago  fulserc  favillffi 

Aut  Tethys  extimuit  late  torrentibus  undis 

Defectum,  non  dum  currus  optata  paterni 

Lora  puer  rapuit  Phoebus  et  rethera  flammis 

Accendit  mundumque;  vagis  si  saecula  retro  1075 

1056.  Hunc  nostris...  dura  in  ed.  Bas.,  hcec  veslris..,  dira  in  om- 
nibus  nis. 

1057.  Cohibere  in  ed.  Bas.,  cohibete  in  omnibus  ms. 

1058.  Abscindi  in  ed.  Bas.,  abscidi  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

1059.  Septi  in  ed.  Bas  ,  secti  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

1061.  Onmi...  nostro  in  ed.  Bas.,  homini  in  ms.  .4  (prior  lectio), 
E,  F,  hominum  in  ms.  A  (posterior  lectio),  B,  C,  D,  vestro  in  ms. 
A,  B,  C,  D,  E. 

1064.  Facta  in  ed.  Bas.,  fata  in  omnibus  ms. 

1065.  Dexlras  pro  dextram  in  ms.  E,  F. 

1071.  Flnxere  in  ed.  Bas.,  fulsere  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

1073    Qnam  dum  in  od.  Bas  ,  no?i  dum  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

1075.  Magis  ct  in  ed.  Bas.,  vagis  si  in  omnibus  ms. 


—  342  - 

Omnia  percurris,  sola  haec  incendia  sensit 
NepUmus  metuenda  sibi :  non  Punica  quondam 
Ronianis  facibus  bello  consumpta  priorc, 
Spartanisque  prius  non  Attica  littora  classis 
Usta  Syracusio  tantas  dedit  a-quore  flammas.  1080 

Torpiierant  miseri  cives  sua  danma  gementes, 
Haud  aliter  quam  si  subito  praedulcia  cunctis 
Conjugia  et  nati  atque  arces  et  templa  Ucoruni 
Ipsaque  Carthago  flammis  arderet  in  iliis. 


1079.  Litlore  iii  ed.  Bas.,  liltora  in  ms.  A,  B,  C,  D. 

1080.  /Equora  in  ed.  Bas.,  aquore  in  omiiibus  nis. 


L  l  B  E  R     N  0  N  U  S  . 


ARGUMENTUM    (*). 

Scipio  provectus  pelago  Tinnentia  [sic)  victor 
Litlora  linquebat.  Victricem  ilamina  classem 
Leniter  impellunt;  crepitat  per  carbasa  venlus. 
Ennius  ergo  ducis  jussu  quid  laurea  signet 
Edocet,  et  sacris  quam  sit  sita  mela  poetis, 
Post  h£ec  nocturnos  visus  et  somnia  narrat. 
Inde  ubi  in  Italiam  pelago  rediere  remenso, 
Captivos  per  vincla  trahens  regemque  ducesque 
Scipius  auralo  subiit  Capitolia  curru. 

Scipio  provectus  pelago  Romanaqiie  classis 
Jam  placidum  sulcabat  iter.  Non  rauca  procellis 
yEquora  fervebant,  ventisque  silentibus,  uudas 
Victorem  sensisse  putes  :  tranquillior  illis 
Vultus  erat,  coelo  facies  composta  sereno  ;  5 

Sic  hostile  fretum,  sic  cuncta  elementa  videret 
Obsequio  mulcere  ducem.  Jam  littora  longe 
Africa  linquebant  alacres,  et  bella  canentes 
Ibant,  ac  valido  frangebant  remige  fluctus. 
Puppe  ducis  media  tacitus  meditansque  sedebat  i  0 

(1)  E  ms.  A  excerptum.  Idem  in  cd.  Venet.  legitur. 


—  xu  - 

Eniiius  assidiuis  rerum  testisque  coniesque. 

Scipio  quera  tandeni  aggreditur  verbisque  bcnignis 

Excitat  incipiens  :  a  Nunquamne  silentia  rnmpes, 

0  mihi  multorum  solamen  dulcc  laborum  ? 

Farc,  precor,  nam  perpetuis  tabcntia  curis  io 

Pectora  nostra  vides  :  placido  sermone  levare 

Illa  soles,  faciesque  modo  ;  tantura  ora  resolve, 

Si  tibi  nascenti  quo  polles  summus  ApoUo 

Ingcaium  coeleste  dedit,  si  turba  Dearum 

Gastalio  infantem  demersum  gurgite  lavit  20 

Hclicone  sacro,  collosque  cdnxit  in  altos, 

Et  calamum  ct  vocem  tribuit  mentcmquc  poetcO.  » 

Ennius  auditis  caput  extulit  atque  ita  fatur  : 

((  0  flos  Italiae  juvenis,  stirpisquc  Deorum 

Certa  fides,  quid  nunc  nostro  placet  ore  raoveri  25 

Quidve  jubes  ?  Equidem  tacito  modo  pectore  mecura 

Volvebam  quod  nulla  ferent  jam  sfpcula  ,  majus 

Eximiae  virtutis  opus  quam  nostra  quod  aitas 

Lceta  videt ;  nullusque  unquam  sub  mente  movebit 

Grande  aliquid,  cui  non  magnas  spes  inter  honestum   'AO 

Nomen  in  ore  sonet,  qui  non  venturus  ad  actum 

Scipiadae  meminisse  veht,  pro  munere  vultus 

Non  cupiat  vidissc  tuos,  majorque  scpulcri 

Post  cineres  te  fama  manet.  Mortalia  iivor 

Garpit  enim,  at  mors  invidiam  consumit  ct  arcct        .35 


11.  Trislis  in  ed.  Bas.,  testis  in  omnibus  ms. 
15.  Fore  in  cd.  Bas.,  fare  in  omnibus  ms. 

27.  Mamis  in  cd.  Bas.,  majus  iii  ms.  A,  muvis  in  aliis. 

28.  Virlus  in  ed.  Bas.,  virltitis  in  omnibus  nis. 

35.  Ac  in  cd.  lias.  cl  nis.  A  (iiiior  lcctio),  at  in   ms.  A  (poslcrior 
lectio),  B,  C,  D,  E. 


—  345  — 

Ac  procul  a  hustis  abigit.  Tua  gloria  pridcm 

Vicerat  lianc  pestom,  jamque  altas  tuta  per  auras 

Fugit  humum  moresque  hominum  morbosque  mahgnos, 

Seque  parem  tuUt  ahna  Deis.  Tamen  ecce  supremum 

Incrementa  diem  famae  tibi  multa  daturum  40 

Promisi  expertus,  quoque  ipse  a  morte  rccedes 

Longius,  hoc  major  meritum  te  fama  sequetur. 

Tempore  crescet  honos,  perque  ultima  saecula  mundi 

Glarus  eris,  virtus  quoniam  non  altius  ibit 

Descensum  vereor  ;  sed  nostra  peritia  fandi  45 

Nondum  propositam  valuit  contingere  metam 

Nuper  ab  exiguis  radicibus  orta,  nec  ante 

Cognita  per  Latiura,  Argohcis  contenta  colonis. 

Hoc  igitur  mecum  indignans  sub  mente  movebam, 

Praecones  meritos  tua  quod  notissima  virtus  50 

Non  habitura  foret.  Macedum  rex  magnus  amici 

Forte  videus  saxum  /Eacidffi  titulosque  sepulcri : 

((  Fortunate,  inquit,  juvenis,  cui  nominis  iUum 

Prseconem  reperire  fuit  !  Non  parva  profecto 

Est  claris  fortuna  viris  habuisse  poetam  55 

Altisonis  qui  carminibus  cumulare  decorem 

Virtutis  queat  egregise  monimenfaque  laudum  ; 

At  tibi,  summe  ducum,  claro  quo  nulhis  Homero  est 

Dignior,  in  rehquis  blanda,  inque  hoc  durior  uno 

Me  solum  fortuna  dedit.  Currentibus  annis  60 

Nascetur  forsan  digno  qui  carmine  coelo 

EfFerat  emeritas  laudes  et  fortia  facta, 

Et  cui  mellifluo  mehus  resonantia  plectro 

CaUiope  det  fila  lyrae  vocemque  sonoram. 

39.  Dies  in  ed.  Bas.,  Deis  in  oninibus  ms. 

42.  Ilax  (coir.)  pro  hoc  in  ms.  A,  et  iiide  in  ms.  B,  C,  D. 


—  :ufi  — 

Parce,  precor,  verbis,  tibi  non  me  judice  vates  65 

M.nonius,  nec  jiire  tibi  prteponitiir  altus 

Euripides,  aut  quos  claro  cognomine  Graii 

Concelebrant.  — Alio  nolim  me  carmine  dici, 

Si  dicendus  ero,  quin  quod  te  poscimus,  inquit 

Scipio,  prosequere,  et  qufp  sunt  permissa  poetis  70 

Famosicque  rei  certos  agnoscere  fines, 

Te  bceat  monstrare  mibi  quid  laurea  signet 

Tam  ducibus  claris  quam  vatibus  addita  sacris, 

Neve  tibi  indignus  videar  cui  taba  forte 

Narrentur,  nobis  aninmm  dulcedine  quadaui  75 

Pulchra  movent,  et  continuis  hoc  pectus  ab  armis 

Dulcia  concussum  placide  capit  otia  linguae.  » 

llle  aulem  :  «  Nulia  cst,  fateor,  tam  dura  feroxque 

Mens,  ait,  alme  ducum,  cui  non  sit  pulchra  voUiptas 

Interdum  curas  inter  vitaque  labores  80 

Pierios  audisse  modos,  dulcesque  Dearum 

Irrepsisse  choros,  sed  enim  ha3C  praecordia  nuuquam 

A  Musis  aversa  reor,  non  tahbus  astris 

Tam  maguum  genuisse  virum  fortuna  videtur  ; 

Errasset,  si  cui  dederat  cupidissima  famae  85 

Pectora  Musarum  non  ingessisset  amorem. 

Quisquis  enim  se  mngna  videt  gessisse  necesse  est 

Dihgat  ffiternos  vates  et  carmina  sacra. 

69.  Si  dicendus  quin  qidd  in  ed.  Bas.,  si  dicendus  ero  qtiin  qiiod 
in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

7-2.  Livel  ined.  Bas.,  liceat  in  omnibus  nis.  Monslianle  pro  mons- 
trare  corr.  in  ms.  A  et  ed.  Bas. 

83.  Afris  in  ed.  Bas.,  astris  in  omnibus  ms. 

84.  Naliira  in  cd.  Bas.,  forluna  in  ms    A. 

85.  Hic  versus,  anlea  mutilus  in  ms.  A,  confectus  est  manu  enicn- 
datoris,  uti  constat  e  scriptura  diversa. 


-  Ul  — 

At  nunc  quod  nostro  poscis  sermonc  doceri 

Accipe  quam  brevibus.  Non  illa  licentia  vatum  est     UO 

Qnam  multis  placuisse  palani  est.... 

Scripturum  jecisse  prius  firmissima  veri 

Fundamenta  decet,  quibus  inde  innixus,  amo3na 

Et  varia  sub  nube  potest  abscondere  sese, 

Lectori  longum  cumulans  placidumque  laborem,         95 

Qua3situ  asperior  quo  sit  sententia,  verum 

Dulcior  inventu,  quidquid  labor  bistoriarum  est, 

Quidquid  virtutum  cultus  documentaque  vitae,         * 

Naturae  studium  quidquid  licuisse  poetis 

Crede,  sub  ignoto  tamen  ut  celentur  amictu,  100 

Nuda  alibi  et  tenui  frustrentur  lumina  velo, 

Interdumque  palam  veniant  fugiantque  vicissim. 

Qui  fingit  quodcumque  refert,  nou  ille  poetae 

Nomine  censendus  nec  vatis  bonore  sed  uno 

Nomine  mendacis  :  potes  binc  perpendere  quidquid    105 

Scire  petis,  nostri  quee  sit  raensura  laboris, 

Et  latos  fines,  et  quanta  licentia  nobis 

Laurea  restat  adhuc,  cujus  dignare  parumper 

Participes  nos  esse  tibi,  si  gloria  bello 

Nec  minus  ingenio  constat.  Patiere  virenti  MO 

Fronde  duces  vatesque  simul  sacra  tempora  cingant. 

Immortale  decus  viror  immortalis  utrisque 


89.  Possis  in  ed.  Bas.,  poscis  in  omnibus  ms. 

90.  Natum  in  ed.  Bas.,  vatum  in  omnibus  ms.  Est  deest  in  ms,  A. 
103.  Fugit  in  ed.  Bas.,  fingit  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 

•104.  Pro  duobus  versibus  104  et  105   in   ms.    A   est  tanlum   hic 
versus  :  Nomine  censendus  :  potes  hinc perpendere  quidquid. 
109.  Non  in  ed.  Bas.,  nos  in  omnibus  nis. 
11 '2.  Vigor  pro  viror  in  ms.  A. 


—  348  — 

Indicat,  ct  longse  promittit  tempora  vit». 

Hinc  Dcns  ingcnii  lauros  amat  almus  Apollo 

Pieridum  solitus  cithara  moderantc  choreas  H5 

Incola  Cirrhaeo  totiens  duxisse  suh  anlro. 

Prseterea  hanc  frondcm  rapido  non  fnhnine  ve.xat 

Juppiter  ex  cunctis,  talemque  mcretur  honorem 

Laurus  :  ah  aetherco  tanta  cst  clcmcntia  rege  ! 

Jam  fam«  quod  fulmen  crit,  nisi  sola  venustas  120 

Omnia  prostcrnens,  hunc  gloria  nostra  pavorem 

Non  habet,  atque  ideo  spernentis  fuhnina  frondis 

Serta  gerit,  sanctosque  legit  de  stipite  ramos.  o 

Dixerat ;  at  Scipio  subridens  :  ((  Omnia  mulcent 

Sed  laidis  hrevitatc  tua,  et  dum  dulcius  inter  i25 

Ista  sonant,  medio  sitientes  calle  rehnquis. 

Ergo  age,  nam  nullum  jam  littus  cernitur,  et  sol 

Transivit  coeh  medium  :  tu  dulcia  prome 

Verba  quibus  mens  alma  scatet^  placidoque  volentcs 

Et  longo  sermone  feras,  partemque  dici  130 

Et  partes  pelagi  minuens,  »  Tunc  illc  coactus 

lucipit ;  hic  omncs  tenuerunt  murmura  nautae 

Et  comites  siluere  ducis :  «  Vestigia  famne 

Rara  sequens,  quantum  hcuit  per  saecula  retro 

Omnia  pervigili  studio  vagus  ipsc  cucurri,  435 

Donec  ad  extrcmas  animo  rapicnte  tenebras 


113.  Longa  in  ed.  Bas.,  longcc  in  omnibus  ms. 

114.  Ingeniis  in  ed.  Bas.,  ingenii  in  omnibus  ms. 

117.  Tepido  in  ed.  Bas.,  rapido  in  oninibus  ms.;  vexat  corr.  in 
ms.  A  pro  versat. 

119.  Fiegi  in  ed.  Bas.,  rege  in  omnibus  ms. 

124.  Ac...  mulcens  in  ed.  Bas.,  at  in  omnibus  ms.,  mulcent  in 
ms.  A,  B,  G,  I). 


—  340  — 

Perventuni,  primosqiie  viros,  quos  fama  perenni 

Fessa  via  longe  ignotos  post  terga  reliquit. 

Hic  quisquis  merito  fulgens  fuit  obvius  illum 

Amplexu  teuuisse  animi  mihi  gloria  summa  est,         140 

Inque  locum  cari  semper  coluisse  parentis  : 

Prfficipue  illustres  calamo  florente  poetas 

Admisi  atque  ima  cordis  sub  parte  locavi. 

Millibus  ex  tantis  unus  mihi  summus  Homerus 

Unus  habet  quod  suscipiam,  quod  mirer  amemque.  145 

llle  mihi  e  coelo  veniens  tam  sspe  videtur, 

Ut  stupeam  potuisse  hominem  sic  alta  tenere, 

Astrorum  sic  nosse  vias,  sic  chmata  terrae : 

Qui  licet  ante  novos  reges  et  tempora  Romaj 

Floruerit,  tamen  hoc  in  tempus  mente  reduxi,  150 

Praesentemque  animo  ficta  sub  imagine  feci. 

Hoc  sine  nulla  dies  abiit,  nox  nuUa  sine  ullo. 

IUe  breves  coenas  in  longum  traxit,  et  idem 

Nunc  longam  breviare  viam,  nunc  tramite  plano 

Edocuit  rigidi  transire  cacumina  montis.  -155 

Denique  quidquid  agens,  nullo  discrimine  secum 

Sopitus  vigilansque  sui  noctemque  diemque 

Hic  mihi  nunc  etiam  dubii  sub  tempore  belli 

Affuit  in  somnis ;  quis  somnum  dixerit  illum  ? 

Pervigil  adstabam,  fracta  nam  pace  sub  armis  160 

Omnia  fervebant,  seroque  in  castra  reversus 

Contigeras  animum,  jubeas  si  vera  fateri; 


li3.  Una...  recondi  in  ed.  Bas.,  ima...  locaviin  omnibus  ms. 
145.  Suspiciam  in  ed.  Uas.,  snscipiam  in  ms.  A. 
152.  UUa  dies  in  ed.  Bas  ,  nulla  dies  in  omnibus  ms. 

158.  Duri  corr.  in  ms.  A  pro  dubii,  et  inde  in  ms.  B,  C,  D. 

159.  Qui  in  ed.  Bas.,  quis  in  omnibus  ms. 


-  350  - 

Non  timiii,  tamen  in  dubio  spes  fessa  pependit 

Usque  sul)  occasum  solis,  Tum  maxima  pernox 

Cura  animum  tenuit,  quid  secum  postera  ferret         465 

Tot  motus  clausura  dies.  Hic  nocte  sub  al(a 

Aspicio  adventare  senem,  quem  pauca  tegcbant 

Frusta  togae,  et  canis  immixta  et  squalida  barba  : 

Sedibus  exierant  oculi,  cava  frontis  imago 

Horrorem  inculta  cum  majestate  ferebat.  ■170 

Uirigui ;  tunc  ille  manu  similisque  videnti 

Occupat  ancipitem  Graioque  haec  more  profatur  : 

«  Salve,  care  mihi  Latife  telhiris  amicce 

Unice;  quodque  diu  votis  animoque  petisti, 

Aspice  quahs  erat  quondam  dum  vixit  Homerus.        175 

Huc  ego  vix  tandem  reserato  carcere  Ditis 

Emersi  tacite,  perrumpens  viscera  terrpe.  » 

Procubui,  voluique  pedes  contingere  pronus  : 

Umbra  fuit,  nudaeque  hseserunt  oscula  terrae. 

aSurge,  inquit,mecumexaequo,namdignusesultro,   180 

Congredere,  et,  dum  tempushabes,  tam  saepenegato 

Golloquio  satiare  meo.  »  Tum  protinus  ardens 

Exsurgo  :  «  Gentisque  ingens  o  gloria,  dixi, 

Argohcae  summumque  decus,  quis  taha  tanto 

Supphcia  inflixit,  sacrae  quis  lumina  frontis  185 

Naturaique  decus  rapuit,  tantumque  nocere 

Sustinuit  mundo  ?  Ncn  hic  mihi  creditus  ohm  : 

Lincea  quin  acies  animo  occursabat  amanti, 

167.  Pauca  primitus  in  ms.  A,  corr.  dein  ubique  in  rara. 

175.  Accipe  pro  aspice  corr.  in  ms.  A,  et  indc  in  ms.  B,  C,  D. 

179.  Undiu  ined.  Bas  ,  nuda' h\  omnibus  ms. 

181.  Ac  proet  in  ms.  E. 

186.  Uuces  in  ed.  Bas.,  deciis  in  ms.  A  (corr.),  B,  C,  D, 


-  351   — 

Visque  oculis  immensa  tuis,  quos  Graecia  portus 

Dives  habet  gemino  late  circumflua  ponto,  -190 

Quos  coUes,  quae  rura  colit,  quie  vallibus  imis 

Antra  tenet,  quaenam  frondosa  cacumina  sylvis 

Aut  pelago  scopulos,  quos  non  mibi  knnine  certo 

Monstraris  cernenda  aliis  longinqua  dedisti. 

Ipse  propinqua  videns  minime  miracula  menti  19.1 

Quanta  meae,  ^geo  diffusas  ecce  profundo 

Cycladas  binc  numero,  vides  quot  Httore  flexus 

Kellespontiaco,  tu  me  nequis  ipse  tueri 

Ostendens  tam  multa  mibi.  »  Tum  suscipit  ille  : 

((  Veraquidem  menioras ;  sed  non  mirandaquid  ergo?  200 

Qui  mibi  corporeos  Deus  abstuHt,  ille  nequibat 

Restituisse  abos  quibus  baec  arcana  viderera. 

Desine  jussa  Dei  sobtis  onerare  querebs 

Mortabs,  namque  istahominumstultissima  bs  est. 

Justa  facit  qua^cumque  facit,  sed  noscere  cuncta         205 

Vestra  nequit  gravitas  sub  opaci  carceris  umbra, 

Quam  multis  nocuere  ocub,  visusque  vagari 

Compubt,  et  ccepto  forsan  semovit  honesto, 

Hinc  ea  sponte  quidem  gravis  ut  nocituraque  multis 

Sarcina deposita  est.Quin  binc  modo  pergimus  ultra;2lO 

Tu  caecum  ue  sperne  ducem  :  fortasse  videbis 

Multa  animo  placitura  tuo,  nec  cura  futuri 

SoUicitet  casus,  quoniam  bix  crastina  campos 

Sanguine  Poenorum  Latio  victore  rigabit.  » 


208.  Pro  verbis  et  coepto   in  ms.   B,  D,  'sunt  manu  diversa   seq. 
hu7ic  ipsum;  in  ms.  C  est  lacuna. 

210.  Quoniam  liuc  in  ed.  Bas.,  quin  hinc  in  omnibus  ms. 

211.  CoRjitum  in  ed.  Bas.,  ccecum  in  ms.  A,  B,  C,  D. 


—  .1^2  — 
Prosequor  augurio  lcetus :  215 

«  Hic  ego  nam  longe  clausa  sub  valle  sedentera 

Aspexi  juvenem:  dux  o  carissime,  quisnam  est 

QQcm  video  teneras  inter  consistere  lauros, 

Et  viridante  comas  meditantem  incingere  ramo? 

Nescio  quid,  nisi  fallor  enim,  sub  pectore  versat         220 

Egregiumque  altumque  nimis.  —  Non  falleris,  inquit, 

Agnosco  juvenem  sera  de  gente  nepotum, 

Quem  regio  Italiae  quemve  ultima  proferet  aetas. 

Hunc  tibi  Tusca  dabit  latis  Florentia  muris 

Romulea  radice  oriens,  urbs  inclyta  quondam,  223 

Nunc  nibil,  utve  queas  ortus  confinia  nosse  , 

Divitisexiguus  muros  interluet  urbis 

Arnus,  in  Ausoniae  descendens  litlora  Pisae. 

Ille  diu  profugas  revocabit  carmine  Musas 

Tcmpus  in  extremum,  veteresque  Helicone  sorores      230 

Restituet,  vario  quamvis  agitante  tumultu. 

Francisco  cui  nomen  erit,  qui  grandia  facta 

Vidisti  quai  cuncta  oculis  ceu  corpus  in  unum 

Stringet  et  Hispanas  acies  Libyfeque  labores 

Scipiadamquetuum,  titulusque  poematis  illi  235 

Africa.  Quin  etiam  ingenii  fiducia  quanta ! 

Quantus  aget  laudum  stimulus !  Seroque  Iriumpho 

215.  Hic  interjiciunlur  in  ed.  Bas.  sex  versus  quos  ad  finem  hujus 
libri,  ut  in  omnibus  ms.,  leges.  Exstat  haec  postilla  in  margine  ms, 
A  :  Hic  debet  interesse  tolum  somnium  Ennii  forte  per  unum  latus 
quod  hic  deficit,  vel  quia  Petrarcha  non  iiosuit,  vi  1  qni;i  dclelum  est. 

22G.  Ut  nequeas  in  ed.  Bas.,  utve  queas  in  ms.  A,  1!,  C,  D,  E. 

227.  Egregius  pro  exiguus  corr.  in  ms.  A,  et  inde  in  nis.  B,  C,  D. 

228.  Armis  in  ed.  Bas.,  Arnus  in  omnibus  ms. 
230.  Veleres  in  ed.  Bas.,  veleresque  in  omnibus  ms. 


-  353  - 

Hic  tandem  ascendet  Capitolia  vestra,  nec  ipsum 

Mundus  iners  studiisque  aliis  tunc  ebria  turba 

Terrebit.  Quin  insigni  frondentia  lauro  240 

Tempora  descendens  referat  comitante  senatu  : 

Hic  modo  tantus  amor,  tanta  est  reverentia  lauri ! 

Omnibus  ex  sylvis  jam  nunc  sibi  gratior  una  est 

Delphica,  jamque  novas  discit  connectere  frondes. 

Serta  gerens,  jam  venturi  praesagia  mulcens,  245 

Iste  senescenti  tantum  illo  in  tempore  Roniffi 

Garior  annosae  quantum  contingere  matri 

Fibus  ille  solet,  quem  post  lacrymosa  sepulcra 

Natorum  vidu.T  sterilis  tandem  attulit  alvus. 

Illa  quidem,  quse  jam  kistris  nil  tale  ducentis  2S0 

Viderit,  hunc  magno  spectabit  Iseta  favore, 

Laurea  dum  capiet,  dum  temphs  serta  rehnquet, 

Primitiasque  suas  sanctas  afflget  ad  aras. 

Fiorentina  omnis  magis  ut  sit  grata  propago, 

Idem  unus  tibi,  Roma,  dabit,  nec  protinus  urbem     255 

Poeniteat  Tusci  fundasse  ad  gurgitis  undam. 

Hic  quoque  magnorum  laudes  studiosus  avorum 

Digeret  extrema  relegens  ab  origine  sortes 

Romuhdas  vestrumque  genus  sermone  sohito 

Historicos  titulosque  viris  et  noraina  reddet.  2C0 

In  medio  etfulgens  nec  corpore  parvus  eodem 

Magnus  erit  Scipio,  seque  ipse  fatebitur  ultro 

Plus  nuhi  debere  viro,  At  si  vita  manebit 

Longior,  et  nuho  praevertet  turbine  coeptum 

238.  Venira  corr.  pro  celsa  in  nis.  A. 
248.  Isle  iii  ed.  Bas.,  ille  in  omnibus  nis. 

239.  Nostrumque  pro  veslrumque  in  ms.  A. 
260.  Historicus  pro  hisloricos  in  ms.  E. 

^3 


—  354  — 

Impetus  alter  iter,  tunc  ampla  volumina  cernes  265 

Magnarum  rcrum  vario  distincta  colore 

In  tempus  perducta  suum.  Quis  cuncta  reuarret 

Quae  clausa  sub  mente  gerit?  »  Pulsabar  anhelo 

Pectore  visendi  cupidus,  cupidusque  loquendi 

Interea,  et  magnum  quis  credere  posset  Homerum,    270 

Dulcibus  optabam  verbis  iraponere  metam. 

Jam  mihi  carus  erat  te  propter  et  alta  relatu 

Caetera.  Procedo  sensim,  propiorque  parumper 

Conspicio  curis  gravidum  sub  tlore  juventae, 

Et  calamo  haerentem  viridique  in  gramine  septum,     275 

Arboribus  variis  nitidissima  flumina  juxta, 

Ac  gelidos  inter  fontes  rupesque  praealtas  : 

«  Respice,  dux,  inquit,  quae  sint  umbracula  ruris 

Efflgiesque  sui,  namque  hinc  ad  talia  primum 

Eriget  ingenium  variis  mox  partibus  orbis,  280 

Et  terra  pelagoque  vagus  concepta  per  annos 

Desperata  sinet ;  vix  rerum  turbine  tandem 

ExpHcitus,  magno  transibit  plurima  cursu.  » 

Singula  mirabar,  vixque  audita  sakite 

Sustulerat  gravis  ille  oculos  et  verba  parabat,  285 

Cum  matutino  htui  clangore  repente 

Excutior  visis  somnusque  recessit  inanis, 

Teque  aciem  video  mediis  cducere  campis 

SubUmem  hortantemque  duces  et  signa  moventera.  » 

Ennius  interea  dum  tahbus  ore  disertus  290 

jEquorcum  permulcct  itcr,  jam  fessus  anhelos 
Phoebus  Atlanteo  recreabat  gurgite  currus- 
Haud  aUter  quara  qui  placidis  per  plana  quadrigis 

267.  Producta  in  ed.  Das  ,perducta  iii  omnibiis  iiis. 
273.  Propior  corr.  in  ms.  A  \)to  propius. 


—  355  - 

Vectus,  et  irriguo  perfusus  niembra  sopore 

Non  sentit  transire  diem,  longamque  repente  295 

Decrevisse  -viam  stupet,  et  vix  credulus  audit. 

Hesperio  loevis  Zephyrus  surgebat  ab  axe  : 

Vela  levat  classis,  tum  dextro  tramite  prorae 

Volvuntur,  fratrisque  in  locum  Cynthia  pernox 

Invigilat,  lassisque  datum  requiescere  naulis.  300 

Remigis  ut  strepitus  siluit  stridorque  rudentum, 

Scipio  mitis  ait :  «  Seu  sunt,  seu  taha  fingis, 

Dulcia  sunt,  fateor :  sensusque  et  pectora  mulcens, 

Ilhim  equidem  jam  nunc  juvenemque  novumque  poetam 

Complector  tibi  nunc  visum  quoudamque  parenti,       305 

Promissumque  mihi  gemino  sponsore :  profecto 

Dihgo  quisquis  erit;  si  nuhus,  dihgo  nuhum.  » 

Dixerat,  et  facih  praebebant  corpora  somno. 

Sol  pelago  rediens  ubi  primum  emersit  Eoo, 

Ingentesque  procul  jactabat  carbasus  umbras,  310 

Littora  prospiciunt  alacres  Lilybeia  nautae, 

Trinacriamquc  pari  concordes  voce  sahitant. 

Jam  Drepanura  praetervecti,  jamque  omne  remensi 

Inde  latus  Sicuhmi,  sohdae  tehuris  in  arvis 

Ut  primum  posuere  pedes,  pulcherrima  rura  3i5 

Terrestri  secucre  via.  Non  carmine  nostro 

Laetitia  Ilahae,  occursantia  passim 

Agmina  victori,  popuh,  non  urbibus  haustis, 

Servata  grates  pro  hbertate  canentes, 

Stare  queunt,  donec  patriae  sub  moenia  ventum  est,    320 

Et  hixit  sperata  dies  tempusque  triumphi. 

301.  Riidenlem  in  eJ.  Bas.,  vudenlum  in  nis.  A,  E,  F. 

308.  Corpora  corr.  pro  lumina  in  ms.  A. 

320.  Queanl  in  ed.  Bas.,  queunt  in  ms.  A  i^corr.),  15,  (j,  D. 


—  356  - 

Hic  quoque,  Calliope,  quanquam  sub  fine  voceris, 

Dexlra  vcni,  seroque  favens  assiste  labori. 

Pulchrior  Ausonio  nunquam  surrexerat  orbi 

UUa  dies ;  roseo  vultum  suff usa  rubore  325 

Phoebeos  frenabat  agens  Aurora  jugales. 

Laetior  ipse  quidem  solito  et  formosior  alte 

Imperiis  urgebat  equos,  jam  lumine  Romam 

Apenninigenae  spectans  de  vertice  sylvae. 

Conveniunt  proceres  :  portis  ruit  obvia  turba,  330 

Sexus  uterque  frequens,  ffitas  se  proripit  omnis, 

Omnis  honos  omnisque  gradus.  Substernitur  auro 

Omne  solum  et  variis  resplendent  pulpita  gemmis, 

Purpura  per  vicos  sparsa  est,  et  purpura  tectis 

Obtentu  factura  viris  victoribus  umbras.  333 

lude  senum  miti  descendunt  agmina  vultu  ; 

Hinc  juvenum  phalerata  phalanx  in  limine  priino 

Exceptura  ducem.  Facie  subit  ille  serena, 

Ardua  purpureo  residens  sub  moenia  curru 

Et  niveis  invectus  equis,  generisque  ferebat  34-0 

iEtherei  frons  alma  fidem.  Tum  milUa  vinctis 

Post  tergum  manibus  captivi  tristia  vulgi 

Procedunt  Macedum  proceres,  quo  bella  Phihppus 

Foverat  auxiho;  Sopater  dux  primus  et  ipsum 

Sanguine  contingens  regem  mcestissimus  ibat.  345 

Post  omnis  legio  gravibus  connexa  catenis 

Insequitur,  tum  parte  aha  spectacula  magni 

Syphacis  miseranda  habitu;  namque  obruta  vinchs 

Majestas ;  lacrymis  pectus  terramque  rigabat, 

Flensque  retro  ad  magnum  referebat  himina  crebro   350 

341.  Cunclis  in  ed.  Bas.,  vinctis  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 


-  3r>7  — 

Humida,  victorem  qualem  sprevisset  amicum : 

Mcnte  notans  tacita  praeter  tot  dura  ruina) 

Angebat  miserum  pudor  ingens.  Turba  suorum 

Regia  consequitur  tremulo  vestigia  gressu. 

Hinc  meriti  cives,  laqueis  gens  perfida  justis  355 

Poenorum  perplexa  venit,  pulcherrima  Romae 

Mmnia  conspiciens  ;  dux  frater  Hannibalis  illis 

Primus  erat.  Maurse  subeunt  post  agmina  gentis, 

Gallorumque  manus,  Italus  namque  ordine  in  illo 

Nemo  fuit :  digna  meritos  mulctaverat  omnes  360 

Morte  simul  terrseque  hostes  mandaverat  Afrae 

Indignos  patriae  aspectu  et  tellure  sepulcri. 

Ante  ebur  et  radians  aurum  et  pretiosa  supellex 

Et  vestes  ostro  insignes  penitusque  potentuni 

Divitiae  regum  pompa  celebraute  vehuntur.  365 

Inde  graves  clypei  praereptaque  fortibus  arma 

Signaque  et  horrentes  galeae  cristaeque  trementes  ; 

Post  tristes  ducuntur  equi,  domitique  elephantes 

Demissa  cervice  graves  ;  pueriha  circum 

Milha  funduntur,  turba  obstrepit  inscia  rerum  370 

BelUia  barbarico  quod  tanta  veniret  ab  orbe. 

Hinc  ilhnc  Romana  acies  erepta  nefando 

Servitio,  Isetumque  canens  ex  more  triumphura 

Concelebrat.  Nequeunt  oculos  satiare  videndo 

Servatore  suo  :  prius  it  Terentius  horum  375 

Culeo  vir  clarus  Latia  tunc  urbe  senator  ; 

Libertus  vehit  hic  carum  coluisse  patronum 

Scipiadam  fertur  vitam  obsequiosus  in  oranem. 

Ultiraus  it  victor  Latiis  exercitus  armis 

357.  Conspiciens  iii  ms.  A  (prior  lectio),  deiu  corr.  in  suspiciens. 
375.  Prior  in  ed.  Bas.,  prius  in  ms.  A. 


—  358  — 

Atque  equitum  peditumque  acies,  velut  obvius  esset  380 

Hannibal  in  primo  vcnturus  limine  contra. 

Tum  tub»  et  horrisonis  victricia  classica  late 

Perstrepuere  modis,  tremuerunt  Tibridis  und», 

Ac  circum  pavet  omne  nemus  ;  fragor  horridus  Albam, 

Argolicum  Tibur  complet  gelidumque  Soracte  385 

Et  Praenestinis  rigidas  in  coUibus  arces. 

Sic  tandem  insueto  Capitolia  celsa  triumpho 

Ingreditur  gratesque  Deis  persolvit  amicis, 

Immensamque  auri  montem  ingentesque  recondit 

Thesauros  in  templa  Jovis,  tempusque  per  omne        390 

Ditavit  patriam.  Sibi  sed  cognomine  solo 

Contentus,  nihil  hic  proprias  invexit  in  aedes, 

Nec  dubium  quin  ad  reliquos  per  bella  triumphos 

Straverit  ense  viam,  atque  orbis  patefecerit  Urbi 

Imperium.  Puduit  neminem  Carthagine  victa  395 

Subdere  colla  jugo,  dominosque  agnoscere  mundi 

Romanos  bello  indoraitos  populumque  Quirini. 

Ipse  coronatus  lauro  frondente  per  urbem 

LaBtus  iit  totam  ;  Tarpeia  rupe  reversus 

Ennius  ad  dextram  victoris,  tempora  fronde  4U0 

Subslringens  pariU,  studiorum  almseque  poesis 

Egit  honoratum  sub  tauto  auctore  triumphum. 

Post  ahi  atque  ahi  studio  certante  secuti. 


381.  Limile  iii  ed.  Bas.,  litnine  in  oniiiibus  ms. 

382.  Tumque  tuboe.  in  ed.  Bas.,  tum  tukv  cl  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 

383.  Tremuerunlque  in  ed.  Bas.,  tremuerunt  in  ms.  A,  B,  C,  D,  F. 
385.  Argolicum    Tibur  complet  in   nis.   A   cum   ea   nota  :    Posui 

complet  proplcr  versum,  cl  supra,  iiianu  alia,  lcctio  ed.  Bas. 
400.  Eminus  in  ed.  Bas.,  Enniub  in  ms.  A,  B,  C,  D,  E. 


-  359  — 

Ipse  ego  trecentum  labeutibus  ordine  lustris 

Dumosam  tenlare  viani  et  vestigia  rara  405 

Viribus  imparibus  fidens  utcumque  peregi  : 

Frondibus  atque  loco  simul  et  cognomine  claro 

Heroum  veterum  tantos  imitatus  honores, 

Irrita  ne  Graii  fierent  praesagia  vatis. 

Nunc  ego  non  ausim  vos  hinc  ad  tristia,  divae,  440 

Materiamque  trucem  post  tot  raodo  laeta  vocare  : 

Quin  potius  longe  fugite  atque  avertite  vultus. 

Certe  ego  vobiscum  fugiani  tristesque  querelas 

Invidiae,  procerum  crimen,  culpamque  senatus 

Non  referam,  popuhque  nefas,  ac  sponte  receptum    415 

Exsihum,  niortemque  ducis,  titulumque  dolentis, 

Aspera  marmoreo  subscriptaque  jurgia  busto. 

Haec  memorent  alii :  mibi  nam  certissima  mens  est 

Hic  metam  posuisse  operi,  patiarque  nec  unquam 

Garmine  tam  moesto  sacras  maculare  sorores.  420 

0  mea  non  parvo  mihi  consummata  labore 

Africa,  dum  crescis,  dum  te  relegensque  comensque 

Mulceo,  magnanimum  mors  importuna  Robertum 

Intempestive  mundo  subtraxit  egenti, 

Et  mihi  pra^repta  penitus  dulcedine  vitae  425 

Speratum  tibi  clausit  iter.  Quo  tramite  perges 

Infehx?  Monstrabo  viam.  Non  atria  hictu 

Turbida  funereo,  non  dulcia  hmina  quondam 

Parthenopea  petes.  Tepidi  nova  saxa  sepulcri 

Tristis  adi  lacrymisque  riga.  Gum  videris  ilhc  430 

Ingentem  exigua  regem  tehure  jacentem, 

Te  sibi  viventi  promissam  redde  sepulto 

406.  Utrumque  in  ed.  Bas..  utcumque  iii  ins.  A  (corr.),  B,  C,  D,  E. 


—  300  — 

Ac  cincri  persolve  sacro  :  nam  spiritus  astra 

Jam  rcpctcns  terrasque  retro  dcspectat  inertes, 

Sccptra  caduca  fugit,  mortales  negligit  actus.  435 

llla  tamen,  quanquam  regni  diadema  relicti 

Kidcat  ct  curas  veteres  nimiosque  labores 

Errorcsque  hominum  solio  miseratus  ab  alto, 

Nos,  nisi  falior,  amat,  nostri  mitissimus  olim 

Arbiter  ingenii.  Quo  terris  sidere  rapto,  l-iO 

Heu  lieu  quam  vereor  ne  quid  tibi  durior  atas 

Obstrepat,  et  titulis  insultet  ca3ca  decoris! 

Hospes  Pieridum  nostro  jam  solus  in  aevo 

Reddcre  promeritum  studiis  qui  nosset  honorcm 

Interiit,  secumque  simul  spes  nostra  recessit.  445 

Felices  quos  illa  prius  mehora  tulerunt 

Tempora,  nosque  utinam  nequidquam  vana  precamur ! 

Non  hcet  ire  retro,  nos  cuncta  novissima  seros 

Et  ferus  adverso  prospectat  Juppiter  axe. 

Utendum  sorte  est  et  sidera  nostra  sequenda  45-0 

Qua  ducant,  ne  forte  irahant ;  mihi  degere  vitam 

Impositum  varia  rerum  turbante  procella. 

At  tibifortassis,  si  quid  mcus  sperat  ct  optat, 

Es  post  me  victura  diu ;  mehora  supersunt 

Saecula ;  non  omnes  venict  Lethaeus  in  annos  455 

Iste  sopor  ;  poterunt  discussis  forte  tenebris 

Ad  purum  priscumque  jubar  remeare  nepotes. 


434.  Recensque  in  ed.  Bas.,  terrasque  in  oinnibus  ms. 
444.  Redde  iii  ed.  Bas.,  reddere  in  omnibus  ms. 
449.  Prospexit  in  ed.  Bas.,  ex  post.  lect.  ms.  A,  prospectat   pri- 
mitus  in  ms.  A. 

452.  hiiposilain  in  ed.  Has.,  iniposilum  iii  omnibus  ms. 
454.  Et  in  ed.  Bas.,  es  in  omnibus  ms. 


-  361  — 

Tunc  Helicona  nova  revirentem  stirpe  videbis, 

Tiinc  lauros  frondere  sacras,  tunc  alta  resurgent 

Ingenia  atque  animi  dociles,  quibus  ardor  honesti       4fiO 

Pieridum  studii  veterum  geminabit  amorem. 

Tu  nomen  renovare  meum  studiosa  memenlo 

Qua  potes,  hac  redeat  saltem  sua  fama  sepulto 

Et  cineri  reddatur  honos.  Mihi  dulcior  illo 

Vita  erit  in  populo  et  contemptrix  gloria  busti.  46rs 

Interea  tamen,  hoc  jubeo,  per  inertia  transi 

Agmina  solHcito  populorum  incognita  passu 

Vix  procul  extremo  sahitata  a  hmine  hnquens, 

Heu  paucas  habitura  domos,  et  rara  per  orbem 

Hospitia.  At  si  quem  verse  virtutis  amicum  470 

Obtulerint  tua  fata  tibi  secura,  repostum 

Angustumque  precare  locum  sub  paupere  tecto, 

Atquo  ibi  sola  qiiidem  potius  peregrinaque  semper 

Quam  comitata  malis,  annosa  fronte  senesces, 

Donec  ad  alterius  primordia  veneris  eevi.  475 

Tunc  juvenesce  precor,  cum  jam  lux  ahna  poetis 

Commodiorque  bonis  cura  primum  affulserit  a3tas. 

Si  juvenem  juveni  mediis  aveUere  tlammis 


.   461.  Geminabat  in  ed.  Bas.,  geminabit  in  omnibus  ms. 

462.  Tum  in  ed.  Bas.,  tu  in  omnibus  ms. 

463.  Sepulcro  in  ed.  Ba.s.,  sepulto  in  omnibus  ms. 
468.  Conspecta  in  ed.  Bas.,  salutata  a  in  omnibus  ms. 

470.  Vera  in  ed.  Bas,,  verce  in  omnibus  ms. 

471.  Hicversus  deest  in  ed.  Bas.,  omnlbus  tamen  ms.  inscriptus. 

472.  Augustum  in  ed.  Bas.,  anguslum  in  ms.  A,  E,  F. 
477.  Affluxerit  in  ed.  Bas.,  affulserit  in  ms.  B,  C,  D,  E. 
478-483.  Hi  sex  versus  tantum  ms.  A  inscribuntur  nullo  interpo- 

sito  spatio,  aliis  contra  post  leve  quoddam  spatium.  In  margine  ms. 


—  .{62  — 

Contigit  iucolumem  tumidasque  efferre  pcr  undas , 
Per  teipsuui  jam  facta,  senex,  precor  ista  cavere.        480 
Post  mea  facta  velis,  quotque  omnia  proterit  unum 
Tempus  edax  rapidosque  dies  solemque  vorantem 
Saecula  et  invidiae  tristes  coutemnere  morsus. 

B  stat  liaec  postilhi  :  Intersere  qutc  pro  hunniditate  fere  evunuit  (s(f); 
hajc  aiia  in  niiuginibus  ms.  C,  E,  F  :  Intersere  alicuhi  iu  hoc  tiiie 
ubi  inelius  caduiit  mutalo  textu  uti  occurret,  ut  decentior  sit  juiiclura. 
In  ms.  A,  D.  alicst  quasvis  nota  inari,Mnalis. 


APPENDIGES. 


APPENDIX    I. 
VERSUS 

JOHANNIS     BOGGATII     DE     GERTALDO 

PRO    AFRICA    PETRARCH^ 

IN   VULGUS    EDENDA. 


A  R  G  U  M  E  N  T  U  M  , 

Hi  versus  in  uno  codice  bibliothecae  Marcianae  (Venetiis)  (Cod.  Mo- 
relliano  ccxxiu,  cl.  xiv  nis.  Lat.)  reperti  sunt,  et  a  D.  Rossetti  {Poesie 
minori  del  Petrarca,  vol.  iii,  p.  47-63)  editi.  Quo  animo  eos  pepige- 
rit  Boccatius,  ipse  ad  Franciscohim  (de  Brossano)  scribens  palam 
fecit :  «  Audiissem  ego  libenter  quid  de  bibliotheca  pretiosissima  viri 
iilustris  dispositum  sit.  Nam  apud  nos  alii  varia  credunt,  alii  referunt. 
Sed  quod  me  potissime  angit,  est,  quod  de  a  se  compositis  iibris,et 
maximede  Africa  illa  sua,  qiiam  ego  coeleste  arbitror  opus,  consump- 
tum  sit,  an  fiet  adhuc  et  mansura  perduret,  an  igni  tradita  sit,  quem 
illi,  ut  novisli,  ssepissime  severus  nimium  rerum  suarum  judex  mi- 
natus  est  vivens.  Sentio  nonnullis  nescio  a  quo  examen  tam  hujus 
quam  reliquorum  librorum  fuisse  commissum  ,   et  quos  dignos  asse- 


—  3U  — 

rerent,  eos  mansuros  fore.  Miror  commitlcntis  inscitiam,  sed  longc 
magis  suscipientium  temeritatem  et  ignaviam.  Quis  enim  mortalium 
quod  inclytus  prajceptor  noster  approbaverit  audebit  infelici  calamo 
reprobare?  Non  si  resurgat  Cicero,  non  Flaccus  aut  Maro.  Heu  mihi 
timeo ,  ne  juristis  commissum  sit,  qui,  quum  lcges  noverint  et  eas 
potissime,  quas  impudico  ore  aiunl  esse  de  pane  lucrando,  se  arbi- 
trantur  cruditos  iu  omnibus.  Videat,  oro,  Deus  ct  poemalibus  aliis- 
que  sacris  inventionibus  magistri  nostri  adsit  adjutor.  Tandem  si  ju- 
dicio  corum  judicum  causam  stare  contingat,  si  libet,  scribito,  ct 
superaddito,  iiumquid  copia  cupientibus  detur,  et  quid  eodem  modo 
de  rcliquis,  quid  de  iibello  Triumphorum,  quein  uonnulli  aiunt  com- 
muni  doctorum  scntentia  exustum.  Nam  doncc  a  te  sci\ero,  timebo 
illis,  nec  iinmerito.  »  (Ex  Mehus,  Ambr.  Trav.  epistolffi,  p.  ccv.) 

Italiae  subliniis  houor,  geuerosa  Petrarchaj 

Africa  Francisci  soboles,  quid  nescia  dormis? 

Non  sentis  convexa  poli,  nou  sidera  secum 

Quod  tibi  promittant  fatum  pugnantia?  quodque 

Jam  patres  Veneti,  quis  coram  dicere  causam  5 

Te  fortuna  jubet,  juris  posuere  tribunal, 

Inque  iori  medio  sedeant ;  crepitentqne  furentes 

In  coelum  flammae,  damnatis,  credo,  papyris 

Supplicium  strepitu  complectens  omnia  circum  ? 

Horridus  hinc  nigris  squalens  per  colla  cokibris,  10 

Livor  edax  clamore  petit  solvaris  ut  igue ; 

Hoc  tibi  conflrmans  rigidum  vokiisse  parenteni, 

Dimi  fuit  in  terris  iUi  kix  ultima  ;  necnon 

Attica  jura  vehnt,  vakdique  potentia  moris 

Legis  kabere  locum,  jubeant  tabukieque  Quiritum.        15 

Parte  alia  Pietas  deflet  sociata  quereks 

Innumeris,  dulcesque  sinuil  stant  ordinc  secum 

Orantes  Musa^  lacryrais  precibusque  senatum, 

Ne  pereant  tot  gesta  virum  sanctique  k^bores, 

Amplaque  doctiloqui  vatis  nunc  carmina  flaminis.        20 


-  365  - 

Incerti  resident  patres  et  murmure  multo 

Discutiunt,  cui  danda  fides  et  credere  dictis 

Jure  queant,  hostine  tuo,  seu  forte  Gamoenis. 

Et  tu  incerta  tui  torpes  quasi  nescia  ?  Surge, 

Surge,  precor,  precor,  ipsa  tibi  sis  causa  salutis,  25 

Dum  dubii  pendent,  dum  nondum  robore  quidquam 

Censores  firmant ;  Superi  dum  tempora  praestant, 

Excute  lethiferam  pestem,  viresque  resume. 

Pellito  segnitiem  ;  longo  squalore  catenas 

Jam  debiles  infringe  manu,  postesque  revelle  30 

Valvarum ;  tristesque  domos  et  carceris  unibras 

Linque  fuga  celeri :  custos  nunc  ille  severus, 

Qui  solers  multos  caros  tibi  sustulit  annos, 

Est  absens,  abiitque  volens  meliora  secutus. 

Quid  mussans  diflfers?  Non  spectas  impia  tecum  35 

Quot  doleant,  timeantque  tibi?  Circumspice,  quaeso, 

Quotpereant  misere,  si  tu  neglecta  peribis  : 

[taliee  renovatus  honor  ,  Musyeque  latinae  ; 

Laurea  Tarpeia  digitis  assumpta  sub  arce 

Romuleis,  gratumque  decus  ;  veneranda  poesis  ;  40 

Ingenium  cceleste  patris  grandesque  labores  ; 

Inclyta  fama  virorum  orbi  jam  cognita  toti : 

Heu  flentes  ibunt  tecum  tua  fata  sub  urabras ! 

Stat  procul  emissus  montis  violentus  ab  antro 

Sorgia,  devolvens  ingentia  saxa  cavernis,  45 

Mugituque  gravi,  nebulis  oppletus  in  agros 

Funditur,  ac  hominum  fructus  et  culta  colonum, 

Turbatus  tua  damna  tiniens,  pervertit  et  aufert ; 

Ceeruleum  caput  e  vitreis  Thetis  erigit  undis, 

Naiadum  sociata  choris  cum  gurgite  deflens  50 

Quos  tibi  nunc  ignes  audit  crepitare  propinquos  ; 


—  3r.r>  — 

Nam  te  nascentem  nemoriim  per  opaca  sub  umbras 

Suscepisse  suis  ulnis,  et  hictc  nutrisse, 

Et  servasse  refert,  verique  crepundia  testes 

Marginc  gramineo  dcmonstrans,  atque  parentis  55 

Protendit  mansura  diu  vestigia  magni, 

Quo  jussit  movisse,  animum  viresque  dedisse, 

Tinnituque  sibi  gracili  tenuisse  canenti 

Conceptum  pulchrum,  dum  te  quoque  gigncret  olim. 

Albula  sic  lluvius,  popukis  sic  omnis  et  omncs  00 

Heu  proceres  urbis  circum  Capitolia  frendunt, 

Et  tibi  sceva  timent  cuncti  convitia  flentes  ; 

Teque  vocant,  suadentque  fugam,  votisque  precantur 

Ut  te  subripias  igni,  sanctisquc  tuorum 

Te  raanibus  credas,  longos  victura  per  annos  ;  65 

In  sedesque  velis  tecum  revocare  priores 

Ausonias  Musas,  septemque  reviscre  coiles, 

Atque  pio  cantu  saltem  recrearc  ruinas, 

ToUeresi  nequeas,  et  priscum  nomen  avorum. 

Ex  urna  vcteri,  cujus  tu  grandia  cantas  70 

Belia,  viri  cineres  emittunt  mixta  querelis 

Verba,  quibus  requiem  poscunt,  humilesque  perorant, 

Neve  rogis  mandare  velis  quam  carmine  famam 

iEtcrno  renovas,  iterumque  per  invia  mundi 

Exilio  relegare  senem,  clara  atque  tropaea.  75 

EuboicaB  rupes  et  circum  littora  Baiis 

Sirene  scopulis,  Baccho  gratusque  Vesevus 

Emittunt  omnes  gemitus  tibi  dura  timentes  ; 

Marmoreosque  inter  lapides  sculptumque  sepnlcrum 

Tritoncs  rcferunt,  vox  sit  audita  Roberti  80 

Magnanimi  regis  repetenspromissa  Petrarchae, 

Ut  sua  sis,  nomcnque  suum  per  sscula  serves, 


—  307  — 

Concessos  memorans  laetos  pro  munere  honores. 

Sed  dic ;  nonne  audis  raedio  nunc  carceris  aegvam, 

Dum  nudam,  viduam,  solam  miseramque  dolentem     85 

Se  dicit,  nalumque  vocat  Florentia  frustra  ? 

Si  caput  extuleris,  fessam  flentemque  videbis 

Carpentem  manibus  sparsos  hinc  inde  capillos, 

Pectora  tundentem  pugnis,  ac  ora  rigantem 

Unguibus  infestis,  puUa  sub  veste  sedentem,  90 

Pulvere  respersam  putri ;  Parcasque  sorores 

Et  coekmi  sidusque  makmi,  crimenque  resectum 

Ante  diem  trivio  lacerantem,  et  numina  dictis. 

Te  solam  cupiens,  sperans  te  posse  dolores 

Composuisse  suos  ;  quid  si  te  sentiat,  oro,  95 

In  cinerem  versam,  facturam  credis  amantem  ? 

In  mortem  furibunda  ruet,  nigrasque  vocabit 

Orans  Eumenides,  mactent  rapiantque  per  umbras, 

Quod  fueras  factura  suum,  si  vita  fuisset, 

Perpetuura  noraeu.  Poteris,  dic,  obsecro,  raentem      100 

Non  flexisse  piis  lacrymis  precibusque  vocautis  ? 

Sic  facihs  matri,  rehquos  si  forte  recusas ; 

Teque  sibi  natisque  vehs  saechsque  futuris 

Reddere  :  carpe  fugam  volucer,  dubiosque  rehnque 

Euganeos  raontes  ;  timeas  non  hercle  necesse  est.      405 

Te  quoque  Gastaho  servabunt  vertice  Musae 

Pierides,  vatumque  chorus ;  te  grandis  ApoUo 

Inde  sacris  cumjure  tuo  tutabitur  armis. 

Inclyta  Pariseos  optatam  pluribus  annis 

Te  vocat,  et  manibus  tensis  supphciter  orat  110 

Esse  vehs  secum,  cum  sit  vetus  hospita  vatum 

Pervigil,  et  servet  studiis  monumenta  priorum. 

Te  civem  natamque  suam  pulchramque  sororera 


-  368  — 

Roma  petit,  viresque  parat  si  laedere  tentet 

Te  Phrygius  qiiisquam,  vel  quem  velis  audeat  alter ;   115 

Teque  latina  rogat  legum  Bononia  nutrix, 

Ut  venias  requiemlongo  posituraiabori. 

(Ne  spreveris  posito  sibi  sint  incognita  visae 

Culmina  vel  Superos  calamis  in  bella  movere  ; 

Sic  potuisse  satis  dites  spectare  rogatos  120 

Inter  avaritis  scopulos  orchesta  tenentes.) 

Quid  memorem  celebres  reges,  quidvc  oppida  passim, 

Qui  cupiunt  ut  salva  vehs  consistere  secum  ? 

Si  tibi  sola  sinum  pandat  Florentia  mater 

Egregium  magnumque,  sat  est.  Non  clarior  ulla  4 '25 

Est  Italis  patria,  non  aequa  potentia  cuiquam ; 

Ha^c  animos,  haec  arma  virum  sumptusque  datura  est 

Omnia.  Si  iacies,  centum  miraberis  urbes 

Laetitia  llorere  nova,  populosque  canentes 

Sacra  Jovis  magni,  Phoebique  poema,  corolhs  130 

Ornantes  aulas,  et  te  super  astra  ferentes 

Vocibus  altisonis  :  resonabunt  undique  versus 

Aonidum  citharis ;  virides,  quse  pallet,  amicos 

Emittet  laurus  frondes ;  et  Sorgia  lenis 

Fonte  cadet  placido  campis;  juvenesque  Quirites        135 

In  priscos  rediisse  dies  tunc  forte  putabunt, 

Templa  deum  plausu,  ludis  sertisque  theatra 

Complebunt,  festisque  choris  de  more  vetusto. 

Linquet  et  Ausonium  bustum  gravidasque  pahides 

Scipiades,  Romamque  suam  sanctumquc  senatum       140 

Consurgens  repetet ;  niveos  iterumque  jugales 

Ducturus  junget  neglectos  urbe  triumphos  : 

Fulgorique  suo  si  sentiat  esse  Robertus 

Hoc  decus  annexum,  dulci  cum  pace  quiescet. 


-  369  — 

Quid  referam  multis?  Patriae  decus  omne  resurget,     145 

Sospite  te,  et,  lugabri  posito  squalore,  coronam 

Etruscam  capiti  ponet,  vestesque  resumet 

Purpureas ;  omnisque  ruet  plebs  obvia  nempe 

Susceptura  suum  totis  amplexibus.  Ergo 

Frigida  quid  torpes?  quid  differs  vota  tuorum?  ino 

Rumpe  moras,  felixque  veni,  sanctumque  poema 

Pande  tuis;  aperi ,  fac,  pande  secreta, 

Ut  videant  omnes  Itali  juvenesque  senesque, 

Gallus  et  Hispanus,  studiis  tardusque  Britannus, 

Germanusqne  ferox,  Ister  veteresquc  Liburni,  155 

Et  quaecumque  sedent  gelido  sub  sidere  gentes, 

Quem  tu  conspicuum  nieritis  belloque  tremendwn 

Diva  refers ;  serique  quearit  novisse  nepotes 

Terribiles  classes,  et  vela  sequentia  salo 

Ordinibus  certis,  et  justi  vindicis  iras  -IGO 

In  meritos ;  quae  pressa  prius  victricibus  armis 

Littora,  quas  validas  urbes  aut  oppida  capta; 

Quas  actas  pariter  praedas  Barcaea  per  arva 

Atque  bominum  strages,  exustaque  castra  Sypbacis; 

Et  noscant  Poenos  undantes  sanguine  campos  105 

Puniceo,  luscumque  ducem  remeare  coactum 

In  patrios  agros  saevo  sub  Marte  gementem, 

Sidonias  arces  flammis  ferroque  subactas ; 

Necnon  et  Tyrios  fractos  tractosque  catenis. 

Tuque  pater,  qui  regna  tenes  nunc  celsa  Tonantis,     170 

Et  dulci  frueris  Cbristo,  fac  fautor  ut  adsis 

Nunc  natte,  cceptumque  pium.  tu  numine  firmes. 

Adde  animos,  ostende  fugam,  retroque  sequentes 

Pellito,  ne  possint  carmen  violare  voraces 

Quod  Divum  jam  fronte  gerit.  Qua^soque,  benignus     175 


—  370  — 

Ignoscas,  si,  ut  jussa  minus  serventur  amici, 

Hortor  sollicitus.  Nosti  sic  Caesaris  olira 

Edicto  magni  pariter  frustrata  Maronis 

In  decus  et  laudem  divin»  yEueidos ;  et  tu 

Principis  imperium  mecum  laudare  solebas.  180 


APPENDIX    II. 
METR  A 

GOLLUTII     PYERII     AD     PETRARGHAM 

INCITATORIA 

AD    AFRIC^    EDITIONEM. 


ARGUMENTUM. 

Illud  poematium  exstat  in  Bibliotheca  Parisiensi  vulgo  dicta  Natio- 
nale  (Ms.  Lat.  8123,  fol.  75-79.)  Quomodo  compositum  fuerit  CoUutius 
ipse  explicuit  in  epistolis  quibusdam,  fum  jam  vulgatis,  tum  in  codice 
quodam  Laurentiano  (Plut.  90  sup.  n"  43,  3")  servalis. 

I.  Ad  ignotum  quemdam — xvii  lial.  sept.  mccclxxiv  (?) — Ego  jam 
correctos  versiculos,  quibus  illum  (Petrarcham)  ad  publicandam  Afri- 
cam  impellebam,  pene  rescripseram  ,  ad  ipsum,  quam  primum  se 
obtulisset  nuntius,  transmissurus  ;  et  ecce  fama  nigerrima,  tantae 
tamque  flebilis  nuntia  mortis,  auribus  insonavit  ;  ex  quo  sic  imper- 
fecta  mea  carmina  remanserunt :  qualiter  dubito  ipsum  suam  Afri- 
cam  dimisisse.  (Col.  Salutati  epistola)  FlorentiiE  editcB  1741 ,  pars  ii , 
p.  58.) 

II.  Ad  Franciscolum  de  Brossano.  —  Vigilia  Natalis  Domini 
MCCCLXXV  (?)  —  ....  Caeterum  scribo  Lombardo  et  carmina  quaj,  me  mi- 
serum  !  jam  exemplaveram  ad  Franciscum  transmittenda,  quibus  co- 
nabar  illum  ad  editionem  Scipiados  incitarc  ,  ad  eum  mitlo ,  ut  qui 
adnitebar  a  vivo  librum  illum  excudere,  post  fatum  tu  et  alii  mihi  non 
invideatis  eumdem....  (Id.,  pars  ii,  p.  49.) 

III.  Ad   Lombardum  a  Serico —  xxv  jan.  MCCCLXXVi.  —  Cneterum, 


-  372  — 

vir  optime ,  olim  vivo  Petrarcha ,  incilatorios  versus  ad  editionem 
Africa;  ad  eum,  me  niiserum  !  transmittendos,  quo  tempore  coeli  in- 
juria  nobis  illum  eripuit,  mea  ruditate  perfeci,  quos  ut  ineptiarum 
mearum  particeps  fias ,  ad  te  mitto  ,  itu  tamen  quod  te  advocatum 
velim,  ut  divinum  illud  opus,  quod  Franciscolus  fuerat  ad  Boccalium 
transmissurus....  tua  intercessione  promerear.  (Cod.  Laurent.,  p.  25.) 

Quid  tibi  conspicmm  meritis  belloque  tremendum 
Scipiadem  cecinisse  juvat,  si  carcere  clausum 
Occulis,  et  louga  spe  nos  suspendis  hiantes? 
Scipio  sidereus,  proles  reputata  deorum 
Et  vindex  patriae,  Trebia),  patris  atque  Ticini,  5 

Necnon  Cannarum  praiformidabilis  ultor, 
Quo  duce,  Roma  ferox  Trasimenam  oblita  paludem, 
Moenibus  Hesperiae  victis,  Carthaginis  Afros 
Multiphci  marte  toto  dimovit  Ibero, 
Ac  ultra  Gades  extremo  in  margiue  fixit  10 

Oceani  imperium,  jam  claro  carmine  poscit 
In  lucem  prodire  tuo,  secumque  gravatur 
Tempore  tam  longo  clausum  sub  nocte  teneri  : 
Nec  tantum  quondam  Libycum  transferre  per  ccquor 
Romanas  acies  cupiit,  Byrsamque  minacem  iV) 

Adventu  terrere  suo,  talemque  tremendo 
Pugnaci  Liby»  beho  se  ostendere  qualem 
Hannibal  ltaha3,  quantummodo  tempore  nostro 
Gaudet,  et  exspectat  divino  carmine  laudes 
Instaurare  suas !  PrisccT,  nam  poenitet  iUum  20 

Historice,  et  quamvis  magnis  auctoribus  atque 
Mellifluo  celebrata  ducis  dictamine  gesta, 
Carminis  aBtcrnos  optat  mehoris  honores. 
Ac  tu  cui  pridem  Capitoha  celsa  dederunt 
Vatibus  assuetum  Phoebea;  frondis  honorem,  25 


—  373  — 

Et  qui  res  Italas  cccpisti  et  Punica  gesta 

Scipiadeuique  referre  pium,  rumore  secundo, 

Totius  ac  orbis,  ubi  lingua  latina,  favore, 

Fare,  precor,  summarane  manum  gravis  Africa  quondam 

Attigit,  at  certe  meruit  contingere?  Quod  si  30 

Ultima  limatuum  purgavit  carmen  ad  unguem, 

Ut  reor,  utque  magis  par  est  nos  credere,  cur  non 

In  lucem  prodire  datur?  Semperne  latebit 

Librorum  studiique  inter  angustia  semper? 

Italiam  pendere  tuam  patiere  morantem.  35 

Te  multi  historiae  seriem  servare  canendo, 

Lucani  de  more,  putant,  nil  fingere,  verum 

Certa  sequi,  non  clausa  sacrse  figmenta  poesis 

Pingere  vel  celebris  Parnassi  admittere  ludos. 

Sunt  qui  te  Hesperias  solum  pertingere  pugnas  40 

Affirment;  alii  Libycis  tua  carmina  rebus 

iEternum  spondere  ferunt  per  ssecula  nomen  : 

Ast  ego  quid  credam?  Tacito  cum  pectore  mecum 

Historiae  summam  libranti  mente  revolvo ; 

Bellorum  causas  tot  totque  exordia  rerura  45 

Miror ;  Apollineura  frontera  sacrasque  Camcenas 

Nec  bquisse  reor  nec  pleno  currere  campo. 

Nam  tot  facta  ducum  Gradivi  sorte  cadentum 

Pro  patria  et  dulci  pro  libertate  tuenda 

Scribere,  Romanos  totiensque  occurrere  bello  50 

Vincenti  Libyae,  totiensque  resurgere  victos, 

Tum  majore  manu,  tum  Diis  melioribus,  altum 

Materiaeque  ingentis  opus  quis  nescit,  et  omnem 

Scribendi  transire  raodum?  Tibi  nam  licet  oris 

Sit  satis  et  vatum  possis  superare  canendo  55 

Plectra,  necesse  tamen,  raoderato  fiue,  volumen 


—  37i  — 

Claudere,  ne  exiindet  adeo  quod  taedia  gignat. 

Ergo  licet  fnerit  bcllorum  causa  Sagiintum 

Grassanti  Poeno  fidei  integritate  resistens, 

Et  licet  Hispanis  sublata  mentc  triumphis  GO 

Ilannibal  intrarit,  victuro  milite,  ruptis 

Aipibus,  Italiam,  exhausturus  sanguine  Romam, 

Et  Ucet  in  primo  congressu  Scij^io  patrem 

Impcriique  decus  properato  robore  solus 

Texerit,  atque  siiis  Trcbiam  hcct  Africa  victis  05 

Bis  tituHs  uumeret,  hcet  hinc  et  Tuscia  flerit 

Flaminium  Poeni  rara  pietate  sepuUum, 

Apukis  ac  ilUnc  Cannee,  tot  milhbus  aho 

Sanguine  prostratis,  damnarit  flebile  nomen  ; 

Atque  hcet  geminus  kistra^it  consul  Ibcros  70 

Romanum  fundens  indigna  caede  cruorem ; 

Et  hcet,  hoc  toto  ferahs  tempore  behi, 

Tam  mare  quam  tehus  Latiah  sanguinc  pinguis 

Undarit,  toliens  Poeno  frangente  Latinos ; 

Pkirima  fors  seriem  moderans  cinctutus  omittis,  75 

Miika  triumphah  fors  scribisgesta  flabello, 

Mukaque  fors  chpeis  pingis,  fors  niuka  tapetis 

Intertexta  notas :  necnon  et  muka  referre 

Flcbihter  victos  inducens,  muka  superbe 

Victores  jactare  tuo  fors  carmine  fingis.  80 

Nec  minus  Ausonice  te  credo  recidcre  htes 

Quos  mehore  polo,  quos  duro  iMarto  triumphos 

Auxit  Roma  ferox  demnm  Gartbagine  victa. 

Nam  hcet  attrito  Latiah  robore  quomlam 

Sidonio  poenas  totiens  afflicta  dcdisset  85 

Roma  duci,  semper  cunctis  invicta  ruinis 

Cladibus  emersit  surgens  ad  pra^ha  uiaior. 


—  375  — 

Haec,  Fabio  dictantc,  quater  jam  victa  furentem 

Sustinct  Hannibalem  cunctando,  et  graudinis  instar 

Monte  ruens  Poenum  fugientem  in  castra  remittit.        90 

Hffic  et  post  Cannas  vix  constituente  senatu 

Urbem  linquendam,  gladio  defensa  tribuni 

Scipiada3  ac  imbre  demisso  ccelitus,  hostis 

Faucibus  erepta  variis  regionibus  orbis 

Bella  gerit ;  Siculas  Marcello  ha3C  consule  terras  95 

Occupat,  haBc  Garahm  Sardoaque  Marte  cruento 

Regna  capit,  multo  Pcenorum  sanguine,  victrix 

Haec  Macedum  regem,  secreto  foedere  vinctum 

Hostibus,  in  propria  steruit  ditione  Philippum. 

Necnou  se  Italicis  metuendam  prffibet  in  arvis,  100 

Hannibalem  Latii  domitorem  fulmine  frangens 

Marcelli,  etCapuam,  Libycum  qure  sola  rigorem 

DeUciis  tum  visa  potens  molUre  secutam 

Gentis  Agenoreae  post  Cannas  fata  rebellem 

Obsidione  premens  magna  virtute  recepit.  lOS 

Haicque  Tarentinam  defensa  viribus  arce 

Irrumpens  urbem,  fehci  Punica  Marte 

Agmina  prosternit  multumque  intercipit  hostem. 

Quid  memorem  Poeno  spumasse  cruore  Metaurum 

Gaedis  barbaricae  dum  Claudius  impiger  auctor  110 

Sternit  Hamilcaridem  tot  fusis  raillibus  alto 

Sanguine  Cannarum  cladesque  ulciscitur  ardens. 

Necnon  Romanis  metueudus  detonat  armis 

Pcenisequos  beUi  dum  turbine  sternit  Iberos 

Scipio  fulmineus;  cujus  tibi  gesta  cauenti  115 

Occurret  magno  victus  certamine  ductor 

Hasdrubal,  atque  novis  Garthago  moenibus,  axe 

Structa  sub  Hesperio,  Romano  miUte  capta. 


—  :m  — 

OcciiiTcnt  ludi  et  vario  cclebrata  paratu 

Ac  consanguineo  divum  sacra  sparsa  cruore,  120 

Et  rex  Hespcriffi  bellaci  turbine  victus, 

Atquo  pudicitiaj  occurrent  exempla  verendi 

Mille  ducis,  bellique  occurrent  mille  labores, 

Hasdrubal  occurret  trausvecto  milite  fractus, 

Infidusque  Syphax  ardentia  castra  relinquens,  -liJo 

Et  majore  manu  mox  bello  fractus  uterque. 

Occurret  tandeni,  sic  fata  potcntia  volvunt, 

Italiae  domitor  trepidae  Cartbagiuis  altis 

Vocibus  excussus  Latio,  et  vincendus  ab  armis 

Hannibal  Ausoniae,  proh  lubrica  gloria  Martis !  130 

Qui  modo  Romanis  infesto  Marte  tremendus 

Par  erat  in  Latio  et  Libyca  ditione  premebat 

Innumeras  urbes,  Parcarum  stamine  verso, 

Cogitur  ad  patriae  bellum  transferre  juvamen ; 

Quique  raodo  pugnas,  alienis  intulit  arma  135 

Finibus,  en  supplex  patria(^Me)  domoque  receptus, 

Pacem  orat  pacemque  recensuit  esse  petendam; 

Quique  modo  lentus,  per  praeha  niulta  triumphans, 

In  Latio  Latium  vincebat,  Poenus  in  arvis 

Puniceis  fugiens,  misera  Carthagine  teste  140 

Vincitur,  et  tandem  vix  quarto  mihte  cedit. 

Ergo  de  tantis  etiara  cum  multa  supersint, 

Quae  tamen  omitto  versus  in  cuncta  trahantur 

Incertum  quae  prima  canis,  quidque  ehgis  aUo 

Carmine  dicendum.  Nam  quod  simul  omnia  promas,  145 

Credere  nos  prohibet  series  longissiraa  rerum. 

Quin  etiam  dubium  Parnassi  tegmine  nuraquid 

Nobihs  bistoria3  fingendo  lumen  ad  umbras. 

Sed  vero  propius  cst  te  divina  Maronis 


—  377  — 

Fiindamenta  sequi,  ettanti  quasi  semina  belli  150 

QiiaB  jecit  Phrygio  sacris  cum  versibus  igne 

BeUdos  accensum  pectus  ilammavit  Elysae, 

Servatunique  Deis  auctore  Marone  potentes 

Motibus  adversis  populos  in  bella  fovere. 

Quos  tamen  hinc  armes  aut  inde  in  prjeha  divos         155 

Ignotum  dubiumque  ferox  regina  deorum 

Cui  faveat  Juno,  cui  Pallas,  cui  vel  Enyo, 

Cui  Behona  furens,  cui  gaudens  sanguine  Mavors. 

Et  post  clara  fide  lugendi  busta  Sagunti 

Qui  putet  Hannibalem  Romae  fatale  ilagehum  100 

In  cladem  Latio  Stygiis  te  armare  cohibris. 

Sunt  qui  post  Trebiara,  cum  Tuscis  Alpibus  ohm 

Saevus  Hamilcarides  subita  nive  clausus  adhsBsit, 

Fingere  te  credant  inimico  mihte  Tibrira 

Attonitum  gehdis  fhivios  tenuisse  sub  antris  165 

Hesperios  Athesim  simul  auriferumque  Ticinum 

Eridanumque  patrem,  quo  nunc  fecundior  alter 

In  mare  praecipitat  collectas  plurimus  undas. 

Cum  quibus  et  vitreo  prolabens  nuntius  amne 

Benaco  de  patre  fluens  venisse  putatur,  170 

Ac  Adua  et  multo  decurrens  forte  Timavus. 

Necnon  Ausoniis  limes  notissimus  agris 

Parvus  aquis  Rubicon  et  jam  tum  csede  futura 

Poenorum  Iseto  procedens  ore  Melaurus, 

Etruscique  amnes  inter  quos  Macra  vadosus  175 

Pene  Ligur  luceque  rapax,  infestus  in  agris 

Rastrisecus  geiidis,  sic  fama  est,  Anauris  undis. 

Quique  dedit  nostrae  cognomina  Nevala  valhs 

Elsaque  saxificus  canoque  Bisentius  amne 

Quoque  tua  aluitur  Florentia  nobihs  armis  180 


—  :m  — 

Monte  cadciis  illo  quo  Tibris  et  aeqiiora  Pisac 

Irriimpens  apto  magnis  pro  ratibus  alveo. 

Creditur  hic  moesto  vires  in  prajlia  fratri 

Promisisse  suas,  vectumque  elephante  superbum, 

Ilannibalem  tantis  belli  successibus  uUro  185 

Itivina  petiisse  manu,  tumque  unius  usu 

Luminis  infestum  Romani  nominis  hostem 

Privasse  et  tumidis  pene  oppressisse  sub  undis. 

Altcr  colUna  postquam  de  turre  tremendus 

Ilannibal  horreudis  simul  est  conspectus  in  armis,     100 

Concihuui  tenuisse  Jovem  te  fingere  credit, 

Iratosque  Deos  subitis  ex  aethere  nimbis 

Defendisse  suai  trepidantia  tecta  Suburra^. 

Solve,  precor,  dubios,  hceat  quandoque  videre 

Africa  divino  quid  tandem  carmine  promat.  Jl)"> 

Nam  satis  atque  super  lature  volumina  sacra 

Scipiados  multis  dudum  hmata  diebus, 

Si  quondam  geminis  divinam  yEneida  kistris 

Carmine  vivaci  iMaro  composuisse  putatur, 

Sique  quater  ternis  vulgatae  Statius  annis  200 

Carmina  Thebaidos  multo  recitata  favore 

Edidit,  et  longe  meruit  prfficonia  famae, 

Cur  tam  difficih  producitur  Africa  partu? 

An  metuis  saevis  latrantum  morsibus  ohm 

Opponi,  et  hicem  pneclari  nominis  atrae  205 

Nubibus  invidicC  obduci,  qui  tanta  tuorum 

Laudatus  cunctis  dederis  monumenta  laborum 

Jam  tua  bucohco  contexta  vohnnina  vcrsu. 

Uxc  licct  ignava  cumulatis  laudibus  aitas 

Excipit,  et  prisco  praefert  tua  metra  Maroni,  210 

Phirimaque  immodicum  mordax  invectio  laudes 


—  379  — 

Cunctorum  meruit,  laudantur  carminamille 

Destinata  viris,  laudatur  epistola  quaequu 

Pollice  conspicitur  celebris  formata  ['clrarchai. 

Et  qufficumque  tuuni  referunt  epigrammata  nomen.   21  r> 

Laudantur  vulgo  summoque  favore  per  ora 

Prudentum  volitant,  a3vo  celebranda  futuro. 

Ergo  inter  laudum  sufFragia  tanta  vereris 

Quod  fluat  integritas  damnato  carmine  famaB. 

Fac  detractores  mordaci  insurgere  lingua,  220 

Te  duce,  si  malis,  pro  te  pugnare  sequetur 

Defensura  cohors  meritae  prseconia  famae. 

Sique  tacere  vehs,  studio  devota  placendi 

Agmina  prospicies  tibi  pugnatura  faventum. 

Fas  cunctos  tacuisse  hcet  fas  credere  non  sit  225 

Ac  indefensuni  dimitti  in  beha  volumen 

Scipiados,  non  ipsa  satis  in  praeha  pro  se 

Proque  tua  fama  divino  carmine  stabit, 

Si  Maro  sique  pater  laudator  Achihis  Homerus, 

Egregii  vates,  duo  hmiina  clara  poesis,  230 

Invidiae  raorsus  non  effugere,  quid  horres 

Mox  occasuros  victor  perferre  latratus  ? 

Forsan  post  cineres  supremaque  funera  credis 

Quod  meritus  reddatur  honor,  quodque  Africa  vivax 

yEternum,  victo  hvore,  per  omnia  duret  235 

Saecula ,  nec  credam  quod  te  meditatio  fahat. 

Attamen  haud  facile  quidquid  non  edidit  auctor 

Emergit,  namque  ipse  suum  damnasse  videtur 

Factor  opus  vitae  quod  non  in  tempore  promit. 

Quidl  fama  est  (Musae  lamen  hunc  arcete  furorenO    240 

Te  voluisse  acre  tlammis  absumere  chartas 

Scipiadas,  menti  si  fas  est  credere  tantum 


—  380  — 

Incidisse  nefas ;  sed  fas,  ingrate,  memento 

Sola  tibi  clarum  quod  pncbiiit  Africa  noraen. 

Hinc  primum  innumera  sumis  pr.'cconia  laudis,  2i5 

Hinc  vatum  suscepte  sacris,  carpsisse  putaris 

Dignus  ApoUineas  celsa  ad  Gapitolia  laudes. 

Ergo,  ingrate,  tuae  exstingues  primordia  fam;i; 

Et  vigilata  diu  poterit,  proh!  carmina  flammis 

Subdere  sajva  manus,  nec  saltem  parcere  Musis,        250 

Quarum  sacra  colis,  reverentia  debita  coget. 

Plurima  namque  licct  celebri  tibi  nomiue  famam 

Promittaat,  tum  nex:!.  metris  tum  lege  soluta 

Carminis,  et  veterum  superasse  putere  labores, 

iEternum  tibi  sola  dabit  tamen  Africa  nomen.  255 

Nec  te  limandi  teneat  tam  fixa  cupido  , 

Quod  nunquam  absolvas ;  scio  namque  adjungere  semper 

Tollereque  aut  aliquid  positum  mutare  jnvabit, 

Sicque  tua  accipiet  nunquam  correctio  finem. 

Tu  tidus  testis  studium  juvenile  senectae  200 

Displicet,  et  variant  curae  variante  capillo. 

Vix  heri  quod  placuit,  cras  mente  placebit  eadem. 

Ergo  modum  iimai  positurus  denique,  muUum 

Exspectate,  tuam  jam  sero  tempore  promas 

Scipiadem,  nostrae  setati  patriaeque  daturus  265 

Perpetuum  uomen ;  tibi  gloria  quanta  paretur 

Post  munus  fatale  regi,  fac  cernere  possis 

Vivus,  et  ipse  tuae  summam  defendere  famae. 

COLLUTIUS   PYERIUS   DE   STIGNANO, 

Immeritus  canccUarius  Florcntiucusis. 


APPENDIX   III. 

AD    COLLUTIUM    PIERIUM   DE    STIGNANO, 

CANCELLARIUM    FLORENTINORUM, 

QUOD  AFRICA  NON  F.RAT  EDENDA  VIVENTE  FRANCISCO  PETRARCHA, 
LAUREATO  POF.TA,  EJUSDEM  AFRIC.E  AUCTORE^ 

REFRAGATOPJA   INGIPIT   EPISTOLA. 


ARGUMENTUM. 

Hoc  opusculum  olim  in  abbatia  Florentina  Sanctaa  Mariaj,  hodie  iii 
bibliotheca  Laurentiana  (nos  2618-79)  servatum,  Lombardo  a  Serico 
Mehus  attrihuit.  Cui  enim,  ex  litteris  Collutii,  rnissani  fuisse  Metrain 
incilaioriam  modo  comperimus.  Solus  inter  Patavinos ,  utpote  libro- 
rum  Petrarch»)  custos ,  norat  an  jure  edenda  foret  Africa ,  ideoque 
solus  qui  precanti  Collutio  responderet  idoneus. 

Publicatuni  est  jam  illud  carmen  a  Zaccaria  :  Iter  litteraritim  per 
Italiam  ab  anno  mdccliii  ad  annum  mdcclvii.  —  Venetiis ,  1762,  — 
pag.  347  et  seq. 

Auribus  adsonuit  vox  perceleberrima  tandem 
Huc,  ubi  siderei  vigor  est  raoderaminis  orbis 
Et  cunctos  penetrare  polos  conata  petebat 
Scipiados  conquesta  moras  Itahunque  periclum. 


—  'm  — 

Scilicet  hinc  paucaB  lustrata  ad  tota  sonoro  5 

Lumine  descendunt :  huc  et  per  mutua  paucae 
Conscendiint  anini;e,  qiiibus  et  natura  benigna 
Jureque  certamen  dedit  ex  Helicone  sacrata 
Fronde  premi  crines,  qua^  mutos  reddere  pisces 
Vocibus  alma  potest,  et  amoenas  ducere  ad  artes  ;        10 
Atque  ita  Pierius  dulcis  dum  membra  regebam 
Nunc  mihi  tutandus  summi  Jovis  ante  tribunal 
Flagitat  etposcit,  quid  seros  traxit  in  annos 
Scipiadam  egregium  vigilataque  pra-lia  Cannae, 
Et  pronii  hcuisse  probat  dum  corpus  agebam  ;  i5 

Causaieret,  famae  mortahs  nulla  hbido. 
Hic  ego  jam  didici  nullo  velamine  fari. 

Namque  ego  mutatus  vitae  viventis  honorem 
Sortior ;  hoc  quoniam  vatum  mens  torsit  amorem 
In  sohdum  stabilemque  Dei,  quem  contremit  orbis      20 
Omnis,  et  angehci  laudant  super  sethera  cantus  ; 
Gredite,  majores,  quanquam  divina  poesis 
Dicatur,  decoretque  animos  et  vivere  longum 
Ingenio  faciat  quae  praeteriere  peracta, 
Peccatur,  quoniam  non  est  sua  gloria  pra^ter  25 

Detrimentum  animae,  morti  nam  turgida  ducit 
Gloria;  non  fallor,  humana  inflata  superbit; 
Ah !  quantum  tenui  perimit  vos  gloria  rima  1 
Qiiod  nisi  vitassem,  modo  non  mirata  viderem 
Sidera  sub  pedibus,  nec  quidquid  circumit  ahuus        30 
Sol,  neque  Virgihum,  nec  caetera  nomina  vatum 
Qua)  pridem  cecinit  tenuis  mea  Qstula  quam  scis. 
Ast  cum  propositum  foret  ostentarc  modestum 
Scipiadam,  et  promptos  Roma;  Byrsaeque  labores, 
Id  metui,  vidique  volens,  ideoque  vocavi  35 


-  383  — 

Hunc  auctorem  operae  celebris  quem  guina  videtis 

Larga  per  innocuum  i^etegentem  vulnera  corpus 

Garmina  pollicitus  multa  et  pia  cum  modo  possem 

Vertice  Parnassi  rediens,  si  forsitan  illum 

Carmina  mulcerent,  vel  siminus  illa  placerent.  40 

Fo7'te  etiam  lacrymas,  quas  ne  pertempora  sero 

Protraherem  simulata  dedi,  lacrymisque  vacavi 

Plurimus.  Exhausto  quieverunt  pectore  curee 

Scipiados,  demens  servarem  tempore  lapso, 

Quo  non  Pimplea?  poterant  me  ducere  musae  45 

Duxerunt  lacrymae,  jejunia ;  carmina  David 

Pastoris  quae  rauca  prius  causabar  amatam 

Scipiada  exardens  media  post  nocte  canebam 

Moniens  {sic)  admonuit;  juvat  et  monimenta  tuUsse. 

Me  nunc  harmonici  circumstat  concio  coeh.  50 

At  si  Scipiados  hmanti  pectore  cunctis 
Posthabitis  puncto  tendissem  Sorgius  idem, 
Tunc  mea  per  volucrum  complessent  alta  polorum 
Spiramenta,  Deos  quiescentes  carmine  festo 
Mulsissent,  jubiloque  novo  conspergere  cunctas  55 

Tentassent  terras,  maris  importuna  vagatis 
Flamina  sedassent  Brentaeque  sakibria  Tempe 
Euganeosque  oleae  colles  vitisque  feraces 
Laetus  olorino  tetigissem  sidera  cantu. 
Laudibus  ah  quantis  cessisset  Mincius  Arno  1  00 

Sic  satis  ^Eneae  forti  par  Scipio,  major 
Ceesare  praecipiti,  tanto  robustior  omni 
iEacida  vel  Ulysse  simul  quos  mirus  Homerus 
Clarificat.  Quanto  tictis  divinior  ilhs 
Quae  sonat  ambiguo  versu  Rhodopeius  exsul,  G5 

Nec  me  poeniteat  vestros  hquisse  decores, 


—  384  - 

Nubila  dum  videam  post  terga  rigentia  mundum 
Miheva.  nec  paveam.  Micat  hic  cum  fulgure  rubro 
Et  raucus  tonitru  resonum  tremefecit  Olyrnpum. 

Hactenus  cCthereo  dixi  sermone,  Coluci  :  70 

Nunc  humana  tene.  Loquar,  en  quaesita  resolvam. 
Multa  querelarum  prodit  tua  pagina,  multa 
Quaeris,  et  indiguum  tanta  rationo  reperta 
Censeo  surda  quidem  fieri  tot  spicula  dulci 
IUita  rancore.  Invideas,  nisi  fortia  forti  75 

Illa  rctundantur  clypco.  Viget  alitus  haustus 
Aonii  ibntis,  vel  in  his  ars  nostra  relucet 
In  tortumspiculi,  dum  tu  varianda  requiris 
Principia^  et  longae  percurris  corde  sagaci 
Historise  cumulum,  fingendaque  tlumina  nobis  80 

Auxiliata  suis  contraria  viribus  hosti 
Nomine  nota  facis.  Sed  et  haecmodo  desine  velle 
Vestigare.  Cito  ceram  speculabere  forsan. 
QuaUter  in  somno  genitor  firmaverit  altum 
Nato  propositum  nitido  conversus  Olympo  85 

Unde  tibi  hic  etiam  palefacto  cardine  cancri 
Labitur,  utque  ducem  venturum  ad  tecta  Syphacis 
Laehus  Avellanis  dimittat  honestius  arte 
Ac  hemistichio ;  quo  potn  pulchra  virago 
Sophonisba  novum  Masinissae  rumpat  amorem,  00 

Nigra  triumphales  fugiens  ad  Tartara  currus, 
Atque  Syphax  dominam  captus  portetur  ad  urbera 
Infidus,  Latio  cincta  jam  mihte  Byrsa, 
Utque  Mago  Januaj  solvcns  a  httore  fuuem 
Naviget,  et  vitam  mcdiis  exhalet  in  undis ;  95 

Qualiter  Hannibahs  sermonem  in  vana  refellit 
Scipio,  post  tremula  bellum  consignet  in  hasta ; 


—  ;<H.s  — 

Quoque  modo  matrona  Jovem  mulierque  precentur 

Et  tandem  generi  fertur  sententia  justo  ; 

Hannibalis  qiio  more  fugam  per  gaudia  mente  100 

Ljblius  educat;  ductores  conferat  omnes 

Armorum,  post  fit  Carthago  perfida  supplex. 

Navibus  ambustis  Libyae  secat  sequora  victor 

Lucida  tranquillus,  vatemque  requirit  amicum. 

Ennius  omnigenas  narrat  per  somnia  vates.  105 

Nos  quoque  vulgantur  Graii  praesagia  vatis. 

Est  opereepretium  decernere  cuncta ;  quid  ergo 

Haud  est  tam  properus  velut  ad  vulgaria  praeceps 

Scipio  conspicuus  Pcenorum  terror  et  astus 

Doctior?  Ut  sentis,  moderantem  nulla  voluptas  HO 

Ingerit.  Hic  secum  venientia  tempora  pensat 

Exspectatque  libens  auro  redimitasecundo 

Tempora  laturus  nullo  renuendus  in  aevo, 

Nec  patitur  magaos  moliri  certa  paratus 

Praerapidc  natura  homines.  Scit  et  ipse  magister        H5 

Mihtice.  Serum  aego  quod  mox  perpetuum  do. 

Abjicias  animo  non  detuhsse  tiraore 

Gentisdegeneris.  Vatum  vestigia  quantus 

Evitare  labor!  Scis,  o  doctissime,  quaeque 

A  priscis  calcata  via  est,  et  pene  recenses  120 

In  veterum  reciduntque  sonos  et  dicta  poetae, 

Et  cura  crediderint  ex  se  excudisse  poema, 

Immemores  furti  primo  recitante  notantur. 

Num  si  pauca  tuo  transraissa  exordia  nobis 

Garmine  pensares  hbrato  exaraine  lancis,  125 

Te  tua  te  decies  circuraspexisse  deceret. 

Ergo  non  tutum  est  juvenem  procudere  versum, 

ingeniimique  prenii  decet  ut  sine  labe  feralur 


/ 


-  386  - 

Quod  recte  placuit  tenero  rigidoque  placebit 

Quod  non  sedato  ducetur  corde  senili.  130 

Difficile  est,  mihi  crede,  loqui  sua  criminis  ut  non 

Suspicio  sit  certa  tides :  docearis  in  isto. 

Parthenias  numquid  cunctis  fuit  hostis  amicus 

Dum  cunctos  spoliat  seque  et  componit  in  illis  135 

Gulpatus  furti  cansam  defendit,  et  esse 

Se  pugilem  fortem  non  furem  dixit  habendum. 

Non  individuas  atomos  resecare  volentes 

Scriptorumgenus  omne  sacrum  humanumqueetabyssum 

Vidimus  et  levi  vix  sic  evasimus  arte. 

Gur  non  ediderim  jam  scis.  Quid  pkirarequiris?        140 

Si  fuit  ardendae  mens  :  hoc  tibi  carpserit  unum, 

Discite  mortales  perituram  temnere  famam. 

Magnus  enim  labor  est  magnre  custodia  famce. 

Quaesito  responsa  latis  reor  affore,  porro 

Ultima  visceribus  condas  haec  credito  condas,  145 

Africa  frenata  est  docto  moderanda  magistro. 

143.  Hic  versus  legitur  in  Africa,  vii,  292. 


APPENDIX   IV. 


C.  SALUTATI  AD  FRANCISCOLUM  (DE  BROSSANO)  EPISTOLA. 

(E  Lini  Collutii  Pyerli  Salutali  epistolis  a  J.  Rigacci  editis ; 
Florentiie,  1742.  —  Pars  secunda,  p.  79-88.) 


Venit  tandem,  iit  a  tuis  litteris,  frater  optime,  auspi- 
cium  faciam,  venit  tandera  Africa  dulcis,  et  vicit  iter  du- 
rum  pietas,  ut  ille  idem  vates  ait ;  venit  tandem ,  et  per 
fidelissimum  nobilemque  meritis  et  sanguine  virum 
mihi  prsBsentatam  (i),  et  avide  et  reverenter  accepi, 
vixque  prae  gaudio  continui  lacryraas.  Sed  jamdiu  expe- 
rientia,  multisquc  rerum  argumentis  edidici,  nunquam 
tam  laeta  proveniro,  quin  tristibus  non  aspergantur.  Nec 
mirum;  prodeunt  gratissimae  rosae,  sednonnisi  inter  spi- 
narum  aculeos  colliguntur.  Mella  ipsa  cuspidiferas  apes 
habent  matres,  vel  saltem  naturales  artifices.  Sed  quid 
mororin  re  clarissima?  Quid  dabis  inter  humana,  quod 
pene  non  tanturadem  afferat  mceroris  quam  laetitiae?  Sic 

(1)  Nicolaum  Niccoli,  primaj  biblioliiecae  publicae  FlorentinsB  condi- 
torem  designat  Mehus.  Et  revera  in  uno  codice  bibliothecae  Luuren- 
tianae  (Plut.,  Lii,  n»  3)  exstant  Leonardi  Aretini  ad  Petrum  Hislrum 
(Vergerio)  libri  ii.  In  secundo  libro  auctor  ea  loquentem  N.  Niccoli 
inducit:  Franciscum  ego  Petrarcham  tanti  semper  feci,  ut  usque  in 
Patavium  profectus  sum,  ut  ex  proprio  exemplaii  libros  suos  trans- 
criberem.  Ego  enim  primus  oinnium  Africam  iilam  huc  adduxi  ;  cujus 
quidem  rei  iste  CoUutius  testis  est. 


—  388  - 

mihi  contigit,  trater  optime.  Ante  enim  quam  Africam 
recepissem,  volvebam  mecum  :  Quid  Jacics?  Ecce  Fran- 
cisci  tui  nomeu  et  fama  in  manibus  tuis  erit.  Quomodo 
consules  illi?  Certe  cogitabam  revidere  librum,  et  si  qiiid, 
ut  scribis,  velabsonum,  vel  contra  metrorum  regulam 
intolerabile  deprehendissem,  curiosius  elimare  et  sicut 
Naso  finxit  in  yEncida,  singulos  libros  paucis  versiculis 
quasi  in  argumenti   formam    brcvissime  resumerc,  ct 
exinde  pluribus  sumptis  exempbs,  et  pcr  meipsum  cor- 
rcctis  et  diligenter  revisis  unum  ad  Bononiense  gymna- 
sium,  unum  Parisiis,  unum  in  Angliam  cum  mea  epis- 
tola  delibri  laudibus  destinare,  et  unum  in  Florentia  po- 
nere  in  loco  celebri,  ut  per  omnes  mundi  plagas  tantum 
opus  tantique  vatis  noraen    splendidissimum   volitaret. 
Hanc  debberationem  lex,  quam  mihi  scribis,  et  quam 
transire  nec  volo  nec  audeo ,  nisi  aUter  disponas,  inhi- 
buit.  Sed  pone  te  velle  quod  per  manus  meas  hber  hu- 
jusmodi  publicetur.  Me  miserum!  Legi  totum  carmen, 
quod  mihi  undecim  quaternulis  transraisisti,  legi  qui- 
dem  totum  solo  trinoctio.  Nam  interdiu  propter  officii 
occupationes,  quae  etiam  plerumque  ad  pluriraam   noc- 
tem  instant,  omnino  non  hcuit.  Legi  quidera  adniira- 
bundus  elegantiam  carrainis  raajestateraque  sermonis, 
gravitatem  sententiarura  et  ipsum  totius  poematis  ordi- 
nem  et  contextum,  fateorque  me  nihil  unquam  gravius, 
nihil  floridius,  nihilquc  denique  gratius  perlegisse.  Sed 
de  hoc  aUas.  Jam  enim  attingara  quid  me  in  desperatio- 
nem  et  hictus  yeternos  involvit.  Habet  primus  et  sccun- 
dus  hberScipionis  mirabile  somniura,  quod  apicera  his- 
torici!  Romame  percurrens  quantum  expositionis  volumen 
exigat  quihbet  harum  rerum  studiosus  potest  advertere. 


—  389  — 

Habet  tertiiis  profectionem  Laslii  ad  Syphacem  regem  Nii- 
midiae,  ut  amicitiam  contrahat  cum  eodem  nomine  Sci- 
pionis,  et  per  magnam  hbelli  partem  domum  regiam  mira- 
biU  descriptione  depingens  demum  ponit  orationem  Lae- 
Ui;  ibi 

Optime  rex,  tanto  quem  sors  dignatur  amico. 

Et  demum  subdit  regis  responsum  ibi  : 

Tum  rex  blandus  ait:  Vestrum,  Romane,  Ubenter 
Propositum  amplector.,.., 

in  quo  petit  se  velle  videre  Scipionem.  Ad  ultimum  in 
coena,  et  coUocutionibus  totus  tertiusUber,  et  quartus  ab- 
solvitur,  et  omittit  reversionem  LaeUi,  profectioneui  Sci- 
pionis  ad  regem,  adventum  HasdrubaUs,  fugam  consuUs, 
ccenam  et  coUoquiaregis,  contractum  fffideris,  apparatum 
Romani  exercitus  transfrefaturi,  dissensionem  senatus, 
perfidiam  regis,  navigationem  Scipionis  cum  exercitu, 
expugnationem  castrorum  regis  et  HasdrubaUs  igne  fac- 
tam,  persecutionem  regis  LeeUo  mandatam,  et  Massi- 
nissae,  et  ejus  captivitatem,  deditionem  Cirthse,  et  qnid- 
quid  aoc  medio  tempore  gestum  est,  a  quibushoc  sequens 
opus,  ut  videre  Ucet,  omnino  dependet.  Quae  cuncta 
cum  breviter,  et  judicio  meo  non  paucioribus  quam  duo- 
bus  UbeUis  expUcari  possent,  nusquam  sunt,  sed  tau- 
quam  omnia  ista  praedixerit  mox  abrupto  penitus  ordine 
dicendi  : 

Mcenia  magnanimus  victor  trepidantia  Girthse.... 

de  Massinissaloquenspostregemin  Africa  devictum,  qui 
defectusquomodo  irrepserit  ego  nescio.  Forsan  iUos  cor- 
rectissimos  Franciscus,  et  per  neminem  tangendos  dimi- 
sit.  Forsitan  exemplantis  errore  dimissi  suut,  aut,  quod 


—  390  — 
maxime  reor,  cum  sciam  dominum  Franciscuin  post 
primam  editioncm  Africam  in  unum  quaternum  re- 
duxisse,  forte  ipse  idem  aliquid  mutaturus  in  chartulis 
primis  consulto  reliquit.  Forte  enim  cogitavit  profectio- 
nem  Scipionis  ad  Syphacem,  quae  eidera  a  cunctis  ad  te- 
meritatem  adscribitur,  subticere ,  ne  viri  famam,  quem 
laudandum  assumpserat,  denigraret.  Quocirca,  frater  op- 
time,  nisi  hoc  quod  deficit  inveniatur,  jam  ego  de  Africa 
nostra,  hei  mihi !  horreo  dicens,  actum  judico,  ut  corri- 
genda  sit  potius  Vulcano  tradenda,  quam  edenda,  nisi  for- 
san  multum  Hbriduxerimus  exstinguendum,  quod  facien- 
dumnullo  modo  judico.  Ex  quo  te  per  Deum  et  Superos 
omnes  adjuro,  et  per  si  quem  amorem  adhuc  ad  Manes 
tanti  viri,  utarbitror,  habes,peramicitiam  nostram  hones- 
tissimis  inceptam  auspiciis,  per  siquid  earum  unquamin 
illo  sanctissimo  viro  fuit,  per  suae  famse  aeternitatem ,  cujus 
te  curam  haberereor,  quoniam  ex  hoc  hbro,  crede  mihi, 
ejusmemoria  exstabit,  obtestor  et  oro,  quod  hunc  defec- 
tumrevidcas,  et  chartuhs  primis  qu<emeruerunt  tam  di- 
vino  carminc  primum  inscribi,  aut  ahbi,  ubicumque  sit 
invenias.  Et  ego  me  offero  laboraturum,  ut  cuncta  revi- 
deam,et  quae  corrigenda  vidcro,  corrigam,  meisexpensis, 
si  tibi  placuerit,  edam,  ut  mecum  ipse,  antequam  hbrum 
reciperem,  cogitabam.  Rogo  tc,  ut  in  consiUum  insiguem 
virum  Lombardum  meum  maximum  famai  Francisci 
nostri  custodem  atque  praeconem  adhibeas,  et  confes- 
tim  me  hoc  animi  moerore  curetis  absolverc. 

Vale  dum  demum  fehx,  cum  hoc  unum,  in  quo  verti- 
tur  omnino  splendor  illius  tui  cari  parentis  effeceris. 

Datum  Florentiae,  quinto  kalendas  februarii. 


APPENDIX    V. 
NOTITIA  VARIORUM  CODICUM  ET  EDITIONUM 

QUIBUS    INSCRIBITUR   AFRIGA. 


Inter  hos  sex  codices  qui  nostrae  editioni  profuerunt 
instaurandae,  autographum  Petrarchae  exemplar,  quibus- 
dam  certis  signis  sane  agnoscendum,  nusquam  reperire 
hcet.  Imo,  quanquani  ahis  vetustior,  post  Petrarcham 
mortuum  transcriptus  ipse  mihi  videtur  codex  A.  (Bibl. 
Laurent.  Flor.) 

GoD.  A.  IUe  chartaceus  cod.  in-folio  saecuh  xiv  exeuntis 
hac  subscriptione  clauditur  :  Africa  domini  Francisci 
PetrarcliGB,  laureati  poetce^  feliciter  explicit ,  scripta  jjer  me 
BartholomcBum  Petri  de  Sancto  Geminiano,  districtu  Flo- 
renticB.  —  Amen.  Quem  codicem  ex  hoc  apparet  ne  ilkim 
quidem  esse  a  Nicolao  NiccoU  apud  Patavinos  transcrip- 
tum  (vid.  ad  calcem,  pag.  387),  dein  a  CoUutio  intratres 
dies  perlectum.  Idem  insuper  septem,  non  undecim  qua- 
ternuUs  constat ;  neque  hunc  versiculum  continet  eclogae  x 
jungendum,  quem  Petrarchae  in  margine  yl/r/ae,  utpote 
fido  loco   repositum,  scripserat  (Var.,  xlv).  Gaeterum 


—  :m  — 

BartholonuiHis  iste  C.  Saliitati  fainiliaris  vixit ;  legnntnr 
etcnim  in  qnodam  alio  Laurentiano  codice  (Cod.  Stroz- 
ziano  n°  xlvi)  haec  verba  eadeni  mann  qna  ms.  A  cons- 
cripta  :  Liber  Coluccii  Pierii  de  Stignano^  cancellarii  Flo- 
rentini. 

Est  illustratus  codex  A  argumentis  unicuique  libro 
additis,  et,  prsesertim  in  primis  paginis,  schohis  ad  mar- 
ginem  et  interiinearibns,  qua?  vel  mythologiam  exphcant, 
vel  sensum  explanant,  vel  historiam  exponnnt,  vel  doni- 
que  textum  emendant.  Aha,  quorum  auctor  designatur 
Collutius,  eadem  manu  qua  ipsum  poema  exarata  sunt, 
ex  exemplo  ipso  ColUith  ,  meo  judicio  ,  transcripta  :  aha 
autem  singula  profecto  inseruere  quidam  htteramm  stn- 
diosi  viri,  inter  quos  Thedaldum  della  Casa  memorare 
forte  hcet.  Has,  exemph  gratia,  notulas  in  prima  pagina 
codicis  A  adscriptas  lege  : 

a(lias).  clarum. 

Proponit.  Ut  mihi  conspicuum  meritis  belloque  tremendum 

Pallas  dea  belli.— Scip(ionem). 

Musa  viruni  referes,  Italis  cui  "racta  sub  armis 

quia    nullus    ante    cum    TOcatas 
fucrat  Africanus. 

Nobilis  aeternum  prius  altulit  Africa  nomen. 

i(desl).  atlra- 
a  mc.  here.    i(d  est).  materiam. 

Musas  invocat.       Hunc,  precor,  exhausto  liceat  mihi  sugere  fontem 
Ex  Helicone  sacrum,  dulcis  mea  cura,  sorores , 

pro  quia. 

Si  vobis  miranda  cano.  Jani  ruris  amici  Probat  a  simili 

musas  sibi  dt-liere 

Prata  quidem  et  fontes,  vacuisque  silentia  camjus,  f«vere, 

qiiia  iiullus  priu» 
i.  pugnas.  lianc  niateriam 

Fluminaque  et  coUes,  et  apricis  otia  silvis  seripsorai. 

pra;paravit.    a.  ingenium. 

Restituit  fortuna  mihi;  vos  carmina  vati 


—  :m  — 

Invocnt  ciiiisiuiii.     Rcdditc  vos  aiiimos.  Tuque,  o  certissima  mundi 

i.  salus  sanctorum  ct  aiiijelornm.  s.  gentilium. 

Spes,  Superumque  decus,quem  saecula  nostradeorum 
VictorematqueHerebi  memorant,  quem  quinavidemus 
Larga  per  innocuum  retegentem  vulnera  corpus, 

i.  ad  tuum  lionorera  vel  ad  tnum 
servitium. 

Piomissio  mninTis     Auxilium  fer;  summe  parens.  Tibi  multa  .'evertens 

qn.i[U  taiit  ...  .       , 

^  1.  aliquo  aspcrrimo  heremo. 

ad  ciuisium.        Veilice  Parnassi  referam  pia  carmina;  si  te 

Carmina  delectant,  vel  si  miiius  illa  placebunt, 

s.  referara. 

Forte  etiam  lacrymas,  quas  (sic  mens  faliitur)  olim 

et  tamen  male  tacio. 

Fundendas  longo  demens  tibi  tempore  servo. 
Ties  sunt  inontes     Tc  quoque,  Trinacrii  moderator  maxime  regni,  Aposirophat 

Sicilise  :  ad  regeai 

Pachinus,  Hesperiaeque  decus  atque  fevi  gloria  nostri,  Robermm  Apuii» 

relorus.  de  coronatione  mea  et  Hierusalem 

Judice  quo  merui  vatumque  in  sede  sedere,  regem. 

Optatasque  diu  lauros,  titulumque  poetae, 
Te  precor  oblatum  tranquillo  pectore  munus 

favore. 

Hospitio  dignare  tuo  ;  nam  cuncta  legenti.  Uiiiiiasquaeei 


succcclet. 


Hsec  alise  e  libro  l  excerpuntur  : 


Ad  vers.  111.  Si  vera  vel  rite  propter  poetriam  novellam. 
174.  Ambos  vel  almos  vel  altos. 

188.  Per  verbera  nosces.  Humilis  est  sententia  judicio  meo. 
286.  Meliore,  dicerem  majore. 

329.  Nota  quia  forte  melius  essct  abjicere  hunc  versuni. 
362.  Credulus.  Iste  versus  non  loquenti  sed  poeta;  convenit 


—  394  - 

et  ideo   tollatur  ,   sed  torte  ,  quia   ilciicit   alter    in 
originali. 
Etc,  etc. 

Ex  his  omnibus  talia  conjectare  licet :  duni  Francis- 
colus  bibliothecam  soceri  sui  scrutaretur,  defectuni  ab 
amico  indicatum  revisurus,  jam  suaiu  editionem  festinus 
moliebatur  notisque  passim  et  argumentis  distinguebat 
Collutius.  Antequam  autcm  opus  perfecisset,  funditus 
occidisse  quaesitos  versus  cognovit  ;  statimque  novum 
exemplar  a  Bartholomaeo  de  Sancto  Geminiano  conscrip- 
tum  reliquit,  servandum  nihilomiuus  et  ab  ahis  notan- 
dum.  Periit  etiam  hoc  ahud  a  Nic.  Niccoh  autea  CoUutio 
allatum,  imo  maxime  idiographus  Petrarchae  hber.  Quem 
verisimile  est  a  Franciscolo  flammis  postea  esse  tradi- 
tum,  ita  ut  simul  exsolverentur  vatis  mortui  et  amicorum 
ejusdisconveuieutiavota.  Haud  igitur  superestalius,  quo 
autographo  utamur,  quam  codex  A. 

CoD.  B.  (Bibl.  Laureut.  Flor.)  Codex  chartaceus  ms. 
in-4°  sa3c.  xiv.  Constat  foliis  scriptis  xcix.  Baudiuius 
(Catalog.  Bibliot.  Laurent.)  putat  hunccodicem  exaratuin 
manu  fratris  Thedaldi  della  Casa,  qui  jam  recensendo 
codici  A  operam  impeuderat.  In  primo  foho  adscriptum 
est  :  Iste  liber  fuit  ad  usu)u  fratris  Sebastia^ii  de  Ihicellis 
assignatus  armario  conventus  Fratrum  Minorum  de  Flo- 
rentia.  Qui  multis  lectionibus  codice  A  discrepat,  ple- 
risque  meudosis,  quae  iu  codicibus  C  et  D  exscribuntur. 
Omuia,  ut  in  caeteris  sequentibus,  desunt  argumeuta. 

CoD.  C.  (Bibl.  Laurent.  Flor.)  Codex  chartaceus  ms. 
in-foho  majori  saeculo  xiv  grandiori  httera  exaratus. 
Constat  foliis  lxxviii.  Quem  verisimile  est  e  cod.  B 
transcriptum. 


—  395  — 

CoD.  D.  (Bibl,  Laur.  Flor.)  Godex  membranaceus  ms. 
in-folio  saec.  xv,  mirae  pulchritudinis  cum  duplici  pictura 
in  principio,  quarum  una  operum  singulorum  titulos 
aureis  et  caeruleis  litteris  exaratos,  altera  Mediceum 
stemma  et  alia  emblemata  variis  intermixta  ornamentis 
exhibet.  Praeter  Africam  continet  Somnium  Scipionis, 
ejusdem  Petrarchae  Bucolica,  Contra  ignaros  atque  avidos 
reprehenso7'es,  Epistolarum  metricarum  libros  iii,  Dantis 
Ahghoerii  Summam  Monarchiam. 

CoD.  E.  (Bibl.  Nat.  Par.)  Codex  chartaceus  ms.  in-4°, 
ohm  Tellerianus  (Le  TelUer,  archiepiscopus  Remensis 
(t  M\0).  Is  codex  saec.  xv,  sive  in  Uaha,  sive  in  Galha  aus- 
trah  videtur  exaratus,  cui  tituhis  inscribitur  :  F.  Petrar- 
chae  Scipias.  Emendatior,  praesertimin  primis  hbris,  mihi 
videtur  codicibus  B,  C,  D. 

CoD.  F.  (Bibl.  Nat.  Par.)  Codex  chartaceus  ms.  ia-4», 
ohm  iVlazarinaeus.  Praeter  Africam  coulinet  Petrarchae 
Bucolica.  Qui  autem,  ahis  mendosior,  saec.  xv  exeunte 
(inter  4450  et  1475)  in  Itaha  vel  GaUia  austrah  videtur 
exaratus.  Tum  fuit  Bartholomaei  Faye,  Lugduno  oriundi, 
dein  consiUarii  in  ParUamento  Parisiensi ;  ab  iUo  postea 
dono  datus  Johanni  et  Pomponio  de  BeUievre,  ejus  nepo- 
tibus.  Quomodo  in  bibliothecam  Mazarinaeam  venerit  latet. 

His  igitur  quinque  codicibus,  cod.  A  expressis,  ori- 
ginein  eamdem ,  idemque ,  ut  ita  dicara,  genus  esse 
constat. 

Constat  praetereaex  his  nuUum  ad  excudendum  poema 
esse  adhibitum.  Senas  etenim  editiones,  tum  VeneUis, 
tum  Basileae  vulgatas  inspice.  Omnes  ex  uno  codice,  vel 
potius  quaeque  ex  editione  superiore  impressa  videtur. 
Omnibus  etiam  desunt ,  cuihbet  contra  codici   inscri- 


—  3'JG  — 

bimtur  versiis  i,  -liO,  o"r2,  iii,  072,  v,  lii,  .i(i0-i82, 
746,  vii,  1059,  VIII,  333,  344,  ix,  477.  Iii  omnibiis  trans- 
lati  sunt  septem  versus  in  libro  i,  quinque  versus  in 
libro  IX. 

Primae  igitur  editioni  profuit  unus  tantum  codex  a 
librario  jam  vitiatus,  a  typographo  iterura  vitiandus. 
Argumenta  autem  cuique  'ibro  inscripta  (in  ed.  Venet. 
excusa,  in  Basileensi  autem  omissa)  iis  quibus  codicem 
A  ilkistravit  Gollutius  discrepant.  Qui  mihi  videtur  ille  a 
Zaccaria  {Iter  Italicum,  p.  i2G)  in  quadam  domestica 
bibliotheca  Mantuana  reperlus,  et  hodie,  ut  puto,  ab- 
sumptus,  «  in  cujus  operis  fronte  exstat  sermo  de  pubH- 
calioue  Africae  Petrarcbae  compositus  per  venerabileni 
artium  et  medicinae  doctorem  D.  Petrum  Paulum  de 
Verzeriis  in  civih  jure  peritum  cum  ejusdem  in  Africam 
argumentis  hexametro  carmine  coraprehensis.  »  Qui 
etiam  nou  e  Petrarchiano  exemplari,  sed  e  cod.  A  trans- 
criptus  est,  utpote  emendalionibus  quibusdam  a  Colhitio 
additis  ahquando  ornatus ;  quasdam  alias  forte  pra-buit, 
ut  gressumque  manusque  pro  faciesque  gradusque  (i,  357), 
sequens  tremuke  pro  tremens  profugce  (iii,  586),  fortuna 
urgente  pro  fato  culcanle  (viii,  603),  etc. 

Sint  igitur  hoc  uno  codice  usi  Venetiani  typographi, 
una  Venetiana  editione  usi  sunt  editores  Basileenses. 
Undique  enim  eosdem  versus  omissos,  eadem  expressa 
raenda  invenies ;  ita  ut  tainen  ahenas  maculas  auxerint 
novasque  etiam  addiderint  recentiores  typographi  : 

Cod.  nis.  Ed.  Venel.  Ed.  Bas. 

Terieiiles.                 Tuentes.  Ruentes.  (ii,  369.) 

Ubi.                         Tibi.  Sibi.  (iii,  698.) 

Arcis.                      Artis.  Atris.  (iv,  291.) 
Etc,  etc. 


—  397  — 

Ea  igitur  Basileensis  editio  (1581)  qnae  plerisqne  Afri- 
cam  legentibus  obversabatnr,  pejor  aliis,  ipsis  scriptura 
pejoribus,  exstabat.  Hoc  uno  forte  proderit  nostra  pleris- 
qnemendis  purgata  editio. 

Mihi  liceat  opus  claudenti  laboris  socios  proferre  DD. 
Nicolaum  Anziani  et  Paulum  Guerin,  unum  Bibliothecae 
Laurentianae,  alterum  Bibliothecae  vnlgo  dictae  Nationale 
addictnm,  et  ntriqne  sane  meritas  grates  persolvere. 


E  R  R  A  T  A 


P.  42, 1. 12,  pro  magnitudinem,  lege  ingralitudinem. 

P.  24,  1.  M,  pro  ipsi,  lege  umbra. 

P.  31,  I.  6,  pro  Romanas.^/ege  Romanos. 

P.  56,  1.  3,  pro  resolventi,  lege  revolventi. 

P.  70,  1.  8,  pro  Varro,  lege  Varro  {sic). 

P.  83,  1. 11,  pro  quondam,  lege  condam. 

P.  310,  1.  21,  pro  vastator  erat  quos,  lege  vastator  erat.  Quos. 


INDEX 


DE  POEMATE  PETRARGH^  GUI  TITULUS  EST  AFRIGA. 

I.  Quomodo  Africam  Petrarcha  composuerit    ...  i 

II.  Qufe  sit  in  Africa  rerum  distributio 10 

III.  Quibus  cx  fontibus  materiam  Africae  hauserit  Pe- 

trarcha 18 

IV.  Conferuntur  Africa  et  SiUi  Italici  Punica.     ...  26 

V.  Quse  sint  in  Africa  reprehendenda,  qua^  laudanda.  34- 

VI.  Quid  nos  Africa  de  ingenio  et  natura  Petrarch^e 

doceat ^^ 

VII,  Quomodo  cum  posteris  Petrarcha  ipse  in  unum  de 

Africa  judicium  convenerit S6 

VIII.  Quse  fuerit,  Petrarcha  mortuo,  Afriae  fortuna  .     .  65 

AFRICA. 

Index  codicum  in  quibus  exstat  Africa 79 

Liber  primus 81 


—  400  — 

Liber  secundus  .     .     .     .  ' lOG 

Liber  tertius 1 30 

Liber  quartus 103 

Liber  quiatus 180 

Liber  sextus 212 

Liber  septimus ^AU 

Liber  octavus 295 

Liber  uonus 343 

APPENDICES. 

ApPENDix  L  Versus  Johannis  Boccatii  de  Certaldo  pro 

Africa  Petrarchae  in  vulgus  edenda 36."i 

Appendix  IL  Metra  CoUutii  Pyerii  ad  Potrarcham  incita- 

toria  ad  Africae  editionem 371 

Appendix  111.  Ad  CoUutium  Pyerium  refragatoria  epis- 

tola 381 

Appendix  IV.  CoUutii  Salutati  ad  Franciscolum  (de  Hros- 

sano)  epistola .387 

Appendix  V.  Notitia  variorum  codicum  et  editionum 

quibus  inscribitur  Africa 3!)1 


BESAN^ON,  IMrniMEr.lf;   DF,  J,  J,\CQI'1N. 


Il/^o 


m^jm 


^  i^. 


*.**^^r'^'?'  "-^j^-- 


^Ci  ■  'i^'^  Z  ^/^ 


^  .^.  . 


fJo^ 


■iT*!*, 


l.i*'i 


??■•' 
>